Το νομικό πλαίσιο της προστασίας πολιτιστικής κληρονομιάς στην περίπτωση του ISIS

Με αφορμή την καταστροφή αρχαίων και θρησκευτικών μνημείων από τον ISIS, ήρθε και πάλι στο προσκήνιο το θέμα της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς. Πολλά από τα μνημεία αυτά ανήκουν στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς και στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς σε Κίνδυνο της UNESCO, γεγονός που αύξησε το ενδιαφέρον των κρατών για το νομικό πλαίσιο της διεθνούς προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Δεν είναι η πρώτη φορά που η παγκόσμια κοινωνία έρχεται αντιμέτωπη με την καταστροφή μνημείων και αρχαιολογικών χώρων. Στη συγκεκριμένη, όμως, περίπτωση πρόκειται για μία καταστροφή μεγάλου βεληνεκούς για την παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά.

Η αρχαία πόλη Παλμύρα, την οποία κατέστρεψαν οι τζιχαντιστές, τον Αύγουστο του 2015. (Πηγή: World Economic Forum)

Ήδη από το 2011, σημειώθηκε ότι έχουν καταστραφεί περισσότερα από 900 μνημεία ή, και, αρχαιολογικοί χώροι στην Συρία, ενώ λεηλατήθηκε και η ελληνική πόλη, Δούρα-Ευρωπός. Επιγραμματικά, μερικά ακόμα παραδείγματα είναι η αρχαία πόλη Χαλέπι, τα μαυσωλεία στο Τιμπουκτού στο Μαλί (Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς σε Κίνδυνο ήδη από το 2012), ναοί, μουσουλμανικοί τάφοι και η Αψίδα του Θριάμβου στην αρχαία Παλμύρα, καθώς επίσης και ένα από τα μεγαλύτερα μουσεία με μωσαϊκά στη Maarat al Numan.

Νομικό πλαίσιο προστασίας πολιτιστικής κληρονομιάς

Τα κράτη, στην προσπάθειά τους, να κωδικοποιήσουν το δίκαιο του πολέμου και να προσδιορίσουν τα εγκλήματα πολέμου κατά της ανθρωπότητας, κατέληξαν στις δύο Διεθνείς Διασκέψεις της Χάγης το 1899 και το 1907. Η δεύτερη και σημαντικότερη Διάσκεψη κατέληξε στη διατύπωση των Συμβάσεων της Χάγης.

Οι Συμβάσεις της Χάγης εμπεριέχουν και τη Σύμβαση για την Προστασία Πολιτιστικών Αγαθών σε Περίπτωση Ένοπλης Σύρραξης, η οποία υιοθετήθηκε το 1954. Ως πολιτιστικό αγαθό ορίζουν στο άρθρο 1: α) «κινητά ή ακίνητα μεγάλης σημασίας για την πολιτιστική κληρονομιά κάθε λαού», β) «κτίρια των οποίων ο κύριος και αποτελεσματικός σκοπός είναι η διατήρηση ή η παρουσίαση της κινητής πολιτιστικής περιουσίας που ορίζεται στο στοιχείο» και γ) «κέντρα που περιέχουν μεγάλο αριθμό πολιτιστικών αγαθών». Στο άρθρο 2 της Σύμβασης διακρίνεται η έννοια της προστασίας των πολιτιστικών αγαθών σε γενική και ειδική. Με τον όρο «γενική προστασία» αναγκάζει όλα τα κράτη να διαφυλάξουν και να σεβαστούν τα πολιτιστικά αγαθά που αναφέρονται και εμπεριέχονται στον ορισμό του πολιτιστικού αγαθού, ενώ με τον όρο «ειδική προστασία» αναφέρεται σε μνημεία ιδιαίτερης σπουδαιότητας.

Την εφαρμογή της Σύμβασης για την Προστασία Πολιτιστικών Αγαθών σε Περίπτωση Ένοπλης Σύρραξης έχουν αναλάβει η UNESCO, οι Προστατευτικές Δυνάμεις και ο Γενικός Επίτροπος. Η UNESCO δημοσίευσε τη Σύμβαση για την Προστασία της Παγκόσμιας Πολιτιστικής και Φυσικής Κληρονομιάς. Το σημαντικότερο, όμως, βήμα που έκανε η UNESCO ήταν η κατάταξη μνημείων ανά τον κόσμο στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς και στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς σε Κίνδυνο. Με αυτό τον τρόπο, στοχεύει να προστατέψει, πρωτίστως, τα σημαντικότερα αρχαία και ιστορικά μνημεία κάθε κράτους.

Ο χάρτης με τα πολιτιστικά και φυσικά μνημεία που περιέχονται στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς και στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς σε Κίνδυνο.
Με κίτρινο χρώμα: τα πολιτιστικά μνημεία, με πράσινο: τα φυσικά μνημεία, με κίτρινο-πράσινο: τα μεικτά μνημεία. Με κόκκινο ρόμβο: τα πολιτιστικά μνημεία σε κίνδυνο, με κόκκινο κύκλο: τα φυσικά μνημεία σε κίνδυνο, με κόκκινο-γκρι: τα μεικτά μνημεία σε κίνδυνο. (Πηγή: International Broadcasting of Global News)

Μία ακόμα δράση που προέκυψε από τη Σύμβαση της Χάγης είναι το σύμβολο της «Μπλε Ασπίδας». Καθιερώθηκε το 1954, με στόχο να τονιστεί η ανάγκη προστασίας της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, σε περίπτωση ένοπλης σύρραξης. Συγκροτείται από πέντε οργανώσεις μη κυβερνητικού χαρακτήρα: το Διεθνές Συμβούλιο Αρχείων (ICA), το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων (ICOM), τη Διεθνή Ομοσπονδία Συλλόγων και Ιδρυμάτων Βιβλιοθηκών (IFLA), το Διεθνές Συμβούλιο για Μνημεία και Χώρους (ICOMOS) και το Συντονιστικό Συμβούλιο Συλλόγων Αρχείων Οπτικοακουστικών Μέσων (CCAAA). Μάλιστα, η UNESCO στηρίζει τις δράσεις του Διεθνούς Συμβουλίου Μουσείων. Μία από τις τελευταίες δράσεις της Διεθνούς Επιτροπής της «Μπλε Ασπίδας» είναι η δημοσίευση εγγράφου για την «Παλμύρα και το ευρύτερο ιστορικό περιβάλλον της Συρίας». Μέσα από αυτό το κείμενο, καλεί τα κράτη να αναγνωρίζουν τη βαρύτητα της καταστροφής της αρχαίας πόλης Παλμύρα, αλλά και μνημεία στην ευρύτερη περιοχή της Συρίας. Παράλληλα, επισημαίνει την ανάγκη χαρτογράφησης των ζημιών στους τάφους και τα μουσεία που έχουν καταστραφεί.

Ποια η δυσκολία της περίπτωσης καταστροφής μνημείων από τον ISIS;

Έχει αποδειχθεί, και στο παρελθόν, ότι η εφαρμογή της Σύμβασης της Χάγης, η οποία, όπως προαναφέρθηκε, είναι και η σημαντικότερη, είναι προβληματική. Τόσο σε εθνικό, όσο και σε διεθνές επίπεδο έχει αποτύχει στον σκοπό της, δηλαδή την προστασία των πολιτιστικών αγαθών.

Ωστόσο, στην περίπτωση καταστροφής αρχαίων και ιστορικών μνημείων από τον ISIS έγκειται ένας μεγαλύτερος προβληματισμός. Ένας δρών για να θεωρηθεί υποκείμενο του διεθνούς δικαίου πρέπει να πληροί τις τέσσερις προϋποθέσεις κρατικής υπόστασης: να έχει μόνιμο λαό, προσδιορισμένο έδαφος, «ανεξάρτητη και αποτελεσματική» από εξωτερικούς παράγοντες κυβέρνηση και εξουσία, καθώς επίσης και τη δυνατότητα να δημιουργήσει σχέσεις με άλλα κράτη. Ο ISIS, δεν καλύπτει τα παραπάνω κριτήρια και, επομένως, είναι εσφαλμένο -από νομικής απόψεως- να αναφερόμαστε σε «Ισλαμικό Κράτος». Σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, οι Συμβάσεις –στην προκειμένη περίπτωση οι Συμβάσεις της Χάγης– δεν εφαρμόζονται στο πλαίσιο των μη κρατικών δρώντων. Από την άλλη πλευρά, υπάρχει η δυνατότητα του διεθνούς εθιμικού δικαίου. Το εθιμικό δίκαιο έχει διαμορφωθεί, έπειτα από μια μακρόχρονη και συνεχή εφαρμογή ενός νόμου από τα κράτη και τους λαούς με την πεποίθηση δικαίου, ανεξαρτήτως δηλαδή του γεγονότος ότι δεν έχει θεσπιστεί με γραπτό νόμο. Μέρος του διεθνούς εθιμικού δικαίου αποτελούν και Συνθήκες, οι οποίες έχουν γίνει αποδεκτές με τον ίδιο τρόπο. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι είναι δυνατόν οι μη κρατικοί δρώντες να δεσμευτούν από τις διατάξεις των Συμβάσεων που εντάσσονται στο εθιμικό δίκαιο. Τελικά, πώς θα αντιμετωπισθεί η κρίση της καταστροφής των πολιτιστικών μνημείων και αγαθών από τον ISIS; Ποιες ενέργειες έχει λάβει μέχρι στιγμής η διεθνής κοινότητα;

Την άνοιξη του 2015, η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ κατέταξε την καταστροφή ιστορικών πόλεων και αρχαιολογικών μνημείων στην Συρία στην κατηγορία των «εγκλημάτων πολέμου». Εν συνεχεία, καταδίκασε με το Ψήφισμα 69/281 τις πράξεις αυτές, χαρακτηρίζοντάς τες βάρβαρες. Παράλληλα, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, εάν και αναγνωρίζει τον ISIS ως έναν μη κρατικό δρώντα, διαπίστωσε την ανάγκη κυρωτικής δράσης, ώστε να προστατέψει την πολιτιστική κληρονομιάς της περιοχής της Συρίας, και όχι μόνο. Πιο συγκεκριμένα, το Συμβούλιο Ασφαλείας συνέδεσε την καταστροφή των πολιτιστικών αγαθών με το άρθρο 7 του Χάρτη των ΗΕ, μέσα από την απόφαση 2199/2015, και άρα χαρακτήρισε την εν λόγω κατάσταση της καταστροφής της πολιτιστικής κληρονομιάς της Συρίας ως απειλή κατά της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας.

Το παρόν χρονικό διάστημα, αν και δεν γίνονται συζητήσεις σε επίσημο επίπεδο, διεθνείς προσωπικότητες εκφράζουν τη λύπη τους για την καταστροφή των πολιτιστικών αγαθών στην Μέση Ανατολή, και στέλνουν το δικό τους μήνυμα για την ανάγκη κοινών δράσεων, ώστε να επιτευχθεί η προστασία των πολιτιστικών μνημείων. Πιο συγκεκριμένα, η Faiza Heikal, καθηγήτρια Αιγυπτιολογίας στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο του Καΐρου, έδωσε έμφαση στην οικονομική ενίσχυση που λαμβάνει ο ISIS από τη συγκέντρωση και πώληση των αρχαίων αντικειμένων από περιοχές της Μέσης Ανατολής. Την ίδια στιγμή, ο Υφυπουργός Πολιτισμού του Ιράκ, Qaees Al Magases, προσπάθησε να απαριθμήσει τις καταστροφές που έχουν υποστεί, μέχρι και σήμερα, αρχαιολογικοί χώροι στο Ιράκ. Χαρακτηριστικά ανέφερε ότι διανύουν «μία από τις πιο σκοτεινές περιόδους της ιστορίας» τους.

Μήπως, λοιπόν, πρέπει να μεταβάλλουμε το νομικό πλαίσιο έτσι, ώστε να καταδικαστεί ο ISIS για την καταστροφή αρχαίων και ιστορικών μνημείων, δίχως να λαμβάνεται υπόψη η μη κρατική του υπόσταση;

Πηγές:

  1. Βασιλειάδης, Ν. and Μπουτσιούκη, Σ. (2015). Πολιτιστική διπλωματία: ελληνικές και διεθνείς διαστάσεις. Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών. https://repository.kallipos.gr/pdfviewer/web/viewer.html?file=/bitstream/11419/4424/1/15527_Vasileiadis%20Total-KOY.pdf σελ. 237
  2. Η Καθημερινή. (2016). Ανυπολόγιστες πολιτιστικές καταστροφές αφήνει πίσω του ο ISIS. http://www.kathimerini.gr/885838/article/epikairothta/kosmos/anypologistes-politistikes-katastrofes-afhnei-pisw-toy-to-isis
  3. Κόνσολα, Ν. (1995). Η διεθνής προστασία της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση, σσ. 42-43, 47-52
  4. Ξένου, Λ. (2015). Η απειλούμενη πολιτιστική κληρονομιά στο πλαίσιο των ένοπλων συρράξεων. Το νομικό πλαίσιο: η προστασία, τα κενά και οι προοπτικές. http://entha.euc.ac.cy/index.php/entha/article/view/35
  5. Σκουρής Π., Τρόβα Ε. (2003). Προστασία αρχαιοτήτων και πολιτιστικών κληρονομιάς. Αθήνα – Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Σάκκουλα, σελ. 301
  6. Το Βήμα. (2016). ISIS: Η στρατηγική του στην καταστροφή αρχαιολογικών μνημείων: Ρεπορτάζ των New York Times για τους τζιχαντιστές. http://www.tovima.gr/world/article/?aid=789891
  7. Blue Shield. (2016). Palmyra and the wider historic environment in Syria. http://icom.museum/fileadmin/user_upload/minisites/imd/posters/Reflections_on_Palmyra_-final.pdf
  8. CNN Greece. (2017). SOS για την καταστροφή μνημείων από τον ISIS στέλνουν διεθνείς προσωπικότητες μέσω του CNN Greece. http://www.cnn.gr/focus/story/78191/sos-gia-tin-katastrofi-mnimeion-apo-ton-isis-stelnoyn-diethneis-prosopikotites-meso-toy-cnn-greece
  9. International Council of Museums. (n.d.). International Committee of the Blue Shield. http://icom.museum/programmes/museums-emergency-programme/international-committee-of-the-blue-shield/
  10. Lixinski, L. and Schreiber, L. (2017). The limits of framing in international law: the shortcomings of International Heritage Protection in the ISIS conflicts. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2940087
  11. UNESCO. (1972). Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage. http://whc.unesco.org/archive/convention-en.pdf
  12. UNESCO. (2017). List of World Heritage in Danger. http://whc.unesco.org/en/danger/

Tagged under:

Προπτυχιακή φοιτήτρια του τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας. Μιλάει αγγλικά και σε χαμηλότερο επίπεδο γερμανικά, ενώ τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα αφορούν τις διεθνείς σχέσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Κατά το ακαδημαϊκό έτος 2016-2017 ήταν ασκούμενη της Έδρας UNESCO Διαπολιτισμικής Πολιτικής Για Μια Δραστήρια και Αλληλέγγυα Ιθαγένεια του Πανεπιστημίου Μακεδονίας.

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest