50 χρόνια της “Outer Space Treaty”: Η συγκρότησή της, η εξέλιξή της και τα σύγχρονα ζητήματα που την απασχολούν

Η κατάσταση πριν το 1967

Ο άνθρωπος ανέκαθεν είχε μια ιδιαίτερη σχέση με το διάστημα. Από την απαρχή του, τον εντυπωσίασε, τον προβλημάτισε, και τον ώθησε στην ανάπτυξη επιστημών που σχετίζονται με αυτό. Έτσι, λοιπόν, συναντά κανείς την ανάπτυξη της αστρονομίας από τους Σουμέριους, τη μελέτη των αρχαίων Ελλήνων για τους αστερισμούς, καθώς και την εκμετάλλευση των νεο-αποκτηθέντων γνώσεων σε διάφορες πτυχές της καθημερινής ζωής τους – όπως η ναυσιπλοΐα (χρήση των άστρων για πλοήγηση) και η πνευματική ζωή (σύνδεση διαφόρων γιορτών με τον αστρικό κύκλο). Ειδικά όσον αφορά στον τελευταίο τομέα, η επιρροή του διαστήματος ήταν αρκετά σημαντική, αν αναλογιστεί κανείς ότι ο ουρανός και το διάστημα θεωρούνταν ο τόπος κατοικίας των θεών στην πλειονότητα των θρησκειών. Συνεπώς, το μυστήριο που το περιβάλλει, αλλά και η σύνδεσή του με το πνευματικό επίπεδο δημιούργησαν μια έντονη επιθυμία για την εξερεύνησή του. Μάλιστα, στην κινεζική κουλτούρα υπάρχει ο μύθος του Wan-Hu, που λέγεται ότι ήταν ο πρώτος αστροναύτης. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Κινέζος αυτός αξιωματικός πραγματοποίησε το πρώτο ταξίδι στο διάστημα με τη χρήση καρέκλας και σαράντα επτά πυραύλων.

Κατά τον 19ο αιώνα παρατηρείται αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για το διάστημα, η οποία εκδηλώνεται με τη μεγάλη κυκλοφορία βιβλίων επιστημονικής φαντασίας, με θεματολογία σχετική με τα άστρα και τους πλανήτες – για παράδειγμα, De La Terre a la Lune του Jules Verne. Επιπρόσθετα, ο Ρώσος Konstantin Tsiolkovsky, που ήταν πρωτοπόρος όσον αφορά στα ζητήματα του διαστήματος, προέβλεψε το 1903 ότι ο άνθρωπος θα μπορούσε να ταξιδέψει στο διάστημα με πυραύλους κινούμενους με υγρά καύσιμα. Το 1932 ο Vladimir Mandl δημοσίευσε την πρώτη ερεύνα που είχε ως θέμα το Δίκαιο του Διαστήματος, και το 1958 o Wolf Hienrich, πρίγκιπας του Ανόβερου, ασχολήθηκε στο διδακτορικό του με το ίδιο θέμα. Επομένως, είναι εμφανές ότι αρχίζουν σταδιακά να διαμορφώνονται συνθήκες που ευνοούν την ανάπτυξη του Διαστημικού Δικαίου. Το μόνο που έλειπε ήταν να παραστούν οι κατάλληλοι παράγοντες που θα καθιστούσαν δυνατή την κατάκτηση του διαστήματος από τον άνθρωπο.

Κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου παρατηρούνται τα πρώτα βήματα τα οποία θα οδηγήσουν στη δημιουργία εξοπλισμού και τεχνολογίας ικανής να “στείλει” τον άνθρωπο στο φεγγάρι και στο διάστημα. Έτσι, λοιπόν, κατά την περίοδο 1920-1939, οι τρεις μεγαλύτερες δυνάμεις ασχολούνται με νέα είδη πολέμου, ικανά να τους χαρίσουν μεγαλύτερη και αποτελεσματικότερη επιθετική ικανότητα. Η Σοβιετική Ένωση, οι Η.Π.Α., καθώς και η Γερμανία αντιλαμβάνονται ότι, στον πόλεμο που έπεται, ρόλο θα παίξουν και τα αντισυμβατικά στρατιωτικά μέσα – όπως τα αεροπλάνα, τα βαλλιστικά και τα υποβρύχια. Είναι αξιοσημείωτο ότι η Γερμανία, κατά τους τελευταίους μήνες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, χρησιμοποίησε τους πυραύλους V-2. Το γεγονός αυτό δεν παρέμεινε αδιάφορο στην Ε.Σ.Σ.Δ. και στις Η.Π.Α., οι οποίες έδωσαν σε πολλούς Γερμανούς επιστήμονες τα μέσα για να συνεχίσουν την εργασία τους σε αυτόν τον τομέα μετά το τέλος του πολέμου.

Το πλαίσιο δημιουργίας της Συνθήκης

Μετά το πέρας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο για το Διαστημικό Δίκαιο. Τόσο η Αμερική όσο και η Σοβιετική Ένωση έστρεψαν την προσοχή τους στο διάστημα, το οποίο αποτέλεσε μέρος του ευρύτερου ανταγωνισμού που κυριάρχησε στις μεταξύ τους σχέσεις. Επομένως, η ανάπτυξη της διαστημικής τεχνολογίας θεωρήθηκε μείζονος σημασίας για τις δύο χώρες, προκειμένου να διασφαλίσουν τόσο το γόητρο τους, όσο και την εθνική τους ασφάλεια και την επιθετική τους ικανότητα. Συνεπώς, η Ε.Σ.Σ.Δ. κατάφερε, κατά τη δεκαετία του ’50, να αναπτύξει τον πρώτο διηπειρωτικό βαλλιστικό πύραυλό της: το ICBM. Με τη χρήση του, η Σοβιετική Ένωση έστειλε τον πρώτο δορυφόρο της στο διάστημα – τον πασίγνωστο Sputnik. Αυτό το βήμα αποτέλεσε και την έναρξη του “Space Race” – όρος που θα χρησιμοποιηθεί για να περιγράψει τον ανταγωνισμό που θα επικρατήσει κατά τα επόμενα χρόνια.

Στην κίνηση αυτή ο Αμερικάνος Πρόεδρος θα αντιδράσει με το να επιδιώξει τη συνεργασία με τη Σοβιετική Ένωση κατά τα έτη 1957-58. Στόχος του ήταν να διασφαλίσει ότι το διάστημα θα χρησιμοποιηθεί μόνο για ειρηνικούς σκοπούς. Ωστόσο, η Σοβιετική Ένωση δεν μοιραζόταν τις ίδιες επιδιώξεις με την Αμερική. Ο Kruschev, πεπεισμένος ότι η Ε.Σ.Σ.Δ. βρισκόταν αρκετά βήματα μπροστά από τον αντίπαλο της όσον αφορά στην τεχνολογία, επέδειξε μια αλαζονική συμπεριφορά, και διατύπωσε παράλογες απαιτήσεις για να επιτευχθεί η συνεργασία. Η διαφορά, λοιπόν, μεταξύ των δυο δυνάμεων εδραζόταν στη διαφορετική προσέγγιση του ζητήματος. Αυτό γίνεται φανερό κατά τα χρόνια που θα ακολουθήσουν. Είναι σημαντικό να προστεθεί ότι το 1958, στα πλαίσια του Ο.Η.Ε., δημιουργείται η επιτροπή COPUOS. Σε αυτήν συμμετέχουν σήμερα 77 κράτη. Ο σκοπός της ήταν -και είναι- να προωθήσει την ανταλλαγή πληροφοριών σε διακρατικό επίπεδο, και να εξασφαλίσει την εποπτεία του διαστήματος. Ωστόσο, η μεγαλύτερή της συμβολή είναι ότι αποτέλεσε την κινητήρια δύναμη πίσω από τις επερχόμενες Συνθήκες.

Οι Δυτικές Δυνάμεις και οι Η.Π.Α. δεν παρουσίαζαν καμία πρόθεση να εκμεταλλευτούν το διάστημα για στρατιωτικούς σκοπούς. Προωθούσαν σχέδια τα οποία απέβλεπαν στον γενικό αφοπλισμό και στην απαγόρευση της τοποθέτησης όπλων μαζικής καταστροφής σε διαστημικό επίπεδο. Μάλιστα, το 1960 ο Πρόεδρος Eisenhower υπέβαλλε την πρότασή του για την εφαρμογή των αρχών της “Antarctic Treaty” στο ζήτημα του διαστήματος. Από την άλλη, η Σοβιετική Ένωση δεν ήταν αντίθετη στις επιδιώξεις της Αμερικής – ωστόσο, επιθυμούσε να συνδέσει το ζήτημα αυτό με έναν γενικό αφοπλισμό, που θα επεκτεινόταν ακόμα και στη Γη. Παρά τις αρχικές τους διαφορές, οι δυο δυνάμεις κατάφεραν να συνεργαστούν. Έτσι, λοιπόν, το 1963 υιοθετήθηκε Ψήφισμα από τα Ηνωμένα Έθνη, που απαγόρευε στα κράτη τη χρήση όπλων μαζικής καταστροφής στο διάστημα. Στη συνέχεια, κατά τις χρονιές 1965-67, οι Η.Π.Α. και η Ε.Σ.Σ.Δ. δημοσίευσαν και άλλες προτάσεις που θα ενίσχυαν τη μεταξύ τους συνεργασία. Αποτέλεσμα όλων αυτών των διαβουλεύσεων ήταν η συνθηκολόγηση της “Outer Space Treaty”, η οποία υπογράφτηκε το 1967, και από τότε αποτέλεσε το πλαίσιο που ρυθμίζει τις σχέσεις μεταξύ των κρατών στα θέματα του διαστήματος.

Η υπογραφή της συνθήκης στις 27 Ιανουαρίου του 1967.

Η υπογραφή της Συνθήκης στις 27 Ιανουαρίου του 1967

Η “Outer Space Treaty” (O.S.T.)

Η Ο.S.Τ. έχει σήμερα 107 συμβαλλόμενα μέρη, ενώ αλλά 23 έχουν υπογράψει τη Συνθήκη, αλλά δεν την έχουν επικυρώσει. Ο βασικός σκοπός της είναι να δημιουργήσει ένα ρυθμιστικό πλαίσιο στο οποίο θα μπορούν να διευθετούνται ζητήματα που αφορούν στο διάστημα. Έτσι, η Συνθήκη προβλέπει ότι το διάστημα ανήκει σε όλους τους ανθρώπους, και δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο εθνικών επιδιώξεων (Άρθρο ΙΙ). Επιπλέον, οι ενέργειες που έχουν ως σκοπό την εκμετάλλευση του διαστήματος και των ουρανίων αντικειμένων πρέπει να εύνοουν την ανθρωπότητα. Ωστόσο, αυτό δεν απαγορεύει την περαιτέρω μελέτη του (Άρθρο Ι). Επιπρόσθετα, απαγορεύονται τα όπλα μαζικής καταστροφής είτε στην τροχιά της Γης είτε στο έδαφος άλλων πλανητών. Το διάστημα χρησιμοποιείται μόνο για ειρηνικούς σκοπούς (Άρθρο IV). Η ερεύνα στα ουράνια αντικείμενα, όπως και στο διάστημα, πρέπει να γίνεται σύμφωνα με το Διεθνές Διαστημικό Δίκαιο, και χωρίς να διαταράσσει την ασφάλεια μεταξύ των κρατών (Άρθρο ΙΙΙ). Οι αστροναύτες πρέπει να θεωρούνται απεσταλμένοι της ανθρωπότητας, και πρέπει να τους παρέχεται οποιαδήποτε βοήθεια σε περίπτωση ατυχήματος ή καταστροφής (Άρθρο V). Τα κράτη είναι υπεύθυνα για την επιτήρηση και τις ενέργειες που πραγματοποιούνται από κρατικούς ή μη δρώντες (Άρθρο VI). Επίσης, τα κράτη είναι υπεύθυνα για τις ζημιές που προκαλούν στο διάστημα, ενώ είναι απαραίτητο να αποτρέπουν τη μόλυνσή του με αντικείμενα (Άρθρα VII και VIII). Τα επόμενα άρθρα προωθούν αρχές και μετρά που διασφαλίζουν και προσδιορίζουν τη διακρατική συνεργασία, καθώς και την ισότητα – αλλά, πάνω από όλα, την ειρήνη. Στη συνέχειά της, η Συνθήκη περιλαμβάνει άρθρα τα όποια ρυθμίζουν τις λειτουργικές διαδικασίες, όπως την ένταξη νέων κρατών μελών, καθώς και τη διεκπεραίωση διαδικασιών ψηφοφορίας και τροποποίησής της.

Οι νέες προκλήσεις

Το 2017 συμπληρώνονται πενήντα χρόνια από την υπογραφή της O.S.T., και ο αντίκτυπός της θεωρείται ακόμα μεγάλος. Αποτελώντας την πρώτη Συνθήκη που ασχολήθηκε με ζητήματα που αφορούν στο διάστημα, έδωσε γερά πατήματα για την περαιτέρω συνεργασία στον τομέα αυτόν. Ακολούθως, τα επόμενα χρόνια υπογράφηκαν και άλλες Συνθήκες που ασχολήθηκαν πιο στενά με ορισμένα μέρη της αρχικής. Έτσι, λοιπόν, το 1968 υπογράφηκε το “Rescue Agreement”, που ασχολήθηκε με το θέμα της διάσωσης των αστροναυτών. Στη συνέχεια, το 1972 υπογράφηκε η “Liability Convention”, που ρυθμίζει το ζήτημα της αποζημίωσης σε περίπτωση απωλειών, ενώ το 1975 η “Registration Convention”, που προωθούσε την ανάγκη για στενότερη παρακολούθηση των αντικειμένων στο διάστημα. Τέλος, το 1978 υπογράφτηκε το “Moon Agreement”, που προσδιορίζει τα ζητήματα που αφορούν στο φεγγάρι. Συνεπώς, παρατηρείται ότι από το 1978 παρουσιάζεται ένα κενό. Επιπρόσθετα, εάν λάβει κανείς υπόψη τις κοσμοπολίτικες αλλαγές που συντελέστηκαν στο διεθνές περιβάλλον από τότε -όπως την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης-, αλλά και τις καινοτομίες στον χώρο της τεχνολογίας, δεν θα παρουσιαστεί ως παράξενη η επιταγή για εμπλουτισμό της O.S.T., καθώς και για διευθέτηση των θεμάτων που έχουν προκύψει.

Το πρώτο ζήτημα που έχει απασχολήσει τη διεθνή κοινότητα από το 1967 είναι η χρήση όπλων. Όπως είναι γνωστό, το 1983 η Κυβέρνηση Reagan ανέπτυξε τη “Strategic Defense Initiative” – γνωστή αλλιώς και με το ψευδώνυμο “Star Wars”. Σκοπός της ήταν η δημιουργία συστήματος εξοπλισμού που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί στο διάστημα. Ευτυχώς, οι επιδιώξεις του Reagan δεν πέτυχαν. Η κίνησή του θα μπορούσε να έρθει σε αντίθεση με την O.S.T., και να υπονομεύσει τα μέχρι τότε επιτεύγματα. Επιπλέον, έχει παρατηρηθεί κατά τον τελευταίο καιρό η ανάπτυξη -από τα κράτη- όπλων που μπορούν να πλήξουν δορυφόρους. O λόγος γι’ αυτήν την ενεργεία θα γίνει κατανοητός, αν συνειδητοποιηθεί ο μείζων ρόλος που οι δορυφόροι παίζουν τόσο στην επικοινωνία όσο και στη μετάδοση πληροφοριών. Προκείμενου να διασφαλιστεί ότι οι δορυφόροι θα παραμείνουν προστατευμένοι, θα έπρεπε να οριστούν εδαφικές ζώνες από τα κράτη. Ταυτόχρονα, όμως, με αυτόν τον τρόπο θα διαταρασσόταν και ο κοινός χαρακτήρας του διαστήματος. Τέλος, δεν πρέπει να αποκλείσει κανείς την πιθανότητα να επιτεθούν οι τρομοκράτες εναντίον των δορυφόρων. Για να αντιμετωπιστεί αυτό το ενδεχόμενο, θα ήταν απαραίτητο να υπάρχει ένα σύστημα προστασίας τους. Αυτό, όμως, θα ήταν αντίθετο με τις επιταγές της O.S.T.

Άλλο ένα πρόβλημα που δεν έχει επιλυθεί από τη Συνθήκη είναι ο καθορισμός ενιαίων κριτηρίων για την πρόσβαση στο διάστημα. Αυτά καθορίζονται σε κρατικό επίπεδο. Επιπλέον, το διάστημα έχει κινήσει, κατά τον τελευταίο καιρό, το ενδιαφέρον του ιδιωτικού τομέα. Αυτό επιφέρει, όμως, ορισμένα θέματα που δεν είναι εύκολο να λυθούν. Έτσι, λοιπόν, το 2015 η Αμερική πέρασε μια νομοθεσία που επιτρέπει την εκμετάλλευση των διαστημικών πόρων από τους πολίτες των Η.Π.Α., αλλά όχι της γης όπου βρίσκονται αυτοί. Ο νόμος αυτός έχει προβληματίσει τη διεθνή κοινότητα, καθώς αντιβαίνει εν μέρει στη Συνθήκη του 1967. Επιπρόσθετα, άλλο ένα ζήτημα που έχει ανακύψει είναι τα δικαιώματα ιδιοκτησίας των ουρανικών σωμάτων. Στην O.S.T. προσδιορίζονται μόνο οι κανονισμοί που αφορούν στα κράτη, και όχι στις ιδιωτικές εταιρίες.

Το 2013 η Κίνα επιτηδευμένα κατέστρεψε έναν δορυφόρο στην τροχιά της Γης. Η ενέργεια αυτή προκάλεσε παγκόσμια κατακραυγή, και έστρεψε την προσοχή στο ζήτημα των συντριμμιών που περικλείουν τον πλανήτη. Μάλιστα, ορισμένοι επιστήμονες θεωρούν ότι η συσσώρευσή τους μπορεί να έχει καταστροφικό αντίκτυπο, καθιστώντας το διάστημα μη προσβάσιμο. Έχουν ληφθεί ορισμένες πρωτοβουλίες, όπως το COSPAR – ωστόσο, χρειάζεται περισσότερη κινητοποίηση εκ μέρους των κρατών, καθώς και ένα ρυθμιστικό πλαίσιο.

Τέλος, είναι απαραίτητο να προωθηθεί η περαιτέρω συνεργασία σε αυτόν τον τομέα. Η μη δεσμευτικότητα της Συνθήκης του 1967 καθιστά αυτή ευάλωτη στις πιέσεις και ενέργειες των κρατών-μερών της. Φυσικά, η διεθνής κατακραυγή ορισμένων πράξεων λειτουργεί αποτρεπτικά για τα κράτη. Ωστόσο, η O.S.T. εξακολουθεί να βασίζεται στις προθέσεις των μερών της. Συνεπώς, μια τάση για εμβάθυνση των σχέσεων μεταξύ των μερών θα λειτουργήσει ευεργετικά για την επιτυχία της Συνθήκης, καθώς και για την αντιμετώπιση των νέων προκλήσεων.

Πηγές:

  1. Lyall, F. and Larsen, P. (2009). Space Law: A Treatise. Ashgate.
  2. I.H.Ph. Diederiks-Verschoor and Kopal, V. (2008). An Introduction to Space Law. Wolters Kluwer.
  3. Γιοκάρης, A. (1996). Διεθνές Δίκαιο Εναέριου Χώρου-Διαστήματος. Σάκκουλας.
  4. Sagdeev, R. and Eisenhower, S. (n.d.). United States-Soviet Space Cooperation during the Cold War. https://www.nasa.gov/50th/50th_magazine/coldWarCoOp.html
  5. Howell, E. (2016).  Who Owns the Moon? https://www.space.com/33440-space-law.html

Tagged under:

1 Comment

  1. Pingback: Οργανώνοντας τη συνεργασία: το νομικό καθεστώς του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού » Power Politics

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest