Το “Οδοιπορικό” μιας Διεθνούς Συνθήκης: Η Συνθήκη των Παρισίων

Το τελευταίο χρονικό διάστημα, η Συμφωνία των Παρισίων -που υπογράφηκε στις 22 Απριλίου του 2016 για την κλιματική αλλαγή- έχει κεντρίσει το ενδιαφέρον της πλειονότητας των κρατών-μελών της διεθνούς κοινότητας, καθώς αποτελεί την πρώτη οικουμενική, νομικά δεσμευτική συμφωνία για το κλίμα. Με αφορμή την εν λόγω συμφωνία, καθώς και την πρόσφατη ανακοίνωση του πλανητάρχη Τrump για αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών από την Συμφωνία των Παρισίων, σκόπιμο θεωρείται να αναφερθούν κάποιοι βασικοί προβληματισμοί που απαντώνται στο δίκαιο των διεθνών συνθηκών και, κατά συνέπεια, αφορούν και την ίδια τη συμφωνία.

Τι ορίζεται ως διεθνής συνθήκη, και ποιά είναι τα κύρια χαρακτηριστικά της;

Αρχικά, ως συνθήκη ή συμφωνία ορίζεται κάθε συμβατική σχέση που συνάπτεται μεταξύ των υποκειμένων του διεθνούς δικαίου -δηλαδή κρατών και διεθνών οργανισμών-, και αποσκοπεί στην παραγωγή εννόμων αποτελεσμάτων. Ο ορισμός αυτός προκύπτει από το δεσμευτικό κείμενο της Σύμβασης της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών του 1969. Ειδικότερα, τα άρ. 1 και 2 (παρ. 1) αναφέρουν τα εξής:

Άρθρον 1 – Εφαρμογή της παρούσης Συμβάσεως

Η παρούσα σύμβασις εφαρμόζεται επί των συνθηκών μεταξύ κρατών.

Άρθρον 2 – Χρησιμοποιούμενοι όροι

  1. “Διά τους σκοπούς της παρούσης συμβάσεως:(α) Διά του όρου ‘συνθήκη’ νοείται διεθνής συμφωνία, συνομολογουμένη μεταξύ κρατών, εις έγγραφον τύπον, και διεπομένη υπό του Διεθνούς Δικαίου, ανεξαρτήτως εάν περιλαμβάνεται εις εν, δύο ή πλείονα έγγραφα, και ανεξαρτήτως της ειδικής αυτής ονομασίας”.

Η σύναψη, ωστόσο, μιας διεθνούς συνθήκης δεν αποτελεί μια απλή διαδικασία. Η σύναψη, με την ευρεία της έννοια, νοείται ως μια σειρά διαδικασιών που καταλήγουν στην τελική έκφραση της βούλησης των κρατών να δεσμευτούν, ενώ, υπό τη στενή έννοια του όρου, περιλαμβάνει την τελική ενέργεια με την οποία τα κράτη αναλαμβάνουν τις δεσμεύσεις που προκύπτουν από την συνθήκη. Σύμφωνα με την ευρεία έννοια της σύναψης, θεωρούμε σημαντικό να αναφέρουμε επιγραμματικά τα στάδια τα οποία, όταν ακολουθηθούν, καταλήγουν στη δημιουργία μιας συνθήκης. Αυτά είναι η διαπραγμάτευση σε διεθνές επίπεδο, η υπογραφή που είτε αποτελεί την πρώτη φάση προς τη διεθνή δέσμευση, είτε εκφράζει τη βούληση των συμβαλλόμενων μερών να δεσμευτούν άνευ ετέρου και, τέλος, η επικύρωσή της στο εσωτερικό κάθε κράτους.

Πράγματι, η Συμφωνία των Παρισίων αποτελεί μια συμφωνία διεθνούς δικαίου, αφού συνιστά σύγκλιση βουλήσεων όλων των κρατών (με εξαίρεση τη Συρία και τη Νικαράγουα), και περιβάλλεται από έγγραφο τύπο – μια επιπλέον προϋπόθεση της σύναψης διεθνούς συμφωνίας. Ωστόσο, η εν λόγω συμφωνία παρουσιάζει μία ιδιαιτερότητα: είναι συμπληρωματική. Εξαρτάται, δηλαδή, από την ήδη αναφερόμενη Σύμβαση-Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την κλιματική αλλαγή (United Nations Framework Convention on Climate Change).

Πώς μια συμφωνία τίθεται σε ισχύ;

Η θέση σε ισχύ μια συνθήκης-συμφωνίας καθίσταται εφικτή μετά την ολοκλήρωση των σταδίων σύναψής της. Πιο συγκεκριμένα, η κάθε συνθήκη περιέχει στο καταστατικό της διατάξεις, οι οποίες αναφέρουν από πότε η συμφωνία αρχίζει να παράγει τα έννομα αποτελέσματά της. Εάν, παρ’όλα αυτά, η συνθήκη δεν περιέχει διάταξη για την έναρξη ισχύος, τότε διακρίνουμε τα εξής: α) αν η συνθήκη είναι διμερής, τίθεται σε ισχύ από την αμοιβαία ανταλλαγή των “οργάνων επικύρωσης”, ενώ β) αν είναι πολυμερής η ισχύς, έχει ως αφετηρία την κατάθεση ορισμένου αριθμού επικυρώσεων.

Στο άρ. 21 παρ. 1 της Συμφωνίας των Παρισίων προβλέπεται ότι “η παρούσα συμφωνία αρχίζει να ισχύει την τριακοστή ημέρα μετά την ημερομηνία κατά την οποία τουλάχιστον 55 μέρη του συνόλου της σύμβασης, για τουλάχιστον το 55% των συνολικών παγκόσμιων εκπομπών αερίων θερμοκηπίου, έχουν καταθέσει τα έγγραφα επικύρωσης, αποδοχής, έγκρισης ή προσχώρησης”. Το 55% δεν αποτελεί ένα τυχαία επιλεγμένο ποσοστό, αφού τέθηκε ώστε κανένα κράτος από μόνο του να μην μπορεί να ανατρέψει την ισχύ της Συμφωνίας.

Πώς λήγει και αναστέλλεται μια συμφωνία;

Τα άρθρα 54 έως 63 της Σύμβαση της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών (1969) προβλέπουν τους τρόπους λήξης και αναστολής αυτών. Πιο συγκεκριμένα, αναφέρεται πως η λήξη ισχύος πραγματοποιείται κυρίως με την εκτέλεση των συμβατικών δεσμεύσεων. Εκτός αυτού, όμως, η λήξη είναι δυνατόν να επέλθει λόγω της κοινής βούλησης των συμβαλλομένων για κατάργηση ή αντικατάσταση, ή της αρνητικής βούλησης ενός εκ των συμβαλλομένων (καταγγελία), ή και λόγω της επέλευσης απρόβλεπτων εξωτερικών γεγονότων (π.χ. πόλεμος). Όσον αφορά την αναστολή, αυτή καθίσταται εφικτή είτε επειδή έχει προβλεφθεί από το περιεχόμενο της ίδιας της συνθήκης, είτε επειδή έχουν επιβληθεί όροι στους οποίους συμφώνησαν μεταγενέστερα όλα τα συμβαλλόμενα κράτη.

Όπως προαναφέρθηκε, η Συμφωνία των Παρισίων έχει απασχολήσει ιδιαίτερα τη διεθνή κοινότητα, έπειτα από την ανακοίνωση του Προέδρου Trump ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα αποχωρήσουν από την Συμφωνία. Με βάση και τα όσα αναφέρθηκαν παραπάνω για τη λήξη ισχύος και την αναστολή των διεθνών συνθηκών, σκόπιμο είναι να εξετάσουμε σε τί βαθμό είναι εφικτή η ανακοινωθείσα αποχώρηση, και αν υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής επικύρωσαν τη Συμφωνία των Παρισίων στις 20 Νοεμβρίου 2016 – χρονικό σημείο από το οποίο το κράτος δεσμεύεται έναντι των υπολοίπων συμβαλλομένων του. Προκειμένου να αποχωρήσουν από τη Συμφωνία, χρειάζεται ο Πρόεδρος Trump να αποστείλει μια επιστολή στο Γενικό Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών -το θεματοφύλακα όλων των διεθνών συνθηκών-, με την οποία να καταγγέλλει τη Συμφωνία των Παρισίων. Ωστόσο, σύμφωνα με τα όσα προβλέπονται από την ίδια τη Συμφωνία, η καταγγελία της είναι δυνατή μετά από τρία χρόνια από την κύρωση, ενώ χρειάζεται ένας ακόμη χρόνος για να σταλεί η καταγγελία εγγράφως στον θεματοφύλακα. Η προφορική ανακοίνωση δεν θεωρείται έγκυρη. Επομένως, οι ΗΠΑ θα δεσμεύονται από την Συμφωνία μέχρι το 2020 και, αν μέχρι τότε παραβούν τις υποχρεώσεις τους από τη Συμφωνία, θα προκύψει διεθνής ευθύνη του κράτους, η οποία δύναται να οδηγήσει ακόμη και σε αποζημίωση.

Η εναλλακτική λύση, όμως, που διαθέτει ο πλανητάρχης, μέχρι τη δυνατότητα καταγγελίας, είναι η αναστολή της Συμφωνίας – είτε ολική, είτε μερική. Η Συμφωνία των Παρισίων δεν περιέχει στο καταστατικό της κάποια διάταξη σχετικά με την αναστολή. Σε αυτήν την περίπτωση, εφαρμόζεται αναλογικά το άρ. 57 της Σύμβασης της Βιέννης για το δίκαιο των συνθηκών (1969), το οποίο αποτελεί την κεντρική πηγή δικαίου σε περιπτώσεις μη πρόβλεψης. Κατά το εν λόγω άρθρο, για να ανασταλεί μια συνθήκη, απαιτείται η συμμετοχή δύο ή περισσοτέρων κρατών-μελών. Παρατίθεται ως έχει:

Άρθρον 57 – Αναστολή της εφαρμογής της συνθήκης δυνάμει των διατάξεων αυτής ή τη συναινέσει των συμβαλλομένων μερών

Δύναται να ανασταλή η εφαρμογή της συνθήκης εν σχέσει προς άπαντα τα συμβαλλόμενα μέρη ή προς εν καθοριζόμενον μέρος:

(α) συμφώνως προς τας διατάξεις της συνθήκης, ή

(β) ανά πάσαν στιγμήν τη συναινέσει απάντων των συμβαλλομένων μερών, κατόπιν διαβουλεύσεως μετά των άλλων συμβαλλομένων κρατών.

Επομένως, οι ΗΠΑ πρέπει να ξεκινήσουν τις διαδικασίες διαπραγμάτευσης, προκειμένου να εντοπίσουν “συμμάχους” που επιθυμούν την αναστολή, και έτσι να θέσουν σε εφαρμογή τη δυνατότητα που τους προσφέρεται.

Αν και τα όσα προαναφέρθηκαν είναι μόνο ένα μικρό μέρος από ένα τόσο ενδιαφέρον θεωρητικό κεφάλαιο των διεθνών συνθηκών, θεωρούνται πως είναι ικανά να αναδείξουν τον ταυτόχρονα περίπλοκο και απλό τρόπο σκέψης των νομικών επιστημόνων, αλλά και την πρακτική της διεθνούς κοινότητας.

Πηγές:

  1. Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. (n.d.). Συμφωνία των Παρισίων για την κλιματική αλλαγή. [online] Available at: http://www.consilium.europa.eu/el/policies/climate-change/timeline/ [Accessed 30 Jun. 2017].
  2. Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. (n.d.). Διεθνείς συμφωνίες για το κλίμα. [online] Available at: http://www.consilium.europa.eu/el/policies/climate-change/international-agreements-climate-action/ [Accessed 30 Jun. 2017].
  3. UN. (1992). United Nations framework convetion on climate change. [online] Available at: https://unfccc.int/resource/docs/convkp/conveng.pdf [Accessed 30 Jun. 2017].
  4. European Commission. (n.d.). Paris Agreement – Climate Action. [online] Available at: https://ec.europa.eu/clima/policies/international/negotiations/paris_en [Accessed 30 Jun. 2017].
  5. Harvey, F. (2015). Everything you need to know about the Paris climate summit and UN talks. [online] The Guardian. Available at: https://www.theguardian.com/environment/2015/jun/02/everything-you-need-to-know-about-the-paris-climate-summit-and-un-talks [Accessed 30 Jun. 2017].
  6. UN. (2015). Adoption of the Paris Agreement. [online] Available at: https://unfccc.int/resource/docs/2015/cop21/eng/l09r01.pdf [Accessed 30 Jun. 2017].
  7. UN. (2016). Paris Agreement. [online] Available at: https://treaties.un.org/doc/Publication/CN/2016/CN.735.2016-Eng.pdf [Accessed 30 Jun. 2017].
  8. UN. (2016). Paris Agreement – Status of Ratification. [online] Available at: http://unfccc.int/paris_agreement/items/9444.php [Accessed 30 Jun. 2017].
  9. CNN.gr. (2017). Ο Ντόναλντ Τραμπ απέσυρε τις ΗΠΑ από τη συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα. [online] Available at: http://www.cnn.gr/news/kosmos/story/83186/o-ntonalnt-tramp-apesyre-tis-hpa-apo-ti-symfonia-toy-parisioy-gia-to-klima [Accessed 30 Jun. 2017].
  10. Kathimerini.gr. (2017). Ο Τραμπ αποσύρει τις ΗΠΑ από τη συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα. [online] Available at: http://www.kathimerini.gr/912029/article/epikairothta/kosmos/o-tramp-aposyrei-tis-hpa-apo-th-symfwnia-toy-parisioy-gia-to-klima [Accessed 30 Jun. 2017].
  11. The Huffington Post. (2017). Ο Τραμπ αποσύρει τις ΗΠΑ από τη συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα. [online] Available at: http://www.huffingtonpost.gr/2017/06/01/eidiseis-diethnes-o-trump-aposurei-tis-ipa-apo-ti-sumfonia-tou-parisiou-gia-to-klima-_n_16911798.html [Accessed 30 Jun. 2017].
  12. Ρούκουνας, Ε. (2011). Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη, pp.19-29, 68-109.

Tagged under:

Η ΄Αννα Θαλασσοχωρίτη είναι προπτυχιακή φοιτήτρια στη Νομική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Ενδιαφέρεται για όχι μόνο για το διεθνές δίκαιο και την διπλωματία, γεγονός που δικαιολογείται από την συμμετοχή της σε μοντέλα προσομοίωσης των Ηνωμένων Εθνών αλλά και για τις ευρύτερες δράσεις της πανεπιστημιακής κοινότητας αφού συμμετέχει ενεργά στη μη κυβερνητική οργάνωση European Law Students’ Association.

athalassochoriti@powerpolitics.eu

Website: https://powerpoltics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Google Profile

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest