Υπερπληθυσμός, ανησυχία και τα οικονομικά του πεσιμισμού

Αρκετός χρόνος έχει περάσει από τη δημοσίευση αυτού του άρθρου. Παρακαλώ συνεχίστε στην ανάγνωσή του έχοντας υπόψη την ημερομηνία δημοσίευσης.

Ή Το ξεχασμένο πηγάδι (του Malthus) καραδοκούσε το θύμα του

 

Σύμφωνα με τις προβλέψεις των επιστημόνων, ο ανθρώπινος πληθυσμός πρόκειται να φτάσει τα 9 δισεκατομμύρια μέχρι το 2050. Όπως είναι φυσικό, μια τέτοια προοπτική δεν μπορεί παρά να δημιουργήσει ανησυχίες: είναι περιβαλλοντικά βιώσιμη μια τέτοια εξέλιξη; Πώς θα μπορέσουμε να ταΐσουμε τόσο μεγάλες μάζες πληθυσμού; Και για πόσο θα μπορέσει ο άνθρωπος να συνεχίσει να αναπτύσσεται, μέχρι να εξαντλήσει πλήρως τους διαθέσιμους πόρους;

 

Αντίστοιχες επιστημονικές (και πρακτικές) ανησυχίες υπάρχουν ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα, όταν έγραψε τα κείμενά του ο Thomas Robert Malthus.  Ο πολυσυζητημένος «Νόμος του Πληθυσμού» που διατύπωσε το 1798, ήταν μόνο η αρχή για μια συζήτηση που παραμένει επίκαιρη – αν και με άλλη μορφή – ακόμα και σήμερα.

 

Ο νόμος του πληθυσμού

 

Η θεωρία του Malthus σχετικά με τον πληθυσμό συνδέει το ύψος του πληθυσμού της γης με τα μέσα διατροφής που είναι διαθέσιμα για να τον θρέψουν. Στην αρχική του διατύπωση, επρόκειτο για μία ακραία απαισιόδοξη ιδέα: ο πληθυσμός αυξάνεται με γεωμετρική πρόοδο, ενώ τα μέσα διατροφής αυξάνονται με αριθμητική πρόοδο. Ο Malthus, ως ιερέας, αποδίδει αυτήν την αναλογία στην ανθρώπινη φύση και τη ροπή του ανθρώπου να ακολουθεί τα γενετήσια ένστικτά του.

image-20150810-11085-ngrlhr

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Αυτές οι ακραίες απόψεις του Malthus μετριάστηκαν στη συνέχεια κάτω από την επίδραση της αυστηρής κριτικής που δέχτηκε. Η τελική διατύπωση του νόμου του Malthus για τον πληθυσμό μπορεί να συνοψιστεί στα εξής: Υπάρχει φυσική τάση του ανθρώπινου πληθυσμού να αυξάνεται περισσότερο από τα διαθέσιμα μέσα διατροφής. Ωστόσο ο πληθυσμός δεν μπορεί να αυξηθεί πέρα από το επίπεδο που τα μέσα διατροφής του επιτρέπουν να επιβιώσει. Επομένως, για να συγκρατηθεί ο πληθυσμός στο επιτρεπτό επίπεδο, επενεργούν άλλοι περιοριστικοί μηχανισμοί. Τέτοιοι μηχανισμοί είναι είτε θετικής φύσεως – οι οποίοι δηλαδή τείνουν να αυξήσουν το ποσοστό των θανάτων (π.χ. ανεπάρκεια μέσων διατροφής, πόλεμοι, λιμοί κλπ.) – είτε προληπτικής φύσεως – οι οποίοι προσπαθούν να περιορίσουν τις γεννήσεις. Ο ίδιος ο Malthus πρότεινε ως τέτοιο μηχανισμό την αναβολή ή αποφυγή του γάμου, αν δεν υπάρχουν τα αναγκαία βιοποριστικά μέσα.

 

Ο Malthus ανέπτυξε αυτή τη θεωρία ως αντίδραση στις πιο ριζοσπαστικές θεωρίες του Godwin, ο οποίος επέρριπτε την ευθύνη της φτώχειας και της εξαθλίωσης στην επικράτηση της ατομικής ιδιοκτησίας και του κεφαλαίου. Αντιθέτως, ο Malthus θεωρούσε ότι η ευθύνη για τη φτώχεια βρίσκεται στην ανεπάρκεια των πόρων και στην έλλειψη ηθικής αυτοσυγκράτησης του ατόμου απέναντι στη διαφθορά και την ανθρώπινη αθλιότητα. Ως λύση πρότεινε την αυτοσυγκράτηση, και ήταν αντίθετος στη φορολόγηση υπέρ των φτωχών – αλλά και στις χαμηλές τιμές ως κίνητρο για αύξηση της παραγωγικότητας.

 

Οι επικρίσεις

 

Η μαλθουσιανή απαισιοδοξία επικρίθηκε έντονα στην εποχή του, κυρίως γιατί υποτίμησε σημαντικά τη δυνατότητα της ανάπτυξης των μέσων διατροφής, και δεν συμπεριέλαβε στην ανάλυσή του τη δυνατότητα επίλυσης του προβλήματος με επενδύσεις. Ο Malthus στηρίζει όλη του την ανάλυση στη στατική υπόθεση της φθίνουσας απόδοσης του εδάφους, που με τη σειρά της υποθέτει ένα δεδομένο επίπεδο τεχνικής και επενδύσεων στο έδαφος. Ωστόσο, αυτή η υπόθεση δε φαίνεται να είναι ρεαλιστική σε βάθος χρόνου, καθώς οι παραγωγικές δυνατότητες για την παραγωγή τροφής φαίνονται διαχρονικά να αυξάνονται. Έτσι, η «παγίδα του Malthus», δηλαδή η κατάσταση όπου τα μέσα διατροφής επαρκούν για τη διατροφή ενός ορισμένου ύψους πληθυσμού και μόνο, δεν φαίνεται να είναι πιθανή εξέλιξη, ιδιαίτερα μετά την εισαγωγή καπιταλιστικών μεθόδων στην καλλιέργεια της γης.

 

Παρόλες τις επικρίσεις όμως, ο νόμος για τον πληθυσμό του Malthus αποτέλεσε την απαρχή των ιδεών για την ύπαρξη ενός άριστου επιπέδου πληθυσμού σε κάθε χώρα, το οποίο μεταβάλλεται ανάλογα με τις αντικειμενικές συνθήκες. Αυτό το πρόβλημα είναι μέχρι και σήμερα σημαντικό σε πολλές φτωχότερες χώρες με σχετικά υψηλούς ρυθμούς γεννήσεων, όπου η λύση μέσα από την αύξηση της παραγωγής δεν είναι ανέφικτη, είναι όμως πολύ δύσκολη.

 

Σύχρονοι φόβοι

 

Οι απαισιόδοξες απόψεις του Malthus για τον πληθυσμό προκαλούν συζητήσεις ακόμα και μέχρι τις μέρες μας. Τα τελευταία 40 χρόνια του 20ου αιώνα ο πληθυσμός διπλασιάστηκε από τα 3 δις στα 6, ενώ προβλέπεται ότι μέχρι το 2050 θα έχει φτάσει τα 9 δισεκατομμύρια. Θα μπορούσε όμως ο Malthus να μας δώσει λύσεις για τις σημερινές προκλήσεις;

 

Η απάντηση είναι μάλλον όχι. Το μαλθουσιανό υπόδειγμα, όπως είδαμε, υποτιμά πλήρως την ικανότητα του ανθρώπου να επινοεί νέους τρόπους για να επιβιώσει. Η βιομηχανοποίηση της αγροτικής παραγωγής έχει κατορθώσει να προσφέρει επαρκή και φτηνή τροφή στο μεγαλύτερο τμήμα του πλανήτη. Το 2015 η σοδειά στη Μεγάλη Βρετανία κατόρθωσε να σπάσει το εγχώριο ρεκόρ παραγωγής.

 

Αν όμως ο άνθρωπος μπορεί πάντα να εφευρίσκει τα μέσα της επιβίωσής του, τότε γιατί, σύμφωνα με τα στοιχεία του Παγκόσμιου Προγράμματος για την Τροφή, ένας στους εννιά ανθρώπους του πλανήτη υποσιτίζεται;

wfp275057

Αυτό το ερώτημα είναι πιο περίπλοκο από αυτό που είχε να λύσει ο Malthus. Για να το απαντήσουμε θα πρέπει να λάβουμε υπόψη όχι μόνο τους βιολογικούς αλλά και τους κοινωνικούς και ταξικούς παράγοντες. Δεν μπορεί να είναι τυχαίο ότι το μεγαλύτερο ποσοστό ανθρώπων που υποφέρουν από την πείνα είναι συγκεντρωμένο στην Αφρική και την Ανατολική Ασία. Η παγκόσμια διανομή του πλούτου λοιπόν δεν μπορεί παρά να είναι άμεσα συνυφασμένη με αυτό το φαινόμενο: παράγουμε περισσότερη τροφή απ’όση χρειάζεται για να ταΐσουμε 9 δις ανθρώπων, μα το 12% βρίσκεται σε κατάσταση υποσιτισμού.

 

Απ’ την άλλη, κάποιοι αναλυτές, όπως ο Joel  K. Bourne στο βιβλίο του «Το τέλος της αφθονίας», χρησιμοποιούν ακόμα ως αφετηρία τη θεωρία του Malthus για να χτίσουν ένα διαφορετικό επιχείρημα: Η κλιματική αλλαγή μπορεί να αχρηστέυσει περίπου τις μισές καλλιεργήσιμες εκτάσεις της Γης στα επόμενα χρόνια, ενώ ταυτόχρονα η αγροτική παραγωγή είναι υπεύθυνη για το ένα τρίτο των συνολικών αερίων του θερμοκηπίου.

 

Επομένως, πρέπει να αλλάξουν οι διατροφικές συνήθειες των ανθρώπων (και μάλιστα των κατοίκων της Δύσης) προκειμένου να γλιτώσουμε από την καινούρια μορφή της Μαλθουσιανής Παγίδας. Χρειάζεται πενταπλάσιο σιτάρι για να παράξεις αντίστοιχης διατροφικής αξίας χοιρινό κρέας, ενώ για το μοσχαρίσιο χρειάζεται το δεκαπλάσιο. Ταυτόχρονα, οι εκτάσεις που αναλώνονται στην παραγωγή βιοκαυσίμων ολοένα αυξάνονται καθώς προχωρά ο 21ος αιώνας.

 

Έτσι, αναλυτές όπως ο K. Bourne, αλλά ακόμα και οι θεωρητικοί του αντίπαλοι, καταλήγουν σε ένα καθαρά Μαλθουσιανό επιχείρημα: οι άνθρωποι θα πρέπει να μειώσουν την ορμή τους στην κατανάλωση κρέατος και ενέργειας (εφόσον αυτή προέρχεται από βιοκαύσιμα) προκειμένου να εξασφαλίσουν τη διαρκή ανάπτυξή τους. Ωστόσο, αυτή τη φορά δεν αμφισβητείται η ανθρώπινη επινοητικότητα, αλλά η ικανότητα του ανθρώπου να αυτοσυγκρατείται. Δεν πρόκειται δηλαδή για αναβίωση των οικονομικών του πεσιμισμού. Αντιθέτως, πρόκειται για προειδοποιήσεις που θα εξασφαλίσουν την ελπίδα της διαιώνισης του ανθρώπινου είδους.

 

Πηγές και περεταίρω διάβασμα:

 

 

Tagged under:

Ξεκίνησε να γράφει από την ηλικία των 11 ετών και δεν σταμάτησε έκτοτε. Σπούδασε Οικονομικά στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, με κατεύθυνση την Οικονομική Θεωρία και Πολιτική, ενώ ταυτόχρονα ασχολήθηκε και ασχολείται με τη μουσική, το θέατρο και τη συγγραφή σε ημι-επαγγελματική βάση. Αυτή τη στιγμή εργάζεται στην εταιρεία MarineTraffic ως υπεύθυνος του δικτύου συλλογής δεδομένων. Τα ενδιαφέροντά του εστιάζονται σε θέματα οικονομίας και τεχνών (μουσικής, λογοτεχνίας και θεάτρου).

[email protected]

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest