Δικαιώματα των γυναικών σε εμπόλεμες και μεταπολεμικές περιόδους

Πρόλογος

Παρατηρώντας το σύγχρονο χάρτη με τις ενεργές ένοπλες συρράξεις, διαπιστώνεται πως η αρχή και ρήση του Thomas Hobbes «bellum omnium contra omnes» (πόλεμος εναντίον όλων) αποκτά υπόσταση. Συρία, Ιράκ, Λιβύη, Καύκασος και Κεντρική Αφρική είναι από τα βασικά μέτωπα που αποτελούν συντελεστές του θεάτρου του πολέμου. Καθώς οι ένοπλες συρράξεις εξακολουθούν να ταλανίζουν την ανθρωπότητα, και οι συνέπειές τους καθίστανται σαφείς και ευδιάκριτες από κάθε άποψη, γίνεται τιτάνια προσπάθεια, σε παγκόσμιο επίπεδο, για την προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο πλαίσιό τους.

Συγκεκριμένα, παρατηρείται εκτενής παραβίαση των γυναικείων δικαιωμάτων, τόσο στη διάρκεια ενός πολέμου, όσο και σε μεταπολεμικές περιόδους. Σε εμπόλεμες καταστάσεις, οι γυναίκες συχνά θυματοποιούνται, μετατρεπόμενες σε σκλάβες ή βοηθούς των στρατιωτών. Συγχρόνως, σε ορισμένες χώρες που έχουν διέλθει από κάποιο πόλεμο, αμφισβητείται η ισότιμη μεταχείρισή τους, κατά το στάδιο της αναδιοργάνωσης της κρατικής δομής.

Νομική Θεμελίωση των δικαιωμάτων των γυναικών

Η ενθάρρυνση των θεμελιωδών ελευθεριών χωρίς διάκριση φύλου ξεκινά με την ίδρυση του ΟΗΕ, το 1945, και το Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών, ως κορωνίδα προάσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Με την “Ανοιχτή Επιστολή Προς Τις Γυναίκες του Κόσμου”, η Νορβηγίδα Frieda Dalen και η Αμερικανή Eleanor Roosevelt είναι οι πρώτες γυναίκες που απευθύνονται στην ισότητα των γυναικών, και προτρέπουν σε συμμετοχή τους στα κοινά. Πρώτο παγκόσμιο διακυβερνητικό όργανο, με σκοπό τη χειραφέτηση των γυναικών, αποτελεί η Επιτροπή για το Καθεστώς των Γυναικών (Commission on the Status of Women-CSW), ως επιτροπή του Οικονομικού και Κοινωνικού Συμβουλίου των Ηνωμένων Εθνών (ECOSOC), η οποία δημιουργήθηκε τον Ιούνιο του 1946. Τέλος, η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που δημιουργήθηκε το 1948, αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο για τα σύγχρονα ανθρώπινα δικαιώματα. Σε αυτήν, εξηγούνται αναλυτικά τα βασικά δικαιώματα όλων των ανθρώπων, ανδρών και γυναικών.

Συνεχίζοντας, η δεκαετία μεταξύ 1975-1985 αφιερώνεται κατ’ εξοχήν στα γυναικεία δικαιώματα, όταν διοργανώνεται και η πρώτη Παγκόσμια Διάσκεψη για τις Γυναίκες στο Μεξικό, στην οποία διαμορφώθηκε το Παγκόσμιο Σχέδιο Δράσης για την Προώθηση των Γυναικών (United Nations Decade for Women: Equality, Development and Peace). Το 1979, μάλιστα, εγκρίνεται η Σύμβαση για την Εξάλειψη όλων των Μορφών Διακρίσεων κατά των Γυναικών (Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women-CEDAW), επιβάλλοντας την εξάλειψη των διακρίσεων σε βάρος των γυναικών σε δημόσιο και ιδιωτικό επίπεδο.

Ιστορικές κινήσεις γίνονται στη Βιέννη, το 1993, στην Παγκόσμια Διάσκεψη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, με προτεραιότητα αυτές για την εξάλειψη της βίας, και την υιοθέτηση της Διακήρυξης για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών. Στο πλαίσιο του Τέταρτου Διεθνούς Συνεδρίου για τις γυναίκες, το Σεπτέμβριο του 1995 στο Πεκίνο, υιοθετείται η Διακήρυξη του Πεκίνου και η Πλατφόρμα Δράσης (Beijing Declaration and Platform for Action), με δράσεις προς την ισότιμη διαχείριση-υπεράσπιση των γυναικείων δικαιωμάτων, και ρητή αναφορά στη διαχείριση των εγκλημάτων κατά του γυναικείου φύλου σε εμπόλεμες περιοχές.

Τον Ιούλιο του 2011, στο πλαίσιο της 49ης Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, συζητούνται τα δικαιώματα των γυναικών σε εμπόλεμες και μεταπολεμικές συνθήκες. Καθώς απώτερος στόχος είναι η εκκίνηση εργασιών προς το σχηματισμό πρότασης για τις γυναίκες σε κατάσταση πολέμου και μεταπολεμικές συνθήκες (General Recommendation on Women in Conflict and Post-conflict Situations), επιχειρείται η καθοδήγηση των κρατών, ώστε να εφαρμόζουν την υποχρέωσή τους για προστασία, σεβασμό και υπεράσπιση των γυναικείων δικαιωμάτων, τόσο ενόψει εμπόλεμων καταστάσεων, όσο και κατά τη διάρκεια αναδιοργανωτικών διαδικασιών κατόπιν πολέμου. Από το 2000 μέχρι και σήμερα, το Συμβούλιο Ασφαλείας δείχνει απόλυτα αφοσιωμένο στις γυναικείες διεκδικήσεις. Ανάμεσα στα τελευταία κείμενα που έχουν υιοθετηθεί, βρίσκεται η καθοδήγηση των κρατών, ώστε να διασφαλίζουν την παρουσία των γυναικών στη λήψη αποφάσεων σε εθνικούς, περιφερειακούς και διεθνείς οργανισμούς και μηχανισμούς. Παράλληλα, ζητείται η λήψη ειδικών μέτρων για προστασία των γυναικών από τη βία στον πόλεμο, και να παρασχεθούν ευκαιρίες συμμετοχής τους στις ειρηνευτικές διαδικασίες. Ως εκ τούτου, το Συμβούλιο προβλέπει ένα παγκόσμιο πλαίσιο για την ενσωμάτωση του γυναικείου φύλου σε όλες τις ειρηνευτικές διαδικασίες, καθώς και στις διαδικασίες για την εδραίωση της ειρήνης και της ασφάλειας.

Εγκλήματα κατά των γυναικών σε καιρό πολέμου

Κατόπιν των ανωτέρω νομικών κατοχυρώσεων, η αντιμετώπιση των εγκλημάτων εις βάρος των γυναικών σε περιπτώσεις ένοπλων συγκρούσεων μεταβάλλεται σημαντικά. Ανάμεσα σε αυτά τα εγκλήματα βρίσκεται και ο βιασμός, ο οποίος, στα καταστατικά των Ad Hoc Δικαστηρίων από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, επισημαίνεται ρητώς ως έγκλημα κατά της ανθρωπότητας ή έγκλημα πολέμου, με αφορμή όσα συντελέστηκαν στην πρώην Γιουγκοσλαβία (άρθρο 5) και τη Ρουάντα (άρθρα 3, 4). Τα δια-αμερικανικά και τα ευρωπαϊκά όργανα έχουν, επίσης, καταλήξει στο ότι η σεξουαλική βία σε καταστάσεις σύρραξης συνιστά παραβίαση των συνθηκών για τα ανθρώπινα δικαιώματα, καθώς σε αρκετές περιπτώσεις έχουν εκκινηθεί ποινικές και αστικές διαδικασίες εναντίον προσώπων που φέρονται ότι έχουν διαιωνίσει τη βία λόγω φύλου κατά των γυναικών.

Ταυτόχρονα, στο Καταστατικό για την ίδρυση του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου –το οποίο είναι αρμόδιο για τα άτομα που ευθύνονται για τα σοβαρότερα εγκλήματα– προβλέπονται τα εγκλήματα που υπάγονται, μεν, στη δικαιοδοσία του εν λόγω Δικαστηρίου, βιώνουν, δε, συχνά οι γυναίκες, ως θύματα σε καθεστώς πολέμου. Αξιοσημείωτη είναι η ενδελεχής αναφορά και εξειδίκευση που γίνεται στα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και στα εγκλήματα πολέμου. Στα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας (άρθρο 7) συγκαταλέγονται ο βιασμός, η σεξουαλική δουλεία και η καταναγκαστική πορνεία, ενώ στα εγκλήματα πολέμου (άρθρο 8) περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η καταναγκαστική εγκυμοσύνη, η αναγκαστική στείρωση, και κάθε άλλη μορφή σεξουαλικής βίας που συνιστά σοβαρή παραβίαση των όσων ορίζονται στις Συμβάσεις της Γενεύης.

Ύστερα από αυτήν την απαξίωση σε περιόδους πολέμου, ιδιαίτερα αμφισβητήσιμη είναι η θέση των γυναικών και σε μεταπολεμικές περιόδους, και ιδίως σε ό,τι αφορά τις επίσημες ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις, και τις διαδικασίες χάραξης πολιτικής σε θέματα αναφορικά με την κήρυξη, συνέχιση και παύση του πολέμου, και την εδραίωση της ειρήνης. Σταδιακά κατανοείται η αξία τους σε ό,τι αφορά την ειρηνική επίλυση των διαφορών, αφού ποικιλία δράσεων φαίνεται να ενισχύει την παρουσία των γυναικών στη διαδικασία λήψης τέτοιων αποφάσεων. Αυτό προκύπτει,για παράδειγμα, από το πρόγραμμα “Εφαρμογή της Ειρηνευτικής Διαδικασίας” που εισηγούνται οι Κάτω Χώρες. Με βάση αυτό το πρόγραμμα, το Ισραήλ και η Παλαιστίνη ενθαρρύνονται να διορίσουν περισσότερες γυναίκες στις διαπραγματευτικές ομάδες και στις θέσεις λήψης πολιτικών αποφάσεων, ως προς την ειρηνευτική διαδικασία που αφορά στη Μέση Ανατολή. 

Επίσης, η αφρικανική περιφέρεια ανέπτυξε από νωρίς την “Πρώτη Πρωτοβουλία για την Ειρήνη”, με πληθώρα διασκέψεων για ειρηνικά και ανθρωπιστικά ζητήματα, τα ψηφίσματα των οποίων παρουσιάστηκαν στους αρχηγούς κρατών και κυβερνήσεων της Αφρικής, ενώ ο Οργανισμός Αφρικανικής Ενότητας και η Οικονομική Επιτροπή για την Αφρική εγκαινίασαν, το 1999, την επιτροπή γυναικών για την ειρήνη και την ανάπτυξη. Σε πολλά κράτη, συμπεριλαμβανομένων του Ηνωμένου Βασιλείου και των ΗΠΑ, γίνεται προσπάθεια κατάληψης θέσεων λήψης αποφάσεων από τις γυναίκες – θέσεων, δηλαδή, ως επικεφαλής των υπουργείων, ή θέσεις που αφορούν την πρόληψη συγκρούσεων και τις ειρηνευτικές διαδικασίες.

UN Women

Τον Ιανουάριο του 2011, η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, το Οικονομικό και Κοινωνικό Συμβούλιο (ECOSOC) και η Επιτροπή για το Καθεστώς των Γυναικών (CSW) έδωσαν δομή και υπόσταση στην Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για την Ισότητα των Φύλων, και την Ενδυνάμωση των Γυναικών –γνωστή ως UN Women–, καθορίζοντας τις κατευθυντήριες αρχές της. Κυριότερο μέλημα της εν λόγω Επιτροπής είναι η συνεργασία των χωρών, τόσο σε παγκόσμιο επίπεδο, όσο και σε εθνικό. Σε παγκόσμιο επίπεδο, συμμερίζεται όσα ορίζονται προς τη στήριξη των γυναικών, μέσω των διακυβερνητικών διαδικασιών της Γενικής Συνέλευσης και της CSW, ενώ, σε εθνικό επίπεδο, ενθαρρύνονται οι κυβερνήσεις, ώστε να υιοθετήσουν και να θεσπίσουν νομικές μεταρρυθμίσεις εναρμονισμένες με τα διεθνή πρότυπα.

Κυβερνήσεις, οργανώσεις του ΟΗΕ, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και άλλα θεσμικά όργανα συνεργάζονται με την Επιτροπή για τον τερματισμό της βίας, και την ευαισθητοποίηση σχετικά με τα αίτια και τις συνέπειες αυτής. Υποστηρίζοντας την πολιτική καθοδήγηση, προωθούνται και εντατικοποιούνται οι προσπάθειες για την πρόληψη – το πιο οικονομικό και μακροπρόθεσμο μέσο για τη διακοπή της βίας σε βάρος των γυναικών. Ταυτόχρονα, ειδικά εθνικά σχέδια δράσης για την πρόληψη-αντιμετώπιση της βίας κατά των γυναικών, και τη συμμετοχή τους σε περισσότερους τομείς της πολιτικής ζωής προτείνονται προς τις Κυβερνήσεις των Κρατών, για συνεχή και ουσιαστική δράση.

Λύσεις-Επίλογος

Με μια ματιά στη σύγχρονη πραγματικότητα, οι φωνές διαμαρτυρίας των γυναικών ανά τον κόσμο φανερώνουν την προσπάθειά τους για υπεράσπιση των δικαιωμάτων τους, τη στιγμή που οι πολεμικές συρράξεις εξακολουθούν να δείχνουν το μένος τους στο πρόσωπό τους. Μπορεί πληθώρα μέτρων, προσπαθειών και κινήσεων να λαμβάνουν χώρα, κρίνεται, όμως,  αναγκαία η ουσιαστική, διαρκής και εκτεταμένη πίεση και καθοδήγηση προς την εδραίωση των γυναικείων δικαιωμάτων από κοινού με την ειρήνη.

Κλειδί για την ισότιμη μεταχείριση των γυναικών και την προστασία των δικαιωμάτων τους θεωρείται η ενεργός και συστηματική διαβούλευση των τοπικών παραγόντων με τις γυναικείες οργανώσεις και τους διεθνείς οργανισμούς (Deputy Secretary, General Jan Eliasson). Ταυτόχρονα, ο ρόλος των διεθνών δικαστηρίων χρειάζεται να ενδυναμωθεί, και τα Κράτη να αρχίσουν συνολικά να συνεργάζονται. Η ενίσχυση της διεθνούς δικαιοσύνης προς την κατεύθυνση της ανεξαρτησίας και της επιβολής είναι απαραίτητη (Dr.. Denis Mukwege).

Ως προς τις προοπτικές για την εδραίωση των δικαιωμάτων των γυναικών με το πέρας των ενόπλων συγκρούσεων, ο εμπειρογνώμονας των Ηνωμένων Εθνών για τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Αϊτή, Michel Forst, σημείωσε ότι οι συγκρούσεις δεν τελειώνουν με την παύση των εχθροπραξιών, αλλά μόνο όταν εδραιωθεί η χρηστή διακυβέρνηση μιας χώρας, και χτιστεί ορθά το πολιτικό της σύστημα. Αυτό, μάλιστα, θα μπορούσε να επιτευχθεί, μέσω μιας συμμετοχικής διαδικασίας επίλυσης των διαφορών ανάμεσα στα κράτη, με γυναίκες σε υπεύθυνες θέσεις των θεσμικών οργάνων.

Εν κατακλείδι, η πρακτική εφαρμογή της φράσης του Υφυπουργού Εξωτερικών και επικεφαλής της Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών για την Ισότητα των Φύλων και την Ενδυνάμωση των Γυναικών (UN-Women), Michelle Bachelet «Όπου υπάρχει σύγκρουση, οι γυναίκες πρέπει να είναι μέρος της λύσης» θα μπορούσε να αποτελέσει την αρχή για ευοίωνο μέλλον των γυναικείων δικαιωμάτων. Η επιμονή του για συμμετοχή των γυναικών σε ειρηνοποιητικές διαδικασίες, και για πρόληψη οποιασδήποτε μη ισότιμης μεταχείρισης στον 21ο αιώνα θα έπρεπε να τεθεί ως μία από τις προτεραιότητες της διεθνούς κοινότητας.

Πηγές:

  1. CNN Greece. (2016). 25 Νοεμβρίου: Παγκόσμια Ημέρα για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών. https://www.cnn.gr/news/ellada/story/55968/25-noemvrioy-pagkosmia-hmera-gia-tin-exaleipsi-tis-vias-kata-ton-gynaikon
  2. CNN Greece. (2017). Παγκόσμια Ημέρα για την εξάλειψη της βίας κατά των γυναικών: Ο κύκλος της βίας. https://www.cnn.gr/news/kosmos/story/106932/pagkosmia-hmera-gia-tin-exaleipsi-tis-vias-kata-ton-gynaikon-o-kyklos-tis-vias
  3. UN General Assembly. (1976). Resolution adopted by the General Assembly 31/136. United Nations Decade for Women. http://www.un-documents.net/a31r136.htm
  4. unwomen.org. Commission on the Status of Women. http://www.unwomen.org/en/csw
  5. unwomen. (1995). The United Nations Fourth World Conference on Women. http://www.un.org/womenwatch/daw/beijing/platform/armed.htm
  6. Committee on the Elimination of Discrimination against Women. (2011). General Discussion on “women in conflict and post-conflict situations. https://www.ohchr.org/EN/HRBodies/CEDAW/Pages/WomenconflictSituations.aspx
  7. peacewomen.org. (2015). Women, Peace and Security Agenda. https://www.peacewomen.org/security-council/WPS-in-SC-Council
  8. UN Security Council. (2000). Resolution 1325. http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=S/RES/1325(2000)&Lang=E
  9. Security Council. (2012). ‘Wherever There Is Conflict, Women Must Be Part of the Solution,’ Security Council Told in Day-Long Debate Urging Their Inclusion in Restoring Fractured Societies. https://www.un.org/press/en/2012/sc10840.doc.htm
  10. ohchr.org. (2011). Protecting women’s rights in war. https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/ProtectingWomenRightsInWar.aspx
  11. ohrchr.org. (2012) Consolidating the rights of women in conflict and post-conflict situations. https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Page/Consolidatingtwomeninconflictsituations.aspx
  12. ohchr.org. (2011). Protecting women’s rights in war. https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/ProtectingWomenRightsInWar.aspx
Έχει περάσει αρκετός χρόνος (7 μήνες) από τη δημοσίευση αυτού του άρθρου. Παρακαλούμε συνεχίστε στην ανάγνωσή του έχοντας υπόψη την ημερομηνία δημοσίευσης.

Tagged under:

Η Όλγα Κουρελή είναι προπτυχιακή φοιτήτρια στη Νομική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών παρακολουθώντας, παράλληλα, μαθήματα minor στο Deree, The American College of Greece. Έχει συμμετάσχει σε διπλωματικά συνέδρια και προσομοιώσεις των Ηνωμένων Εθνών και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (Model United Nations, Model European Union). Τα ακαδημαϊκά της ενδιαφέροντα εντοπίζονται σε τομείς του Διεθνούς και Ευρωπαϊκού Δικαίου, των Διεθνών Σχέσεων και στην προστασία των ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων. Στόχος της είναι να εμβαθύνει τις σπουδές της στο αντικείμενο των διεθνών σχέσεων και να καταφέρει να συνεισφέρει στη διεθνή πολιτική ατζέντα.

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest