564 χρόνια από όταν η Πόλις εάλω

“Μια οδός στην Κωνσταντινούπολη είναι μια εικόνα την οποία κάποιος οφείλει να δει μια φορά, και όχι πιο συχνά” είχε πει ο Mark Twain.

Η ιστορία, όπως είναι γνωστό, είναι η μελέτη της αιτιότητας, και η εποικοδομητική ιστορία είναι αυτή που βασίζεται στον λόγο, μη ούσα κανονιστική. Βεβαίως, αυτό που έχει συμβεί στο παρελθόν είναι χρήσιμο να κατανοείται στο παρόν, και να αποτελεί ανάμνηση για το μέλλον. Το έτος 1453 μ.Χ. σηματοδοτεί ένα τέτοιο ορόσημο στην ιστορία της ανθρωπότητας. Η κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς Τούρκους αποτελεί ένα γεγονός που άλλαξε το κοινωνικοπολιτικό σενάριο σε ολόκληρη την Ευρώπη. Η πτώση της Πόλης σημάδεψε το τέλος των 1100 χρόνων του βυζαντινού πολιτισμού, αλλά και την αυγή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που αναδείχθηκε σε μια από τις μεγαλύτερες αυτοκρατορίες της παγκόσμιας ιστορίας.

Αρχικά, η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ήταν πολύ μεγάλη για να ελεγχθεί από ένα άτομο. Αποφασίστηκε, λοιπόν, η δυτική αυτοκρατορία να ελέγχεται από τη Ρώμη, και η ανατολική από το Βυζάντιο. Αυτή η διάσπαση σε δύο αυτοκρατορίες είναι σημαντική για την κατανόηση της πτώσης της Κωνσταντινούπολης. Οι Βυζαντινοί ήταν πολιτιστικοί κατακτητές εκ μέρους των δυτικών ρωμαϊκών εκκλησιών – “βάρβαρη Δύση”, όπως ήταν γνωστή. Η κύρια διαφορά ήταν, όμως, η θρησκεία. Η Δύση ήταν καθολική, και ισχυριζόταν ότι οι Βυζαντινοί ήταν άπιστοι, επειδή δεν υποστήριζαν και δεν υποκλίνονταν στον Πάπα. Εκτός αυτού, οι Βυζαντινοί θεωρούσαν την ορθόδοξη εκδοχή της θρησκείας τους ως ανώτερη από αυτή των Καθολικών.

Ιστορικά, οι Βυζαντινοί υποστήριζαν τους Σταυροφόρους, αλλά η μακρά πολιτική τους εξουσία τούς είχε διδάξει την ανεκτικότητα απέναντι στους “άπιστους”. Οι “άγιοι πόλεμοι” που διεξήγαγαν οι δυτικοί, φάνηκαν επικίνδυνοι και μη ρεαλιστικοί για τη βυζαντινή αυτοκρατορία. Οι Σταυροφόροι προσβάλλονταν από τη χλιαρή στάση των Βυζαντινών απέναντι στους ιερούς πολέμους. Αυτές οι διαφορές ρίζωσαν βαθιά ανάμεσα στις δύο αυτοκρατορίες και, μέχρι το τέλος του 12ου αιώνα, η Εκκλησίες της Ρώμης και της Κωνσταντινούπολης βρίσκονταν σε Σχίσμα. Αυτός ήταν και ο πρωταρχικός λόγος για τον οποίο δεν προήλθε καμία βοήθεια από τη δυτική Ευρώπη κατά την κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης, το 1453 μ.Χ.

Από την άλλη πλευρά, η πτώση της Κωνσταντινούπολης είχε σχεδιαστεί και προφητευθεί αιώνες πριν, κατά τα μουσουλμανικά κείμενα. Το μουσουλμανικό χρονικό που βασίζεται στα λόγια του προφήτη Μωάμεθ, και αναφέρεται στην κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης, έχει ως εξής: “Αληθώς θα κατακτήσετε την Κωνσταντινούπολη. Ποιος υπέροχος ηγέτης θα είναι ο ηγέτης της, και τι θαυμάσιος στρατός θα είναι αυτός ο στρατός”!

Η πρώτη προσπάθεια των Αράβων για την κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης έγινε το 653 μ.Χ., κατά τις ημέρες του χαλίφη Uthman (Οθμάν). Ένας στρατός με επικεφαλής τον Mua, τον μετέπειτα κυβερνήτη της Συρίας, πέρασε από τη Μικρά Ασία στον Βόσπορο – γνωστό, επίσης, και με την ονομασία “Στενό της Κωνσταντινούπολης”. Σύμφωνα με τον βυζαντινό ιστορικό Θεοφάνη, ένας αραβικός στόλος, με επικεφαλής τον Busr Ibn Artah, έπλευσε ταυτόχρονα από την Τρίπολη προς την Κωνσταντινούπολη, και νίκησε τον ρωμαϊκό στόλο υπό την ηγεσία του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου II, απέναντι από το όρος Φοίνιξ. 20.000 Ρωμαίοι χάθηκαν, αλλά ο μουσουλμανικός στόλος, λόγω των απωλειών του, δεν μπορούσε να προχωρήσει. Η δεύτερη απόπειρα κατάκτησης της Κωνσταντινούπολης από τους Άραβες έγινε το 664 μ.Χ. Μετά από μερικές μεταγενέστερες προσπάθειες, οι μουσουλμάνοι είχαν τρομοκρατηθεί από τη δύναμη και το σθένος του εχθρού τους. Έμειναν έκπληκτοι από το ελληνικό πυρ στα πλοία -γνωστό και ως υγρό πυρ-, τις τάξεις και τον εξοπλισμό τους. Τελικά, αποφασίζουν να αποσυρθούν το 658 μ.Χ. Το μουσουλμανικό όνειρο έφτασε, όμως, στο αποκορύφωμά του με την ανάπτυξη των Οθωμανών Τούρκων, όποτε και θα πραγματοποιούταν από μια ξεχωριστή πολιτική προσωπικότητα: τον άμεσο απόγονο του Uthman, τον Σουλτάνο Mehmed II (ή Μωάμεθ Β’).

Ο Mehmed II ήταν ο γιος του Σουλτάνου Murad II, ο οποίος οδήγησε τους Οθωμανούς σε 20ετή στρατιωτική επιτυχία. Το 1444, μετά από 23 χρόνια στην εξουσία, εξαντλημένος από τη διακυβέρνηση και την ακατάπαυστη πολιτική πάλη, ο Murad II θέλησε να αποσυρθεί και να γίνει μοναχικός λόγιος. Έτσι, παραιτήθηκε και παρέδωσε τη μοναρχία στον 11χρονο γιο του, Mehmed II. Αυτή η μετάβαση της εξουσίας διήρκεσε μόνο δύο χρόνια, καθώς τότε οι εχθροί του στη Δύση, στη Βενετία και την Ουγγαρία ενώθηκαν, και έτσι ο Murad II επέστρεψε ξανά στο θρόνο για να υπερασπιστεί την αυτοκρατορία, παραμένοντας Σουλτάνος ​​μέχρι τον θάνατό του, το 1451 μ.Χ.

Το 1453 μ.Χ. ο Mehmed II ήταν 21 χρονών, και είχε αναλάβει την εξουσία δύο χρόνια νωρίτερα, στην ηλικία των 19. Ολόκληρη η ζωή του αποτελούσε μια προετοιμασία γι’ αυτή τη στιγμή. Ωστόσο, δεν απολάμβανε ψήφο εμπιστοσύνης μεταξύ των Γενιτσάρων, οι οποίοι ήταν πιστοί στον πατέρα του και, επομένως, ήταν ακόμα δύσπιστοι απέναντί του, εμφανίζοντας τάσεις επανάστασης. Έτσι, καθώς οι εχθροί έξω από την αυτοκρατορία ανασυντάσσονταν, χρειαζόταν ένα τολμηρό “χτύπημα” για να σηματοδοτήσει την παρουσία του. Έστρεψε το βλέμμα του στην Κωνσταντινούπολη, την έδρα της αυτοκρατορικής εξουσίας, θωρώντας την κατάκτησή της ως μια παγκόσμια επιτυχία. Ο Mehmed II ήταν βαθιά θρήσκος, και σπούδασε τη Sharia (Ισλαμικό Δίκαιο), το Fiqh (Ισλαμική Νομολογία), ενώ παράλληλα παρακινήθηκε από τα λόγια του Προφήτη Μωάμεθ, τα οποία αναφέρονταν σε έναν μεγάλο στρατό και έναν μεγάλο ηγέτη, ικανούς να κατακτήσουν την Κωνσταντινούπολη. Με αυτό τον στόχο, απέκοψε τους εξεγερμένους Γενίτσαρους, ζητώντας την υπακοή όσων είχαν παραμείνει.

Όσον αφορά στα τείχη της Κωνσταντινούπολης, ήταν απλά ανυπέρβλητα. Αποτελούνταν από 40 μίλια ενισχυμένων πέτρινων τοίχων, κάπου δυο φορές παχύτερων από τους συνηθισμένους, και ήταν 12 μέτρα ψηλά. Είχαν την ισχυρότερη οχύρωση της εποχής τους. Την άνοιξη του 1452 μ.Χ., ο Mehmed II διέταξε να χτιστεί ένα τεράστιο κάστρο στην ευρωπαϊκή πλευρά του Βοσπόρου. Όντας γεμάτος με νεανική ενέργεια και ανυπομονησία, εργάστηκε μαζί με τους κατασκευαστές. Αυτή η κατασκευή (φρούριο Rumeli) ολοκληρώθηκε μέσα σε 4,5 μήνες. Οι Οθωμανοί είχαν ήδη φτιάξει ένα άλλο κάστρο στην ασιατική πλευρά του Βοσπόρου και, με στρατηγικό πλεονέκτημα, σχεδίαζαν να εξαντλήσουν τα αποθέματα της Κωνσταντινούπολης, ώστε οι κάτοικοι να λιμοκτονήσουν σε σημείο υποταγής. Εν τω μεταξύ, ο Urba’an -Ούγγρος κατασκευαστής κανονιών- έφτιαξε ένα γιγαντιαίο κανόνι για τον Mehmed II, με μήκος ρύγχους 26 μέτρα, που μπορούσε να πυροβολήσει μια σφαίρα σε απόσταση πάνω από ένα μίλι. Οι Οθωμανοί τοποθέτησαν το κανόνι αυτό απέναντι από τα τείχη της Πόλης, και άρχισαν να εκτοξεύουν με τριγωνικό ή ορθογώνιο τρόπο ώστε να εξασθενήσουν την αντοχή τους και, στη συνέχεια, να στείλουν μια τελική ογκώδη σφαίρα στη μέση, περιμένοντας τα τείχη να καταρρεύσουν κάτω από το βάρος της.

Εν τω μεταξύ, ο Mehmed II είχε μάθει ότι τα τείχη προς το βουνό που βλέπουν στο Χρυσό Κέρατο δεν ήταν τόσο παχιά όσο τα χερσαία. Έτσι, μια επίλεκτη ομάδα 150 πλοίων βγήκε κάτω από τη θαλάσσια σύνδεση για να πάρει τα τείχη της Πόλης. Ωστόσο, οι Βυζαντινοί άπλωσαν μια αλυσίδα σε όλο το μήκος του Χρυσού Κέρατου, και αρνήθηκαν την πρόσβαση στους Οθωμανούς. Τότε, ο Mehmed II αποφάσισε να ακολουθήσει μια εναλλακτική διαδρομή. Έδωσε εντολή σε 80 πλοία να περάσουν πάνω από μια κορυφογραμμή ύψους 24 μέτρων, και να κατέβουν πάλι στο νερό από την άλλη πλευρά. Αυτό τρομοκρατούσε το πνεύμα των Βυζαντινών.

Εν τω μεταξύ, η Πόλη -εντός των τειχών- άρχιζε να συνειδητοποιεί το αναπόφευκτο. Ο Κωνσταντίνος ΧΙ προσευχήθηκε στην Αγία Σοφία, και ζήτησε βοήθεια, προσπαθώντας να πείσει τον Οθωμανό ηγεμόνα να υπογράψει συμφωνία ειρήνης, αλλά ήταν ήδη πολύ αργά.

Την παραμονή της μάχης, ο Κωνσταντίνος XI έστειλε ένα μήνυμα στον Mehmed II:
“Όπως είναι σαφές ότι επιθυμείτε πόλεμο περισσότερο από την ειρήνη, έτσι ας είναι σύμφωνα με την επιθυμία σας. Θα υπερασπιστώ τον λαό μου στην τελευταία σταγόνα του αίματός μου. Ο υπέρτατος Θεός μας καλεί και τους δύο πριν από την κρίση του”.
Ο Mehmed II απάντησε:
“Ο ιερός πόλεμος είναι βασικό μας καθήκον, όπως στην περίπτωση των πατέρων μας. Η Κωνσταντινούπολη, που βρίσκεται στη μέση του τομέα μας, προστατεύει τους εχθρούς μας και τις απειλές εναντίον μας. Η κατάκτηση αυτής της πόλης είναι, επομένως, απαραίτητη για το μέλλον και την ασφάλεια του οθωμανικού κράτους”.

Στις 29 Μαΐου 1453 μ.Χ., μετά από 7 εβδομάδες έντονης πολιορκίας, ο Mehmed II διέταξε μια τελική επίθεση. Σύμφωνα με τη στρατηγική που επέλεξε, μια ορδή ακανόνιστων μαχητών αποδυνάμωσε τη χριστιανική πρώτη γραμμή, ενώ τα επόμενα συνταγματικά στρατεύματα ενέτειναν την επίθεση και, τελικά, 5000 Γενίτσαροι ρίχτηκαν στη μάχη για να αποσπάσουν τη δόξα. Τα τείχη παραβιάστηκαν, η Πόλις έπεσε. Ο θριαμβευτής, Mehmed II ο κατακτητής, την ονόμασε Istanbul (από την ελληνική φράση “εις την Πόλη”). Κατά τις επόμενες μέρες, σημειώθηκαν τελετές θρήνου στον Άγιο Πέτρο στη Ρώμη.

Για να εδραιώσει τη νίκη του, ο Mehmed II κατευθύνθηκε άμεσα στο κέντρο της γνώσης και της δύναμης του Βυζαντίου, την Αγία Σοφία, τον μεγαλύτερο καθεδρικό ναό του τότε γνωστού κόσμου. Όμως, ο κατακτητής, αν και νέος και παρορμητικός, αποφάσισε να μην καταστρέψει την Αγία Σοφία, αλλά να την προσαρμόσει ως μεγάλο σύμβολο της ωριμότητας και της διανόησής του. Τη μεταμόρφωσε, λοιπόν, σε τζαμί, το οποίο μετατράπηκε -από τον Kemal Atatürk- σε μουσείο το 1935. Οι τέσσερις μιναρέδες πάνω από την Αγία Σοφία δεν υπήρχαν κατά την αρχική χριστιανική δομή, αλλά προστέθηκαν στο κτίσμα με την πάροδο του χρόνου. Εκτός από αυτό, πολλές εικόνες στα εσωτερικά τείχη της Αγίας Σοφίας είναι ασβεστωμένες, εφόσον η απεικόνιση απαγορεύεται στο Ισλάμ.

Συνοψίζοντας, δεν θα ήταν υπερβολή να ειπωθεί ότι η πτώση της Πόλης αποτέλεσε τον πρόδρομο του Αναγεννησιακού κινήματος στην υπόλοιπη Ευρώπη. Την πολιορκία ακολούθησε η μαζική άφιξη Ορθόδοξων Ελλήνων μελετητών στην Ιταλία, οι οποίοι τροφοδότησαν το Αναγεννησιακό κίνημα. Αυτό μπορεί να εντοπιστεί εν μέρει σε μια ενθουσιώδη έκρηξη του σύγχρονου συγγραφέα Leonardo Bruni, ο οποίος υποστήριξε ότι ένας από τους παραπάνω μελετητές, ο Εμμανουήλ Χρυσολωράς, είχε αποκαταστήσει και μεταφέρει στους Ιταλούς μια γνώση της κλασσικής ελληνικής, η οποία ήταν χαμένη για επτά χρόνια.

Έτσι, οι Βυζαντινοί έστρεψαν το βλέμμα τους δυτικά ως έξοδο διαφυγής. Βρήκαν ασφαλή καταφύγια στην Ιταλία, ιδιαίτερα στη Φλωρεντία και στη Βενετία. Η Ιταλία δεν ήταν μόνο η πλησιέστερη επιλογή, αλλά προσέφερε και μια ζωντανή και προοδευτική ατμόσφαιρα, την οποία πολλοί βυζαντινοί διανοούμενοι συνέκριναν ευνοϊκά με τις δικές τους αρχαίες παραδόσεις και τον πολιτισμό. Μέχρι το 1478, ο ελληνικός πληθυσμός της Βενετίας έφθασε τις 4.000, κυρίως στην περιοχή Castello της πόλης.

Το πνευματικό επίπεδο των ανθρώπων που έφυγαν από το Βυζάντιο προς την Ιταλία δεν ήταν ανάλογο των μελετητών – τουλάχιστον όχι όλων όσων έφτασαν μετά την άλωση. Ωστόσο, μερικοί από αυτούς σίγουρα διαδραμάτισαν ρόλο στη διάδοση της γνώσης των αρχαίων ελληνικών στις δυτικές ευρωπαϊκές πόλεις. Αυτό κατέστη δυνατό, επειδή η ανάγνωση των κλασσικών ελληνικών και, ακόμη, η σύνθεση με το ίδιο στυλ αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος της Βυζαντινής ανώτατης εκπαίδευσης.

Η πτώση της Κωνσταντινούπολης ήταν ένας από τους πρόδρομους της ισπανικής εξερεύνησης του νέου κόσμου. Με αυτό το στρατηγικό λιμάνι ενσωματωμένο στην Οθωμανική αυτοκρατορία, οι εμπορικοί δρόμοι και διασυνδέσεις διακυβεύονταν, και η Ευρώπη έπρεπε να αρχίσει να αναζητά εναλλακτικές εμπορικές οδούς. Η εν λόγω πτώση ήταν, επίσης, πρόδρομος του Μεταρρυθμιστικού κινήματος στην Ευρώπη. Οι ανατολικοί Χριστιανοί εξέφρασαν την πεποίθηση ότι η πτώση της Κωνσταντινούπολης ήταν η τιμωρία του Θεού προς τον αυτοκράτορα και τον κλήρο, διότι δέχτηκαν τα δυτικά δόγματα του Filiok (Filioque), το καθαρτήριο και την υπεροχή του παπισμού. Αυτές οι ιδέες οδήγησαν σε ένα κίνημα εναντίον της καθιερωμένης Εκκλησίας, που αργότερα κατέληξε στο κίνημα της Αναμόρφωσης. Η πτώση της αυτοκρατορίας οδήγησε, επίσης, στην άνοδο της Ορθόδοξης χριστιανικής Ρωσίας, που έγινε αυτοκέφαλη, και έτσι η Μόσχα ονομάστηκε “Τρίτη Ρώμη”, ως πολιτιστικός κληρονόμος της Κωνσταντινούπολης.

Αν και η Κωνσταντινούπολη κατέρρευσε, ο πολιτισμός της επιβίωσε. Χρόνια μετά την πτώση, ο πολιτισμός, η λογοτεχνία και η θεολογία άνθισαν. Ο βυζαντινός πολιτισμός επηρέασε τη δυτική πνευματική παράδοση, προσφέροντας πολύτιμες γνώσεις και σπάνια χειρόγραφα, και επηρεάζοντας τις χώρες που ακολουθούσαν την Ορθόδοξη θρησκεία, όπως τη Ρωσία, τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία, τη Σερβία και πολλές άλλες. Όσο για τους Οθωμανούς, αυτοί άρχισαν να διαδίδουν το Ισλάμ στην Ευρώπη, γεγονός που ώθησε τον Πάπα Νικόλαο V να ζητήσει άμεση σταυροφορία για να ανακτήσει την “ιερή γη” από τους μουσουλμάνους. Ο Mehmed II, έκτοτε, άλλαξε ριζικά την Πόλη μέσω των συμβόλων του Ισλάμ, η οποία όμως παρέμεινε στη μνήμη όλων των Βυζαντινών ως η μεγαλύτερη πολιτιστική πρωτεύουσα όλων των εποχών.

Πηγές:

  1. Runciman, S. (2000). The fall of Constantinople, 1453. 1st ed. Cambridge: Cambridge University Press.
  2. Harris, J. (2007). Constantinople: Capital of Byzantium. 1st ed. London: Hambledon Continuum.
  3. Bauer, S. (2007). The History of the Ancient World: From the Earliest Accounts to the Fall of Rome. 1st ed. New York: W. W. Norton.
  4. Brownworth, L. (2010). Lost to the West: The Forgotten Byzantine Empire That Rescued Western Civilization. 1st ed. New York: Crown Publishers.
  5. Asbridge, T. (2004). The First Crusade: A New History: The Roots of Conflict between Christianity and Islam. 1st ed. New York: Oxford University Press.
  6. Wells, C. (2007). Sailing from Byzantium: How a Lost Empire Shaped the World. 1st ed. New York: Bantam Dell.
Έχει περάσει αρκετός χρόνος (2 έτη) από τη δημοσίευση αυτού του άρθρου. Παρακαλούμε συνεχίστε στην ανάγνωσή του έχοντας υπόψη την ημερομηνία δημοσίευσης.

Tagged under:

Ο Δημήτρης Ζαχαρόπουλος είναι τεταρτοετής προπτυχιακός φοιτητής στο τμήμα Διεθνών, Ευρωπαϊκών και Περιφερειακών Σπουδών του Παντείου Πανεπιστημίου. Έχει συμμετάσχει σε πληθώρα συνεδρίων προσομοίωσης του ΟΗΕ και της ΕΕ και ως συμμετέχων και ως προεδρείο, ενώ στο παρελθόν έχει ασχοληθεί ξανά ως συντάκτης σε στήλη επιστημονικών περιοδικών.

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Google Profile

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest