Το πετρέλαιο πέρα από καύσιμο: Η περίπτωση του Πετρο-λαϊκισμού

Το φαινόμενο του λαϊκισμού κατέχει δεσπόζουσα θέση στις σύγχρονες δυτικοευρωπαϊκές κοινωνίες, διαδραματίζοντας καθοριστικό ρόλο στην έκβαση των εκλογικών αναμετρήσεων. Οι εκάστοτε λαϊκιστές ηγέτες οικοδομούν ένα αφήγημα, επιλέγουν έναν αποδιοπομπαίο τράγο, και εκμεταλλεύονται πλήρως τις οικονομικές δυσχέρειες, την κοινωνική κρίση και τις όποιες δυστοκίες αντιμετωπίζει ο πολίτης στη σημερινή εποχή. Βέβαια, το εργαλείο του λαϊκισμού δεν αποτελεί “αποκλειστικό προνόμιο” των Ευρωπαίων, αλλά εντοπίζεται μαζικά και σε άλλα σημεία της υφηλίου. Η έξαρση του φαινομένου αυτού οφείλει να μην γεννά ερωτήματα, καθώς είναι πρόδηλο ότι οι συνεχώς αυξανόμενες ανισότητες και η εκμετάλλευση του πλούσιου Βορρά έναντι του αντίστοιχα φτωχού Νότου, αλλά και η συνεχιζόμενη οικονομική κρίση, αποτελούν αντικείμενο χρήσιμο για τους επιδέξιους λαϊκιστές. Τί συμβαίνει, όμως, όταν ένας φυσικός πόρος, όπως το πετρέλαιο, βρίσκεται στα χεριά χαρισματικών ηγετών, και αξιοποιείται για χρησιμοθηρικούς σκοπούς; Το παρόν άρθρο επιδιώκει να εξετάσει τις θεωρητικές πτυχές του φαινομένου του Πετρο-λαϊκισμού (σε ελεύθερη μετάφραση, του petro-populism), πλαισιώνοντάς το παράλληλα με εμπειρικά δεδομένα και πρακτικές εφαρμογές από τρεις διαφορετικές περιπτώσεις χωρών: αυτές της Βενεζουέλας, του Ιράν και της Ρωσίας.

Τί είναι ο Πετρο-λαϊκισμός;

Ο ορός “Πετρο-λαϊκισμός” εισήχθη στη διεθνή βιβλιογραφία το 2005 από τον Parenti για να περιγράψει το καθεστώς και τις πολιτικές επιλογές του Hugo Chavez στη Βενεζουέλα. Αν κάποιος θα ήθελε να παραθέσει έναν γενικό ορισμό του όρου αυτού, θα μπορούσε να χαρακτηρίσει τον Πετρο-λαϊκισμό ως την παρατεταμένη χρήση των εσόδων από την πώληση πετρελαίου, με σκοπό την εξασφάλιση πολιτικής στήριξης και μακροημέρευσης στις θέσεις εξουσίας (Matsen, Natvik and Torvik, 2016). Ένας μεγάλος αριθμός ερευνών και εμπειρικών μελετών συμφωνεί ότι οικονομίες πλούσιες σε φυσικούς πόρους τείνουν να ξοδεύουν με αυτό τον τρόπο το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων τους από τις πωλήσεις των εν λόγω πόρων.

Μια κύρια εξήγηση της προαναφερθείσας πρακτικής είναι ότι οι πολιτικοί σε χώρες πλούσιες σε φυσικούς πόρους αξιοποιούν τα έσοδα αυτά προκειμένου να ασφαλίσουν τη θέση τους, και να μείνουν για μια μεγάλη περίοδο στην εξουσία. Έργα του Smith (Oil Wealth and Regime Survival in the Developing World: 1960-1999, του 2004), των Cuaresma, Oberhofer και Raschky (Oil and the duration of dictatorships, του 2011), αλλά και των Andersen και Aslaksen (Oil and political survival, του 2012), βρίσκουν ότι η πλειάδα των πολιτικών αρχηγών σε χώρες πλούσιες σε φυσικούς πόρους καταφέρνουν εν τέλει να μακροημερεύσουν στις θέσεις τους.

Χαρακτηριστικά της πρακτικής

Ο Πετρο-λαϊκισμός -όπως, φυσικά, και το φαινόμενο του ίδιου του λαϊκισμού, που αποτελεί τον ιδεολογικό πυρήνα του- ευδοκιμεί σε υβριδικά και αυταρχικά καθεστώτα, δηλαδή σε κράτη με ιδιαίτερα αποδυναμωμένους θεσμούς, αλλά και πλούσια σε φυσικούς πόρους – τα λεγόμενα Petro-States.

Στην ουσία, ο πετρελαϊκός τομέας μετατρέπεται σε ένα βιβλιάριο επιταγών, μέσω του οποίου ξοδεύονται μεγάλα ποσά για τη βελτιστοποίηση της κοινωνικής πολιτικής και για την αύξηση των κοινωνικών παροχών – για παράδειγμα, σημειώνονται δραματικές αυξήσεις σε μισθούς δημοσίων υπαλλήλων και στρατιωτικών, αλλά και σε συντάξεις. Έτσι, οι πολίτες λανθασμένα θεωρούν ότι, αν μια Κυβέρνηση ξοδεύει πολλά στην κατεύθυνση των κοινωνικών παροχών, τότε είναι πετυχημένη στο έργο της, χωρίς να αντιλαμβάνονται τους κίνδυνους που ελλοχεύουν. Με αυτό τον τρόπο, η κοινωνική πολιτική δρα ως παράγοντας-κλειδί για την οικοδόμηση εκλογικής επιρροής και διεθνούς νομιμοποίησης – ειδικά για υβριδικά καθεστώτα τύπου Βενεζουέλας. Αναντίρρητα, χρειάζεται χρόνος προκειμένου να εκμεταλλευθεί κάποιος εξ ολοκλήρου τα οικονομικά οφέλη από την πώληση πετρελαίου, καθώς υπάρχουν συμφωνίες για την ποσότητα εξαγωγής του, ενώ οι τιμές δεν είναι σταθερές. Γι’ αυτό τον λόγο, είναι απαραίτητο οι κυβερνώντες να διατηρούνται στη θέση τους για μεγάλο χρονικό διάστημα, ώστε να επωφελούνται.

Επιπρόσθετα, είναι συχνό φαινόμενο, κατά τη διάρκεια μιας ραγδαίας αύξησης των τιμών του πετρελαίου, οι οικονομικοί παράγοντες να εφαρμόζουν τακτικές bandwagon, κυνηγώντας οικονομικά οφέλη που δεν μπορεί να τους προσφέρει η αντιπολίτευση. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο εκάστοτε ηγέτης είναι ο απόλυτος ρυθμιστής του πολιτικού παιχνιδιού.

Από την άλλη μεριά, όμως, σε περιπτώσεις πτώσης των εσόδων από τις πωλήσεις -ελέω μιας πετρελαϊκής ή οικονομικής κρίσης-, οι ηγέτες χάνουν την υποστήριξή τους, και επιχειρούν να κατασκευάσουν φανταστικούς εχθρούς στο εσωτερικό ή στο εξωτερικό -για παράδειγμα, η πλούσια δεξιά αντιπολίτευση στη Βενεζουέλα ως “μαριονέτα” των Αμερικάνων, το λόμπι των σιωνιστών του Ιράν, η αντιπολίτευση ως υπέρμαχος των ομοφυλοφίλων και ως πολέμιος των ορθοδόξων χριστιανικών αξιών στη Ρωσία-, ή προσπαθούν να εντυπωσιάσουν το εσωτερικό τους ακροατήριο με διάφορες βραχύβιες πολιτικές.

Η περίπτωση της Βενεζουέλας

Η Βενεζουέλα αποτελεί κλασσικό παράδειγμα της “κατάρας των πόρων” (Fishlow, 2013). Η χώρα ξεκίνησε την εξαγωγή πετρελαίου κατά τη δεκαετία του 1920, και έκτοτε βιώνει συνεχώς πολιτική και οικονομική αστάθεια. Σήμερα, το πετρέλαιο αποτελεί το βασικό αντικείμενο των εξαγωγών της -καθώς αντιπροσωπεύει το 96% των εσόδων της από εξαγωγές, αλλά και περισσότερο από το 50% των γενικών εσόδων της-, όπως και τον κινητήριο μοχλό της οικονομίας της.

Ο Πρόεδρος Hugo Chavez (1999-2013) θεωρείται ο πατέρας της πρακτικής του Πετρο-λαϊκισμού. Εκλέχτηκε το 1999 ως μια απάντηση στις σκληρές πολίτικες λιτότητας και φτώχειας και, κυρίως, λόγω του αγώνα που έδωσε κατά της μερικής ιδιωτικοποίησης του πετρελαϊκού κλάδου. Επίσης, ο Chavez υποσχέθηκε μια νέα μπολιβαριανή επανάσταση που θα έφερνε την κοινωνική δικαιοσύνη και την έντιμη διακυβέρνηση στα barrios – πρόκειται για φτωχογειτονιές της Βενεζουέλας, αντίστοιχες με τις παραγκουπόλεις της Βραζιλίας.

Τα πρώτα χρόνια διακυβέρνησης του Chavez κύλησαν σχετικά ομαλά μέχρι το 2002, οπότε παρατηρήθηκαν μαζικές διαδηλώσεις και μεγάλες απεργίες στον πετρελαϊκό κλάδο, που προκάλεσαν και την πρώτη αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος κατά του Προέδρου. Στην συνέχεια, ακολουθεί το δημοψήφισμα αποπομπής του Προέδρου το 2004, και όλα φαίνεται να αλλάζουν.

O Πρόεδρος Chavez εφήρμοσε την πετυχημένη τακτική του πελατειακού συστήματος και των υψηλών κρατικών δαπανών. Αφού πήρε την κρατική εταιρία πετρελαίων P.D.V.S.A. υπό τον πολιτικό του έλεγχο, και ακύρωσε τις περισσότερες συμφωνίες μερικής ιδιωτικοποίησής της, προχώρησε σε μαζικές εκκαθαρίσεις των εργαζομένων, τοποθετώντας σε θέσεις-κλειδιά άτομα του στενού του κύκλου – τους “chavistas”. Όλα αυτά, σε συνδυασμό με την εκρηκτική αύξηση της τιμής του πετρελαίου από το 2003 και έπειτα, του επέτρεψαν να οικοδομήσει τον “σοσιαλισμό του 21ου αιώνα” (Hague, Harrop, Χρηστίδης and Παγουλάτος 2011).

Διάγραμμα που απεικονίζει τη δημοτικότητα του Hugo Chavez σε συνάρτηση με τις κρατικές δημόσιες δαπάνες.

Ενδεικτικά, διάρθρωσε την πολιτική του σε τρεις άξονες:

  • Όταν ανακοινώθηκε το δημοψήφισμα, 4% του Α.Ε.Π. διοχετεύτηκε στα κοινωνικά προγράμματα “Missions to save the people”.
  • 40 εκατομμύρια δολάρια αξιοποιήθηκαν για την αναβάθμιση της κρατικής τηλεόρασης και για τη δημιουργία 145 τοπικών ραδιοφωνικών σταθμών, 75 εφημερίδων και 66 κρατικών ιστοσελίδων.
  • Ο Πρόεδρος Chavez χρηματοδότησε αγαθά και υπηρεσίες για τα φτωχά λαϊκά στρώματα – όπως φθηνό πετρέλαιο κίνησης, φθηνό ηλεκτρικό ρεύμα και τηλεπικοινωνίες, εισαγωγές αγαθών χωρίς κρατικούς φόρους (Corrales and Penfold-Becerra, 2011).

Η πολιτική του δράση είχε σαν αποτέλεσμα να κερδίσει το δημοψήφισμα αποπομπής του, αλλά και τις δέκα από τις έντεκα ακόλουθες εκλογικές αναμετρήσεις. Φυσικά, απότοκο όλων αυτών ήταν και η νομιμοποίηση της ανελεύθερης δημοκρατίας του Chavez (Banchs, 2014).

Αδιαμφισβήτητα, κομβικό ρόλο στην αποπεράτωση του έργου του έπαιξε η κρατική εταιρία πετρελαίου P.D.V.S.A., που δρούσε ως “κράτος εν κράτει”. Η P.D.V.S.A., λοιπόν, κατάφερε να αντικαταστήσει τα παραδοσιακά Υπουργεία που ήταν υπεύθυνα για την κοινωνική πολιτική – μετατράπηκε, δηλαδή, στον κοινωνικό βραχίονα του κράτους. Ενδεικτικά, κατά την περίοδο 2003-2008 η P.D.V.S.A. επένδυσε πάνω από 23 δισεκατομμύρια δολάρια σε κοινωνικά προγράμματα. Έφτασε ακόμη και σε σημείο να αδιαφορεί για την παραγωγή πετρελαίου, καθώς το προσωπικό της ήταν απασχολημένο με άλλες δραστηριότητες – όπως με την εκπαίδευση, την υγεία, την κατασκευή δρόμων, την παραγωγή φαγητού, ακόμη και με υπηρεσίες καθαρισμού γραφείων.

Η περίπτωση του Ιράν

Είναι χαρακτηριστικό πως τις προεδρικές εκλογές του 2005 στο Ιράν κέρδισε ο Ahmadinejad, ο οποίος είχε υποσχεθεί ότι θα μοιράσει τα έσοδα από τις πωλήσεις πετρελαίου στους απλούς πολίτες – “put the oil money on everyone’s dinner table” (The Economist, 2007). Κατά τον πρώτο χρόνο διακυβέρνησής του, παρατηρήθηκε μια σημαντική αύξηση στα κυβερνητικά έξοδα, με τους αναλυτές να συμφωνούν ότι αυτά διοχετεύτηκαν σε πολιτικές ενίσχυσης της λαϊκής υποστήριξης του Προέδρου. Κατά τη διάρκεια της πρώτης θητείας του Ahmadinejad, παραιτήθηκε ο Πρόεδρος της κεντρικής τράπεζας του Ιράν, κατηγορώντας τον Πρόεδρο της χώρας ότι λεηλατεί τον ιρανικό πλούτο, ενώ είναι αξιοσημείωτο ότι οι επικριτές του τον είχαν κατηγορήσει πως αντάλλαζε πατάτες με ψήφους.

Για δεκαετίες, οι ιρανικές πετρελαϊκές εξαγωγές λειτουργούσαν ως μοχλός ενίσχυσης της οικονομίας, τονώνοντας το ανεπαρκές τραπεζικό σύστημα, και ως φαιά ουσία για τη διεφθαρμένη γραφειοκρατία. Με τη μεγάλη οικονομική κρίση του 2008, όμως, και την ανεξέλεγκτη πτώση των τιμών του πετρελαίου, ήταν φανερό ότι η περίοδος των “παχέων αγελάδων” είχε λάβει τέλος για τον Ahmadinejad.

Ο διάδοχος του Ahmadinejad (2013), Rouhani, ορκίστηκε να σπάσει αυτό τον φαύλο κύκλο και, αρχικά, ήταν ιδιαίτερα επιτυχής, προτείνοντας μια οικονομική ατζέντα βασισμένη στη λιτότητα. Όλα, όμως, ανατράπηκαν μετά τη συμφωνία του Ιράν για τα πυρηνικά.

Πλέον, το ιρανικό κράτος μπορούσε να λάβει ξένο συνάλλαγμα από τις πετρελαϊκές πωλήσεις, και να δώσει μια ανάσα στα ταλαιπωρημένα κρατικά ταμεία. Όλα αυτά, σε συνδυασμό με την άφιξη συμφωνιών από Ανατολή και Δύση για επενδύσεις και εμπόριο, ενθουσίασαν τους Ιρανούς,οι οποίοι έβλεπαν πια με ιδιαίτερη αντιπάθεια την ατζέντα λιτότητας του Προέδρου τους. Έτσι ο Rouhani, μετά από τις πιέσεις του επιτελείου του, την εσωκομματική κριτική που του ασκήθηκε από τέσσερις Υπουργούς του, αλλά και τη μερική δυσαρέσκεια προς τη συμφωνία για τα πυρηνικά όπλα, αποφάσισε να ακολουθήσει το μονοπάτι του προκατόχου του.

Τον Φεβρουάριο του 2016, ο Rouhani αποφάσισε να ανακοινώσει νέα μέτρα για την καταπολέμηση της ύφεσης. Βέβαια, οι πολιτικές αυτές στόχευαν στην αύξηση της δημοτικότητάς του, και όχι στην τόνωση της οικονομικής ανάπτυξης. Ενδεικτικά, επιχείρησε να “χαλαρώσει” τα κριτήρια για τη χορήγηση δανείων, κάνοντας ακόμα πιο εύθραυστο το τραπεζικό σύστημα του Ιράν, ενώ διέθεσε και 2 δισεκατομμύρια δολάρια για δάνεια σε μικρο-καταναλωτές (Ghasseminejad and Ottolenghi, 2015).

Η περίπτωση της Ρωσίας

Ο Vladimir Putin, από την εκλογή του το 2000, έως και τη ραγδαία οικονομική άνθηση και άνοδο των πετρελαϊκών τιμών μέχρι το 2008, κατάφερε να “εξαγοράσει” όλα τα προβλήματά του, προσφέροντας άρτο και θέαμα. Ενδεικτικά, αύξησε τους μισθούς των δημοσίων υπάλληλων, και διοργάνωσε μεγάλα αθλητικά και πολιτισμικά γεγονότα – όπως οι Χειμερινοί Ολυμπιακοί Αγώνες του 2014 στο Sochi. Παράλληλα, κατάφερε να ξεπληρώσει ένα μεγάλο μέρος του ρωσικού κρατικού χρέους, αλλά και να προεδρεύσει κατά τη διάρκεια μιας περιόδου μεγάλης οικονομικής ανάπτυξης, που αύξησε την απασχόληση, τα εισοδήματα και τη σταθερότητα (Thoburn, 2013).

Ταυτόχρονα, επέτρεψε τη δράση εθνικιστικών ομάδων, και πόνταρε πολλά στην ορθόδοξη δεξαμενή ψηφοφόρων, υιοθετώντας μια συντηρητική πολίτικη ατζέντα. Άλλωστε, οι δεσμοί του Putin με την Εκκλησία είναι γνωστοί, με το Κρεμλίνο να χρηματοδοτεί τακτικά την Ορθόδοξη Εκκλησία, και τον Πατριάρχη Κύριλλο να εκφράζει ανοιχτά τη στήριξή του στον Πρόεδρο (Bryanski, 2012) και στις επιλογές αυτού – για παράδειγμα, σχετικά με τη νομοθεσία κατά ομοφυλόφιλων του 2013.

Επίλογος

Εν κατακλείδι, το πετρέλαιο έχει χρησιμοποιηθεί πολλές φορές για την εξήγηση του status quo, αφού αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του. Δεν είναι τυχαίο, εξάλλου, το γεγονός ότι ο πετρελαϊκός τομέας τείνει να γίνεται “μήλον της έριδος” για τους διεκδικούντες την εξουσία, καθώς όποιος τον εξουσιάζει, ουσιαστικά καταλήγει να εξουσιάζει και την εκάστοτε χώρα. Όπως και να έχει, οι ερευνητές οφείλουν να φυλάνε ως κόρη οφθαλμού τον πρώτο νόμο των petro politics του Thomas Friedman, σύμφωνα με τον οποίο η τιμή του πετρελαίου και η ποιότητα της δημοκρατίας είναι πάντα ποσά αντιστρόφως ανάλογα.

Πηγές:

  1. Matsen, E., Natvik, G. and Torvik, R. (2016). Petro pupulism. Journal of development economics 118, pp.1-12.
  2. Fishlow, A. (2013). Prosperity in depth: Venezuela Curse of oil-Stoked Populism. [online] Available at: https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/country-growth-reports/pid-2013-venezuela-the-curse-of-oil-stoked-populism.pdf?sfvrsn=0 [Accessed 2 Jul. 2017].
  3. Hague, R., Harrop, M., Χρηστίδης, Γ. and Παγουλάτος, Γ. (2011). Συγκριτική πολιτική και διακυβέρνηση. σελ 704-707. [Αθήνα]: Κριτική
  4. Ministry of Finance, Central Bank of Venezuela, Datanalysis Omnibus National Polls 2001-2009
  5. Corrales, J. and Penfold-Becerra, M. (2011). Dragon in the Tropics: Hugo Chávez and the Political Economy of Revolution in Venezuela. Brookings Institution Press.
  6. Banchs, A. (2014). Venezuela. La fin du modèle chaviste. [online] Courrier international. Available at: http://www.courrierinternational.com/article/2014/02/18/la-fin-du-modele-chaviste [Accessed 2 Jul. 2017].
  7. The Economist. (2007). The big squeeze. [online] Available at: http://www.economist.com/node/9466874 [Accessed 2 Jul. 2017].
  8. Ghasseminejad, S. and Ottolenghi, E. (2015). How the Iranian president’s populist economic policies could be his undoing. [online] Business Insider. Available at: http://www.businessinsider.com/how-the-iranian-presidents-populist-economic-policies-could-be-his-undoing-2015-11 [Accessed 2 Jul. 2017].
  9. Thoburn, F. (2013). The Populist Threat to Putin’s Power | Brookings Institution. [online] Brookings. Available at: https://www.brookings.edu/opinions/the-populist-threat-to-putins-power/ [Accessed 2 Jul. 2017].
  10. Bryanski, G. (2012). Russian patriarch calls Putin era “miracle of God”. [online] Reuters UK. Available at: http://uk.reuters.com/article/uk-russia-putin-religion-idUKTRE81722Y20120208 [Accessed 2 Jul. 2017].
Έχει περάσει αρκετός χρόνος (9 μήνες) από τη δημοσίευση αυτού του άρθρου. Παρακαλούμε συνεχίστε στην ανάγνωσή του έχοντας υπόψη την ημερομηνία δημοσίευσης.

Tagged under:

Ο Παναγιώτης Μουμτσάκης γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Καβάλα. Είναι φοιτητής του τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστήμιου Μακεδονίας, με κατεύθυνση τις Πολιτικές Σπουδές και την Διπλωματία και για το έτος 2016-2017 συμμετέχει ως μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Πανελλήνιας Ένωσης Φοιτητών Πολιτικών και Οικονομικών Επιστημών (GRAPESS) στη θέση του ταμία της οργάνωσης. Επιπρόσθετα για το έτος 2016-2017 είναι ασκούμενος στο Κέντρο Αριστείας Jean Monnet του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Έχει συμμετάσχει και διακριθεί σε πολυάριθμες φοιτητικές προσομοιώσεις οργάνων του ΟΗΕ, της UNESCO και περιφερειακών οργανισμών στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Διαθέτει γνώσεις αγγλικών και γαλλικών, ενώ τα ακαδημαϊκά του ενδιαφέροντα επικεντρώνονται στην πολιτική συμπεριφορά, την πολιτική φιλοσοφία και την συγκριτική πολιτική. [email protected]

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest