Το δικαίωμα στη λήθη: Προκλήσεις στη νέα ψηφιακή εποχή

Σε μια εποχή όπου το Διαδίκτυο αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ζωής κάθε ατόμου, και η διάδοση προσωπικών δεδομένων των χρηστών συνιστά απαραίτητο εργαλείο για την πλοήγηση στον κυβερνοχώρο, το ζήτημα της προστασίας της ιδιωτικής ζωής αναδεικνύεται πιο επίκαιρο από ποτέ. Καθώς όλο και περισσότερες προσωπικές στιγμές και εμπειρίες συμβαίνουν σ’ έναν τόπο μεταξύ υλικής και ψηφιακής σφαίρας, η ταχύτατη διάδοση του τεραστίου όγκου δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα καθιστά δυσχερή τον έλεγχο της ροής των προσωπικών πληροφοριών, και τονίζει την ανάγκη προάσπισης μίας νέας γενιάς ατομικών δικαιωμάτων – των ψηφιακών.

Νομική βάση

Η προστασία των χρηστών από τη συλλογή και την επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα στον ψηφιακό κόσμο αποτελεί πρωταρχική μέριμνα της διεθνούς κοινότητας, ενώ η ίδια επιδιώκεται και κατοχυρώνεται πολλαπλά, τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Συγκεκριμένα, ο Χάρτης των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στο άρθρο 8, ορίζει ότι «κάθε άτομο έχει δικαίωμα στην προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν, και η επεξεργασία των δεδομένων πρέπει να γίνεται νομίμως, για καθορισμένους σκοπούς και με βάση τη συγκατάθεση του ενδιαφερομένου, ή για θεμιτούς λόγους που προβλέπονται από το νόμο». Έπειτα, η συνθήκη της Λισαβόνας εξασφαλίζει τη νομική βάση για τη θέσπιση κανόνων σχετικά με την προστασία των δεδομένων σε όλες τις δραστηριότητες που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της ΕΕ, δυνάμει του άρθρου 16 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ). Παράλληλα, η οδηγία περί προστασίας προσωπικών δεδομένων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου του 1995 (95/46 ΕΚ) υπογραμμίζει την πάγια στρατηγική της Ένωσης για την ενίσχυση των κανόνων περί προστασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα. Μάλιστα, το 2012 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε πρόταση για το νέο κανονισμό, 2016/679, σχετικά με την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, αντικαθιστώντας την οδηγία 95/46, με σκοπό τον εκσυγχρονισμό του νομικού πλαισίου για την προστασία των δεδομένων στο πλαίσιο της Ένωσης. Ο εν λόγω κανονισμός αναμένεται να τεθεί σε ισχύ στις 25 Μαΐου του 2018.
Σε διεθνές επίπεδο, η προστασία των προσωπικών δεδομένων συνιστά δικαίωμα, κατοχυρωμένο στο άρθρο 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Το εν λόγω άρθρο εγγυάται το δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής ζωής – αναπόσπαστο τμήμα του οποίου είναι και η δυνατότητα να αξιολογεί κάποιος ποια από τα προσωπικά του στοιχεία που αφορούν το παρελθόν του θα υπάρχουν στο διαδίκτυο και θα είναι προσβάσιμα σε τρίτους. Παράλληλα, ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, με το ψήφισμα 68/167 της Γενικής Συνέλευσης, επισημαίνει τη δέσμευση της διεθνούς κοινότητας για προστασία της ιδιωτικότητας στη νέα ψηφιακή εποχή, και διατυπώνει με απόλυτη σαφήνεια τη θέση ότι όλα τα ανθρώπινα δικαιώματα που αφορούν τον πραγματικό κόσμο ισχύουν στο ακέραιο, και πρέπει να προστατεύονται εξίσου και στον ψηφιακό κόσμο.

Το «δικαίωμα στη λήθη»

Μία από τις σημαντικότερες διατάξεις του νέου ευρωπαϊκού κανονισμού (2016/679 ΕΕ) για την προστασία των προσωπικών δεδομένων -ο οποίος, ωστόσο, δεν έχει ακόμα τεθεί σε ισχύ- αποτελεί το άρθρο 17, με το οποίο κατοχυρώνεται το «δικαίωμα στη λήθη» αποκλειστικά για το ψηφιακό περιβάλλον. Σύμφωνα με την εν λόγω διάταξη, το υποκείμενο των δεδομένων έχει δικαίωμα να ζητήσει από τον υπεύθυνο επεξεργασίας αυτών να διαγράψει δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα, να αποκλείσει οποιαδήποτε περαιτέρω διάδοση των δεδομένων αυτών, αλλά και να υποχρεώσει τους τρίτους να πράξουν ομοίως – για παράδειγμα, οι μηχανές αναζήτησης να διαγράψουν τυχόν συνδέσμους ή παραπομπές σε δεδομένα. Το δικαίωμα αυτό ενεργοποιείται μόνο στις περιπτώσεις που απαριθμούνται στο κείμενο του κανονισμού και, ειδικότερα:
α) όταν τα προσωπικά δεδομένα δεν είναι, πλέον, απαραίτητα σε σχέση με τους σκοπούς για τους οποίους συλλέχθηκαν
β) το υποκείμενο των δεδομένων ανακαλεί τη συγκατάθεση στην οποία βασίζεται η επεξεργασία, και δεν υπάρχει άλλη νομική βάση για την επεξεργασία
γ) το υποκείμενο αντιτίθεται στην επεξεργασία και δεν υπάρχουν υπέρτερες νομικές βάσεις για την επεξεργασία
δ) τα δεδομένα υποβλήθηκαν σε επεξεργασία παράνομα
ε) τα δεδομένα πρέπει να διαγραφούν σε συμμόρφωση προς μία νομική υποχρέωση, βάσει του ενωσιακού δικαίου ή εθνικών κανόνων κράτους μέλους στους οποίους υπόκειται ο υπεύθυνος επεξεργασίας
στ) τα δεδομένα έχουν συλλεχθεί σε σχέση με την προσφορά υπηρεσιών κοινωνίας της πληροφορίας για παιδιά.
Το δικαίωμα στη λήθη -όπως κατοχυρώνεται κατά τα ανωτέρω- δεν νοείται ως ένα απόλυτο δικαίωμα, αφού δεν παρέχει στο δικαιούχο άμεση και αποκλειστική εξουσία στο αντικείμενο του δικαιώματος, και δεν έχει ισχύ έναντι όλων (erga omnes), καθώς προβλέπονται ορισμένες εξαιρέσεις που περιορίζουν το πεδίο εφαρμογής του. Συγκεκριμένα,από τον Ευρωπαϊκό Κανονισμό τίθενται ως όρια στο δικαίωμα διαγραφής δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα η ελευθερία της έκφρασης, το δικαίωμα στην πληροφόρηση, το δημόσιο συμφέρον στον τομέα της δημόσιας υγείας, αλλά και οι λόγοι επιστημονικής, στατιστικής ή ιστορικής έρευνας.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η αποτελεσματικότητα του συγκεκριμένου δικαιώματος στηρίζεται, κυρίως, στην καθολικότητα της εφαρμογής του. Ο νέος Ευρωπαϊκός Κανονισμός -που θα τεθεί σε ισχύ τον Μάιο του 2018- υπογραμμίζει ότι το πεδίο εφαρμογής του επεκτείνεται σε περιπτώσεις όπου η επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα πραγματοποιείται από εταιρίες εγκατεστημένες εκτός Ε.Ε., που παρέχουν, ωστόσο, υπηρεσίες σε Ευρωπαίους καταναλωτές (άρθρο 3). Παράλληλα, ενδεικτικό στοιχείο της αποτελεσματικότητας του δικαιώματος στη λήθη είναι η αντιστροφή του βάρους απόδειξης, καθώς ο υπεύθυνος επεξεργασίας -και όχι το υποκείμενο- είναι αυτός που οφείλει να αποδείξει ότι τα δεδομένα δεν μπορούν να διαγραφούν, γιατί είναι ακόμα απαραίτητα σε σχέση με τους σκοπούς για τους οποίους συλλέχθηκαν.

Υπόθεση Google Spain

Το δικαίωμα στη λήθη φαίνεται πως είχε ήδη αναγνωριστεί με την απόφαση της 13ης  Μαΐου 2014 (C-131/12) του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η σχετική υπόθεση παραπέμφθηκε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο από την ισπανική δικαιοσύνη, κατόπιν καταγγελίας του Mario Costeja Gonzales στην ισπανική αρχή προστασίας προσωπικών δεδομένων. Ο προσφεύγων κατέφυγε στην αρχή όταν διαπίστωσε ότι, γράφοντας το όνομά του στη μηχανή αναζήτησης Google, εμφανιζόταν στα αποτελέσματα σύνδεσμοι προς δυο σελίδες εφημερίδας του 1998, στις οποίες περιλαμβανόταν ανακοίνωση σχετικά με πλειστηριασμό ακινήτου του, κατόπιν κατάσχεσης που επιβλήθηκε, λόγω κοινωνικο-ασφαλιστικών οφειλών. Ο προσφεύγων ζήτησε να υποχρεωθεί η Google να διαγράψει τα προσωπικά του δεδομένα καταργώντας το σύνδεσμο, υποστηρίζοντας πως το χρέος του έχει προ πολλού πληρωθεί, και ότι η συγκεκριμένη ανάρτηση τον δυσφημίζει. Η εθνική αρχή έκανε δεκτή την καταγγελία ως προς την Google Spain και την Google Inc., καθώς έκρινε ότι οι φορείς εκμετάλλευσης μηχανών αναζήτησης φέρουν ευθύνη να αποσύρουν προσωπικά δεδομένα των χρηστών, όταν ο γεωγραφικός τους εντοπισμός ή η διάδοσή τους ενδέχεται να θίγουν το δικαίωμα της προστασίας των δεδομένων και την αξιοπρέπεια του ατόμου. Κατόπιν εφέσεως της Google, το ισπανικό δικαστήριο απέστειλε προδικαστικό ερώτημα στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το κύριο ζήτημα αφορούσε στο κατά πόσο οι σχετικές διατάξεις της Οδηγίας 95/46 θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν ως νομική βάση για αξιώσεις αφαίρεσης προσωπικών δεδομένων από τη λίστα των αποτελεσμάτων στις μηχανές αναζήτησης. Το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα δεν είναι σύμφωνη με την οδηγία – όχι μόνο όταν πρόκειται για ανακριβή δεδομένα, αλλά και όταν αυτά είναι ανεπαρκή, άσχετα, υπερβολικά σε σχέση με τους σκοπούς της επεξεργασίας, δεν είναι ενημερωμένα ή διατηρούνται για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από εκείνο που κρίνεται απαραίτητο. Το Δικαστήριο, μάλιστα, τόνισε ότι ακόμα και η αρχικώς νόμιμη επεξεργασία δεδομένων που είναι ακριβή μπορεί, με το πέρασμα του χρόνου, να καταστεί ασυμβίβαστη με την οδηγία, σε περίπτωση που τα δεδομένα δεν είναι, πλέον, απαραίτητα για το σκοπό για τον οποίο συλλέχθηκαν.

Ωστόσο, κατέστησε σαφές ότι το δικαίωμα στη λήθη δεν είναι απόλυτο, καθώς ο υπεύθυνος επεξεργασίας οφείλει να κάνει μία στάθμιση συμφερόντων και να εξεύρει μία δίκαιη ισορροπία μεταξύ, αφενός, του εύλογου ενδιαφέροντος των χρηστών του διαδικτύου και, αφετέρου, των θεμελιωδών δικαιωμάτων του υποκειμένου στην ιδιωτική ζωή και την προστασία των προσωπικών δεδομένων. Σαφέστερα, το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι η προστασία της προσωπικότητας προηγείται τόσο της ελευθερίας της πληροφορίας, όσο και του οικονομικού συμφέροντος του φορέα εκμετάλλευσης της μηχανής αναζήτησης. Όπως διαπιστώνει, η αξία της ιδιωτικότητας έγκειται στην ικανότητα να παρέχει στο πρόσωπο αμυντική προστασία από κάθε παρέμβαση στον ιδιωτικό του χώρο, η οποία στοχεύει στον περιορισμό της ελευθερίας του να αναπτύσσει ελεύθερα την προσωπικότητά του, και να διαμορφώνει τις επιλογές του μέσα από τις οποίες αυτοπροσδιορίζεται. Συνεπώς, στο μέτρο κατά το οποίο η εμφάνιση ορισμένης ιστοσελίδας -και των περιλαμβανομένων σε αυτή πληροφοριών σχετικά με το εν λόγω πρόσωπο- διευκολύνει αισθητά την πρόσβαση στις πληροφορίες οποιουδήποτε χρήστη του διαδικτύου και, επιπλέον, μπορεί να διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο για τη διάδοση των πληροφοριών και -ενδεχόμενα- ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων, μπορεί να στοιχειοθετεί σοβαρότατη επέμβαση στο θεμελιώδες δικαίωμα της ιδιωτικής ζωής και της προστασίας της προσωπικότητας του ατόμου. Εξαίρεση στον κανόνα αυτό συνιστά η περίπτωση στην οποία το υποκείμενο των δεδομένων είναι δημόσιο πρόσωπο καθώς, τότε, η παρέμβαση στα θεμελιώδη δικαιώματά του δικαιολογείται από το επικρατέστερο εύλογο ενδιαφέρον του κοινού να αποκτήσει πρόσβαση στις πληροφορίες.

Αντιρρήσεις

Παρά το γεγονός ότι η απόφαση του Δικαστηρίου έδωσε σαφές μήνυμα, υποστηρίζοντας τη μεταρρύθμιση του νομικού πλαισίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την προστασία των προσωπικών δεδομένων και την εισαγωγή του δικαιώματος στη λήθη, πολλές είναι οι αντιρρήσεις που διατυπώθηκαν, κυρίως από εκπροσώπους της Google και ειδικούς στα ψηφιακά δικαιώματα. Συγκεκριμένα, ο Jimmy Wales, ιδρυτής της Wikipedia, όπως και ένα από τα μέλη της συμβουλευτικής επιτροπής που θα βοηθήσει την Google να διαχειριστεί την πληθώρα αιτήσεων για διαγραφή αποτελεσμάτων που ακολούθησε την απόφαση του δικαστηρίου, χαρακτήρισαν την εν λόγω απόφαση «τρομερά επικίνδυνη», καθώς κρίνουν ότι «δεν υπάρχει δικαίωμα στη λήθη, ενώ υπάρχει στην Ευρώπη το δικαίωμα να λογοκρίνεις πληροφορίες που δεν σου αρέσουν». Από την οπτική της Google, η απόφαση είναι απογοητευτική για τις μηχανές αναζήτησης και για τις διαδικτυακές εκδόσεις, και δύναται να οδηγήσει σε μια εποχή λογοκρισίας στο Διαδίκτυο.

Παράλληλα, έντονη είναι και η διαμάχη σχετικά με το εύρος εφαρμογής του εν λόγω δικαιώματος αφού, σύμφωνα με τη Γαλλική κυβέρνηση, το δικαίωμα στη λήθη αποκτά ουσιαστικό νόημα μόνο εάν κατοχυρωθεί κι εφαρμοστεί παγκοσμίως. Tον Mάρτιο του 2016, η γαλλική αρχή προστασίας προσωπικών δεδομένων επέβαλε πρόστιμο ύψους 100.000 ευρώ στην Google, επειδή εφάρμοσε την απόφαση περί απορρήτου μόνο στα ευρωπαϊκά domains και όχι σε όλες τις εκδόσεις των υπηρεσιών της παγκοσμίως. Μετά την έφεση που ασκήθηκε από την εταιρία, η υπόθεση παραπέμφθηκε στο ανώτατο γαλλικό δικαστήριο (Conseil d’Etat), το οποίο απέστειλε, με τη σειρά του, το προδικαστικό ερώτημα στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το τελευταίο θα κληθεί να αποφασίσει αν οι μηχανές αναζήτησης  οφείλουν να διαγράψουν τους συνδέσμους μόνο στη χώρα όπου έγινε το αίτημα, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ή -όπως επιθυμεί η Γαλλία- παγκόσμια. Βέβαια, μετά τη θέση σε ισχύ του νέου κανονισμού για την προστασία προσωπικών δεδομένων, το δικαίωμα στη λήθη θα αποκτήσει ευρύτερη διάσταση, καλύπτοντας ένα ευρύ φάσμα διαδικτυακών υπηρεσιών.

Από την άλλη πλευρά, η Google υποστηρίζει ότι η επέκταση του συγκεκριμένου δικαιώματος σε παγκόσμιο επίπεδο συνιστά σημαντικό κίνδυνο, καθώς είναι πιθανό πολλές χώρες, με σημαντικούς περιορισμούς στην ελευθερία του λόγου, να προσπαθήσουν να καταστήσουν παγκόσμιους τους περιορισμούς τους. Η Ταϋλάνδη για παράδειγμα, μία έντονα βασιλόφρων χώρα, θα μπορούσε να αναγκάσει τις μηχανές αναζήτησης να εφαρμόσουν τους lèse majesté νόμους της, απαγορεύοντας οποιαδήποτε προσβολή κατά του βασιλιά παγκοσμίως. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η περίπτωση των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, όπου το συνταγματικό και νομικό πλαίσιο καθιστούν σχεδόν αδύνατη την εφαρμογή του δικαιώματος στη λήθη, λόγω της θεμελιώδους σημασίας που έχει στο δικαιικό τους σύστημα η πρώτη τροπολογία, η οποία προστατεύει το δικαίωμα στην πληροφόρηση και επιτρέπει τη δημοσίευση όλων των κυβερνητικών πληροφοριών που αφορούν τους ιδιώτες, ακόμα και αν προκαλούν αμηχανία ή άλλου είδους βλάβη στο πρόσωπο που αφορούν. Το πρόβλημα εντείνεται περισσότερο λόγω του ότι οι μεγαλύτεροι φορείς παροχής διαδικτυακών υπηρεσιών είναι εγκατεστημένοι σε αμερικανικό έδαφος.

Επίλογος

Συνοψίζοντας, το διαδίκτυο -ως βασικός πυλώνας της Κοινωνίας της Πληροφορίας- συμβάλλει στη δημιουργία ενός νεοπαγούς χώρου διαδραστικής επικοινωνίας και συλλογής πληροφοριών, σε συνθήκες ανωνυμίας και, πολλές φορές, άκρατης ελευθερίας, που δύναται να οδηγήσει σε σοβαρές παραβιάσεις της ιδιωτικής ζωής και της προσωπικότητας του ατόμου. Στο πλαίσιο αυτό, με την  καθιέρωση και την προστασία των ψηφιακών δικαιωμάτων -και, κυρίως, του δικαιώματος στην ψηφιακή λήθη- γίνεται προσπάθεια να επιτευχθεί ισορροπία μεταξύ, αφενός, του δικαιώματος της ελευθερίας της έκφρασης και, αφετέρου, της προστασίας της ιδιωτικής ζωής στο διαδίκτυο . Καθώς, όμως, το ζήτημα της προστασίας των προσωπικών δεδομένων στο διαδίκτυο εκτείνεται εκτός των συνόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κρίνονται απαραίτητες η δημιουργία ενός ενιαίου κανονιστικού πλαισίου, όπως και η διαμόρφωση κοινών πρακτικών που θα εφαρμόζονται παγκοσμίως. Υπό αυτό το πρίσμα, το δικαίωμα στη λήθη θα καταφέρει, πράγματι, να διασφαλίσει την έμπρακτη προστασία της ιδιωτικότητας, της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας, και του αυτοπροσδιορισμού στον ψηφιακό κόσμο.

Πηγές:

  1. Ιγγλεζάκης, I. (2017). Το δικαίωμα στη λήθη: Ένα νέο ψηφιακό δικαίωμα για τον Κυβερνοχώρο.
    https://www.lawspot.gr/nomika-blogs/ioannis_igglezakis/dikaioma-sti-lithi-ena-neo-psifiako-dikaioma-gia-ton-kyvernohoro
  2. Kathimerini.gr. (2017). Κατοχυρώθηκε το «δικαίωμα στη λήθη».
    http://www.kathimerini.gr/766917/article/texnologia/diadiktyo/katoxyrw8hke-to-dikaiwma-sth-lh8h
  3. Παλαιολόγου, Γ. (2017). Το ψηφιακό «δικαίωμα στη λήθη» διχάζει.
    http://www.kathimerini.gr/771638/article/texnologia/diadiktyo/to-yhfiako-dikaiwma-sth-lh8h-dixazei
  4. Jones, R. (2017). Court backs ‘right to be forgotten’. http://www.bbc.com/news/world-europe-27388289
  5. Hern, A. (2017). ECJ to rule on whether ‘right to be forgotten’ can stretch beyond EU.
    https://www.theguardian.com/technology/2017/jul/20/ecj-ruling-google-right-to-be-forgotten-beyond-eu-france-data-removed
  6. Eur-lex.europa.eu. (2017). Kανονισμός (ΕΕ) 2016/679 για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών και την κατάργηση της οδηγίας 95/46/ΕΚ (Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων)
    http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX%3A32016R0679
  7. Ausloos, J. (2012). The ‘Right to be Forgotten’ Worth remembering? Computer Law & Security Review 28, σελ. 143-152.
  8. Curia.europa.eu. (2017). Πίνακας αποτελεσμάτων.
    http://curia.europa.eu/juris/liste.jsf?language=el&num=c-131/12
  9. Πιέρρος, Β. (2017). Το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή, η αρχή της μη διάκρισης και η επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα
    https://powerpolitics.eu/το-δικαίωμα-στην-ιδιωτική-ζωή-η-αρχή-τη/

Tagged under:

Η Αναστασία Τηλεμάχου είναι τριτοετής φοιτήτρια της Νομικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους τομείς του διεθνούς και ευρωπαϊκού δικαίου,διεθνών σχέσεων καθώς και διεθνούς προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

[email protected]

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest