Το «πείραμα» της Φινλανδίας

Η 1η Ιανουαρίου του 2017 ήταν για το Σκανδιναβικό κράτος της Φινλανδίας μία πρωτοχρονιά διαφορετική από τις υπόλοιπες. Η συγκεκριμένη ημερομηνία αποτέλεσε την πρώτη μέρα διεξαγωγής ενός οικονομικού «πειράματος», μία πιθανή επιτυχία του οποίου μπορεί να αλλάξει την πορεία των Δυτικών οικονομιών, καθώς επίσης και να αποτελέσει μια τομή στον τρόπο σκέψης και αντίληψης της πραγματικότητας από το σύνολο των οικονομολόγων σήμερα.

Πιο συγκεκριμένα, από την 1/1/2017 ένα τυχαία επιλεγμένο δείγμα 2000 ανέργων Φινλανδών πολιτών λαμβάνει ένα μηνιαίο ποσό που ανέρχεται σε €560 για μια χρονική περίοδο δύο χρόνων, ανεξαρτήτως του γεγονότος εάν το συγκεκριμένο άτομο που λαμβάνει το επίδομα θα συνεχίσει να βρίσκεται εκτός της αγοράς εργασίας κατά τη χρονική διάρκεια του προγράμματος αυτού [1]. Βλέπουμε, με άλλα λόγια, μια πιλοτική εφαρμογή ενός αιρετικού οικονομικού προγράμματος, που ως στόχο έχει να μελετήσει τη συμπεριφορά των ανενεργών οικονομικών μονάδων, σε περίπτωση που το κράτος τούς παρέχει ένα σταθερό επίδομα σε χρονικό ορίζοντα δύο χρόνων. Ενός προγράμματος, δηλαδή, που θέτει επί τάπητος κάτι που χρόνια τώρα συζητείται στους κύκλους των οικονομολόγων ανά τον κόσμο: το ζήτημα του Universal Basic Income.

Για να μπορέσουμε να αντιληφθούμε καλύτερα τόσο την ουσία, όσο και την εφαρμογή του παραπάνω μέτρου -καθώς επίσης και τους στόχους του-, θα πρέπει για άλλη μια φορά να ανατρέξουμε στο σημείο εκείνο που η συγκεκριμένη ιδέα πρωτοεμφανίζεται στην οικονομική πραγματικότητα. Το 1797 ο Thomas Paine, στο έργο του Agrarian Justice, αναφέρει για πρώτη φορά την ιδέα του βασικού καθολικού ημερομισθίου. Πιο συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι όλοι εκείνοι οι πολίτες μιας κοινότητας που διαθέτουν καλλιεργήσιμες εκτάσεις «χρωστούν» στην κοινότητά τους μια γεοπρόσοδο. Το παραπάνω γεγονός δικαιολογεί -σύμφωνα με τον Paine- τη θεσμοθέτηση ενός φόρου ιδιοκτησίας (estate tax), ο οποίος θα χρησιμοποιείται, σε πρώτη φάση, για την καθολική κάλυψη των συνταξιοδοτικών και αναπηρικών συντάξεων και, σε δεύτερο βαθμό, για την παροχή ενός εφάπαξ ποσού σε όλους του πολίτες που ενηλικιώνονται [2]. Έχοντας συλληφθεί σχεδόν 51 πριν την έκδοση του κομμουνιστικού μανιφέστου, η ιδέα αυτή είναι τόσο ρηξικέλευθη, που ακόμα και στις μέρες μας θα αποτελούσε επανάσταση στον τρόπο αντίληψης της οικονομικής πραγματικότητας.

Επιστρέφοντας, όμως, στο θέμα μας, το σημαντικότερο ερώτημα που ίσως προκύπτει, και το οποίο καλούμαστε να απαντήσουμε, είναι ποιά είναι τα κίνητρα της Φινλανδικής κυβέρνησης που την οδήγησαν να θεσμοθετήσει -έστω και πιλοτικά- ένα τέτοιο πρόγραμμα.

Tα κίνητρα πίσω από το Universal Basic Income

Σύμφωνα με τη Marjukka Turunen -επικεφαλής του νομικού τμήματος της Φινλανδικής υπηρεσίας κοινωνικής ασφάλισης (ΚELA)-, τα θετικά αποτελέσματα που αναμένει η κυβέρνηση να προσκομίσει από την εφαρμογή του μέτρου αυτού είναι η μείωση της γραφειοκρατίας, η μείωση του εργασιακού κόστους και της φτώχειας, καθώς επίσης η αξιολόγηση των θετικών επιδράσεων του συγκεκριμένου μέτρου στην ψυχική υγεία των συμμετεχόντων [3].

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), το ετήσιο ποσοστό αυτοκτονιών για τη Φινλανδία, για το 2015, κυμαίνεται στις 14.2 αυτοκτονίες ανά 100.000 κατοίκους – κάτι που την κατατάσσει στην 35η θέση στον κατάλογο χωρών ανά ποσοστό αυτοκτονίας παγκοσμίως, και 3η στην ΕΕ. Επιπροσθέτως, και σε αντίθεση με τις επιταγές τις κλασσικής και νεοκλασικής οικονομικής σχολής -ότι δηλαδή η ανεργία είναι εθελούσια πάνω από το φυσιολογικό ποσοστό της-, έχει αποδεχτεί σύμφωνα με οικονομετρικές μελέτες ότι αυξημένα ποσοστά ανεργίας μειώνουν την ευημερία των πολιτών, είτε αυτοί είναι άνεργοι, είτε όχι. Επομένως, πολιτικές που στοχεύουν να αποσυσχετίσουν την εργασία από την επιβίωση έχουν θετικά αποτελέσματα στην ψυχική υγεία των πολιτών.

Επιπροσθέτως, οι άνεργοι είναι πιο πιθανό να δεχτούν θέσεις εργασίας οι οποίες λογίζονται ως κακοπληρωμένες -σε σχέση με άτομα που ήδη εργάζονται-, και έτσι η ύπαρξη του βοηθήματος αυτού είναι καθοριστικής σημασίας για την περαιτέρω ενσωμάτωσή τους στον κοινωνικό και εργασιακό ιστό. Τέλος, η αυτοματοποίηση -η οποία ευθύνεται για τη συντριπτική πλειοψηφία [4] των απωλειών θέσεων εργασίας στις Δυτικές χώρες- είναι κάτι που αναμένεται να δημιουργήσει σημαντικά ποσοστά διαρθρωτικής ανεργίας στο μέλλον στην Ευρώπη. Σε μια ήπειρο που τα ποσοστά ανεργίας είναι ήδη υψηλά, κάτι τέτοιο θα επιδεινώσει ακόμα περισσότερο την όλη κατάσταση. Συνεπώς, οι Ευρωπαϊκές κυβερνήσεις πρέπει από τώρα να επεξεργαστούν σχέδια υπέρβασης του φαινομένου αυτού -όπως αυτό της Φινλανδικής κυβέρνησης- σήμερα, και όχι σε ένα αφηρημένο μέλλον.

Ο Robert Skidelsky, καθηγητής πολιτικής οικονομίας στο Πανεπιστήμιο του Warwick της Μεγάλης Βρετανίας, υποστηρίζει συμπληρωματικά ότι η καθιέρωση ενός Universal Basic Income είναι ουσιαστικά η μίξη δύο στόχων. Ο πρώτος έχει να κάνει με τη μείωση της φτώχειας, και ο δεύτερος με την απόρριψη της εργασίας ως καθοριστικού συστατικού και στόχου ζωής του ανθρώπου [5].

Tί μας «επιφυλλάσει» το μέλλον;

Αντίστοιχα πειράματα με αυτό της Φινλανδίας μπορεί να βρει κανείς, όμως, και σε τοπικό επίπεδο, σε διάφορες περιοχές του κόσμου. Παραδείγματος χάριν, η Ιταλική πόλη του Λιβόρνο από τον περασμένο Ιούνιο προσφέρει ένα εγγυημένο κατώτατο εισόδημα 500 ευρώ το μήνα στις 100 φτωχότερες οικογένειες της πόλης ενώ, την ίδια στιγμή, πόλεις όπως η Νάπολη, η Γλασκώβη και η κοινότητα του Ontario στον Καναδά σκέφτονται να αναλάβουν αντίστοιχες πρωτοβουλίες [6]. Από την άλλη πλευρά, σε αντίστοιχο δημοψήφισμα που διεξήχθη πέρσι το καλοκαίρι, η Ελβετία απέρριψε -με το συντριπτικό ποσοστό του 78%- την εφαρμογή ενός αντίστοιχου μέτρου παροχής £1,765 το μήνα σε κάθε ενήλικο πολίτη της χώρας [7].

Μπορεί ακόμα να είναι σχετικά νωρίς για την αξιολόγηση των μέτρων κοινωνικής πολιτικής που παρουσιάστηκαν παραπάνω, ωστόσο η εξαγωγή κάποιων πρώιμων συμπερασμάτων δεν είναι απαγορευτική.

Η γενεσιουργός αιτία της πολιτικής αυτής δεν είναι άλλη από την συστηματική αποτυχία του καπιταλισμού να ξεπεράσει τη δομική κρίση του, και να μπορέσει να οδηγήσει την παγκόσμια οικονομία σε τροχιά ανάπτυξης, αντίστοιχη με αυτήν που είχαμε πριν από το 2008. Η ανεργία παραμένει υψηλή, το κοινωνικό κράτος αποσαρθρώνεται, και η ελπίδα για κάτι καλύτερο βρίσκεται ακόμη μακριά – τη στιγμή που οι αντιφάσεις του καπιταλισμού οδηγούν σε περαιτέρω διαιώνιση της παραπάνω κατάστασης. Οι παραπάνω λόγοι είναι αυτοί που έχουν οδηγήσει κυβερνήσεις να ψάχνουν διεξόδους με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον. Μπορούν, όμως, τέτοιες διέξοδοι να είναι αποτελεσματικές;

Όπως έχουν τα πράγματα, φαίνεται πως ακόμα και η καθολική εφαρμογή του μέτρου αυτού -αγνοώντας τις επιπτώσεις που θα έχει για τα δημόσια οικονομικά κάθε χώρας- δεν γίνεται να αποτελέσει από μόνη της τον καθοριστικό εκείνο παράγοντα που θα επιτρέψει στην παγκόσμια οικονομία να ορθοποδήσει. Ωστόσο, η παραπάνω πραγματικότητα αποκρύπτει τα θετικά στοιχεία του μέτρου αυτού. Σε μια κοινωνία (χωρίς αυτή να είναι απαραίτητα μόνο η ελληνική) που ο χαρακτηρισμός «άνεργος» είναι συνώνυμο της επαγγελματικής και κοινωνικής αποτυχίας, ο διαχωρισμός εργασίας και επιβίωσης θα επιτρέψει στα εκατομμύρια των ανέργων να διεκδικήσουν την ισότιμη ενσωμάτωσή τους στον κοινωνικό ιστό. Έτσι, το μέτρο αυτό αποτελεί ένα μέσο κοινωνικής πολιτικής που θα επιτρέψει σε πολλούς να διαφύγουν από το φαύλο κύκλο της ανεργίας, της εξαθλίωσης και της δυστυχίας.

Σε καμία περίπτωση, όμως, δεν πρέπει να είμαστε αφελείς. Τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν σήμερα οι κοινωνίες μας σε κοινωνικό, πολιτικό, οικονομικό και ιδεολογικό επίπεδο δεν μπορούν να λυθούν με μέτρα που κρύβουν τις αιτίες κάτω από το χαλί, αλλά με την αντιμετώπιση των αιτιών αυτών καθεαυτών. Και το πιο σημαντικό στην αυγή ενός νέου θαυμαστού κόσμου είναι να δούμε πώς οι κοινωνικές ανισότητες γίνεται όχι απλά να αμβλυνθούν, αλλά -ακόμα πιο σημαντικά- να εξαφανιστούν.

 

Πηγές:

  1. Sodha, S. (2017). Is Finland’s universal income a solution to automation, fewer jobs and lower wages[online] The Guardian. Available from: https://www.theguardian.com/society/2017/feb/19/basic-income-finland-low-wages-fewer-jobs [Accessed: July 1st 2017]
  2. Paine, T. (1787). Agrarian Justice. [Online]. Available from: http://piketty.pse.ens.fr/files/Paine1795.pdf. [Accessed: July 1st 2017]
  3. Ηenley, J. (2017. Finland trials basic income for unemployed. [online] The Guardian. Available from: https://www.theguardian.com/world/2017/jan/03/finland-trials-basic-income-for-unemployed. [Accessed: June 27th 2017]
  4. Darrow, B. (2017). The bright side of job-killing automation. [online] The fortune. Available from: http://fortune.com/2017/04/05/jobs-automation-artificial-intelligence-robotics/ [Accessed: July 1st 2017]
  5. Skidelsky, R. (2016). A basic income could be the best way to tackle inequality. [online] The Guardian. Available from: https://www.theguardian.com/business/2016/jun/23/universal-basic-income-could-be-the-best-way-to-tackle-inequality [Accessed: June 27th 2017]
  6. Ηenley, J. (2017). Finland trials basic income for unemployed. [online] The Guardian. Available from: https://www.theguardian.com/world/2017/jan/03/finland-trials-basic-income-for-unemployed. [Accessed: June 27th 2017]
  7. Τhe Guardian, (2016). Swiss voters reject proposal to give basic income to every adult and child. Available from: https://www.theguardian.com/world/2016/jun/05/swiss-vote-give-basic-income-every-adult-child-marxist-dream [Accessed: June 27th 2017]

Tagged under:

Είμαι τελειόφοιτος φοιτητής του τμήματος Οικονομικής Επιστήμης του ΟΠΑ (πρώην ΑΣΟΕΕ) με κατεύθυνση τη Θεωρία Οικονομικής Πολιτικής. Τα κύρια ενδιαφέροντα μου κινούνται γύρω από το διάβασμα (εξω-πανεπιστημιακών βιβλίων για να είμαι πιο σαφής), τις ξένες γλώσσες και τα ταξίδια. Επιπλέον, καθώς θεωρώ ότι η οικονομία δεν είναι επιστήμη αλλά πρωτίστως ένας απαραίτητος κρίκος στην δόμηση-δικαιολόγηση πολιτικών επιλογών και ‘κατευθύνσεων’ (κυρίως ωστόσο το αντίστροφο) προσπαθώ να συνδυάζω στην καθημερινότητα μου την μελέτη των παραπάνω δύο. Στο πλαίσιο της Power Politics ελπίζω να μπορέσω να δώσω ερμηνείες της πολιτικής πραγματικότητας υπό το πρίσμα της οικονομίας και των τάσεών της.

Website: https://powerpoltics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest