70 χρόνια από το Σχέδιο Marshall: Μια αποτίμηση της ανασυγκρότησης σε Ελλάδα και Ευρώπη

Εισαγωγή

Το Σχέδιο Marshall αποτελεί αδιαμφισβήτητα τομή για τα διεθνή δρώμενα κατά τον Ψυχρό Πόλεμο. Είναι η πρώτη φορά που μια υπερδύναμη αποφασίζει να ενισχύσει ένα σύνολο κρατών προκειμένου να αντισταθμιστεί η κομμουνιστική “απειλή” φανερά, και όχι μέσω κρυφών επιδοτήσεων κυβερνήσεων της αρεσκείας του εκάστοτε Αμερικανού Προέδρου, ή μέσω στρατιωτικής επέμβασης ή καταλύσεως κυβερνητικών σχημάτων φιλικά προσκείμενων προς τον Stalin.

Στο παρόν άρθρο εξετάζονται οι αιτίες που οδήγησαν την αμερικανική ηγεσία στην απόφαση να υιοθετήσει τη “στρατηγική της ανάσχεσης” -στα πλαίσια της οποίας εφαρμόστηκε το Σχέδιο Marshall-, αλλά και οι επιπτώσεις που αυτό είχε για τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης ως σύνολο, αλλά και μεμονωμένα, καθώς θα εξεταστεί και η περίπτωση της Ελλάδος.

Από το Δόγμα Truman στο Σχέδιο Marshall

Μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Stalin θεωρούσε αναπόφευκτη την ένοπλη σύγκρουση με τη Δύση. Ωστόσο, γνώριζε καλά πως, στην περίπτωση που επαληθευόταν αυτό το σενάριο, ο ίδιος δεν ήταν σε θέση να αποκρούσει τις αμερικανικές δυνάμεις. Έτσι, δεν ήταν πρόθυμος να ακολουθήσει μια επιθετική στρατηγική. Αντίθετα, εστίαζε στην εγκαθίδρυση κομμουνιστικών δικτατοριών, στοχεύοντας τόσο στη δημιουργία προμαχώνα σε περίπτωση σύγκρουσης με τη Δύση, όσο και στην προώθηση της παγκόσμιας επανάστασης του προλεταριάτου.

Η αμερικανική αντίδραση ήταν ήπια κατά το 1945 έως τον Μάρτιο του 1946, καθώς η σοβιετική απειλή δεν ήταν σαφής και, ως εκ τούτου, οι αντισοβιετικές αντιλήψεις των Αμερικανών δεν προήχθησαν ως τον σχεδιασμό μιας υψηλής στρατηγικής ενάντια στη σοβιετική επιρροή, ούτε ύστερα από τα γεγονότα του Φεβρουαρίου του 1946: ο Stalin επέρριψε τις ευθύνες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στον “μονοπωλιακό καπιταλισμό”, το “μακρύ τηλεγράφημα” του Kennan, το “σιδηρούν παραπέτασμα” του Churchill.

Τελικά, η Αμερική αντέδρασε, όταν τον Απρίλιο του 1947 η Βρετανική Κυβέρνηση απέστειλε μήνυμα πως θα αποσυρθεί από την Ελλάδα και την Τουρκία και, εφόσον οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έπαιρναν τη θέση της, η Ελλάδα θα έπρεπε να στηριχτεί στους δικούς της πόρους κατά τη διάρκεια του αγώνα ενάντια στην κομμουνιστική εξέγερση.

Αμέσως αποφασίστηκε υλική υποστήριξη προς την Ελλάδα και την Τουρκία. Ωστόσο, προκειμένου να περάσει η απόφαση από το Κογκρέσο, ο Truman έπρεπε να έχει και την απαραίτητη αποδοχή της κοινής γνώμης. Έτσι, με έναν ιδιαίτερα ιδεολογικά φορτισμένο λόγο στο Κογκρέσο, αυτός διατύπωσε το “Δόγμα Truman” – ότι, δηλαδή, “η Αμερική θα υποστήριζε τους ελεύθερους λαούς που μάχονται ενάντια στην επιχειρούμενη από άλλους καθυπόταξή τους” (Παπασωτηρίου, 2012).

Καρπό του Δόγματος Truman αποτελεί το Σχέδιο Marshall, το οποίο ανήγγειλε ο Υπουργός Εξωτερικών George Marshall σε λόγο του στο Harvard. Το σχέδιο για ανοικοδόμηση των ευρωπαϊκών κρατών αποτελούσε έκφραση της “στρατηγικής της ανάσχεσης” του George Kennan. Ουσιαστικά, στόχευε στη δημιουργία σφαιρών αμερικανικής επιρροής στη Δυτική Ευρώπη, καθιστώντας αυτές ισχυρές με τέτοιον τρόπο, ώστε να “αντισταθούν” στη σοβιετική απειλή.

Το Σχέδιο Marshall στην Ευρώπη

Η ανταπόκριση των ευρωπαϊκών κρατών στο πρόγραμμα ήταν ιδιαίτερα σημαντική, όχι μόνο ως προς τις οικονομικές συνέπειες της εφαρμογής του, αλλά και γιατί συνέβαλε αποφασιστικά στην πολιτική ταυτότητα της Δυτικής Ευρώπης.

Είναι χαρακτηριστικό πως από τον λόγο του Marshall εξέλειπαν ιδεολογικές τοποθετήσεις (Παπασωτηρίου, 2012). Ήθελε να ενισχύσει οικονομικά τις εξαθλιωμένες από τον πόλεμο χώρες, προσφέροντάς τους επιπλέον τις αμερικανικές αξίες, και παρουσιάζοντας όλα αυτά όχι ως δωροδοκία, αλλά ως υποχρέωση των Αμερικάνων προς τους ελεύθερους λαούς.

Και πράγματι, η Ευρώπη ανέκαμψε. Οι υπερχρεωμένες χώρες “ανάσαναν” οικονομικά, και ανοικοδομήθηκαν. Για να γίνει κατανοητό το μέγεθος της κακεντρέχειας των ευρωπαϊκών κρατών, αρκεί μόνο να αναλογιστεί κανείς πως, μετά τον πόλεμο, η παραγωγή της Ευρώπης πλησίαζε μόλις το 60% της αντίστοιχης παραγωγής των Η.Π.Α. κατά την κρίση του 1929. Η χρηματική αυτή ενίσχυση, λοιπόν, από τις Η.Π.Α. υπήρξε σωτήρια, με αντάλλαγμα, όμως, την εξάρτηση της ηπείρου από τις αμερικανικές εξαγωγές, αλλά και την ανοχή της διείσδυσης των δανειστών τους στον τρόπο οργάνωσης της οικονομίας και του πολιτικού συστήματος των ευρωπαϊκών κρατών (Bradford De Long and Eichengreen,1991).

Το σχέδιο Marshall στην Ελλάδα

Η Ελληνική πραγματικότητα κατά το 1947

Η Ελλάδα βγήκε από τον πόλεμο παντελώς διαλυμένη. Οι ανθρώπινες απώλειες υπολογίστηκαν μεταξύ 8% με 10% του πληθυσμού της, ενώ καταστροφές στις υποδομές της δεν υπέστη μόνο κατά τη διάρκεια της τριπλής κατοχής, αλλά και όταν οι Ιταλοί, οι Βούλγαροι και οι Γερμανοί υποχωρούσαν από τη χώρα. Για παράδειγμα, αχρηστεύτηκε το λιμάνι του Πειραιά, καθώς και ο πορθμός της Κορίνθου. Στις καταστροφικές αυτές συνέπειες του πολέμου προστέθηκε και το επιπλέον κόστος του εμφυλίου, που διήρκεσε από το 1946 έως το 1949 (Machado, 2014).

Παράλληλα με την έλλειψη στοιχειώδους υποδομής, η A.M.A.G. (American Mission for Aid to Greece) είχε να αντιμετωπίσει και σειρά πρόσθετων οικονομικών προβλημάτων όπως ο υπερπληθωρισμός, η έλλειψη βιομηχανικής παραγωγής -70% του πληθυσμού ασχολούνταν με τη γεωργία-, οι σχεδόν μηδαμινές ξένες συναλλαγές, η μη εξαγωγή αγαθών, οι πενιχρές τραπεζικές καταθέσεις, και ο ασταθής πληθυσμός.

Έτσι, αντί για το αρχικό συμφωνηθέν ποσό των 300.000.000$, δόθηκαν τελικώς 700.000.000$, το μεγαλύτερο μέρος των οποίων χρησιμοποιήθηκε για να καλύψει τις τρέχουσες δαπάνες του εμφυλίου.

Ωστόσο, παρά την απαισιοδοξία που δημιουργούσε η κοινωνική και οικονομική κατάσταση της Ελλάδας, και κυρίως πέραν όλων των προσδοκιών, η οικονομία της χώρας ανέκαμψε, φέρνοντας με τη σειρά της το “οικονομικό θαύμα” των δεκαετιών του 1950 και του 1960. Μάλιστα, κατά το 1951, συστάθηκε ειδικό πρόγραμμα σταθεροποίησης με σκοπό τον έλεγχο του ρυθμού πληθωρισμού, αλλά και για τον περιορισμό της πώλησης αγγλικών λιρών. Χαρακτηριστικό είναι πώς, κατά τη δεκαετία του 1960, το κατά κεφαλήν Α.Ε.Π. της Ελλάδας ανταγωνίζονταν αυτό της Δυτικής Γερμανίας (Machado, 2014).

Η σημασία, όμως, του Σχεδίου Marshall για την Ελλάδα δεν περιορίζεται μόνο στον οικονομικό τομέα. Αρχικά, η αποδοχή παροχής βοήθειας από την Αμερική αποτελούσε το πρώτο βήμα για την ένταξη της Ελλάδας στη δυτική επιρροή, αλλά και για την αμερικανική διείσδυση στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, που δημιουργούσε με τη σειρά της το φαινόμενο της εξάρτησης. Επιπρόσθετα, οι Αμερικανοί θεωρούσαν πως το πελατειακό πολιτικό σύστημα της χώρας δεν ήταν ικανό να προωθήσει τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις που απαιτούσε το Σχέδιο Marshall. Έτσι, επετεύχθη κατά τα επόμενα χρόνια ριζική ανασυγκρότηση του ελληνικού πολιτικού συστήματος, δημιουργώντας μια διακυβέρνηση βασισμένη στο νέο κοινωνικοοικονομικό κλίμα (Μπόσιου and Σακκάς, 2015).

Με αυτές τις πρακτικές, η Αμερική κατάφερε τον βασικό της στόχο: την αφύπνιση της φιλοδυτικής συνείδησης του πληθυσμού -η οποία οδήγησε και στην επικράτηση του Ε.Δ.Ε.Σ. στον εμφύλιο- και, ως εκ τούτου, τη θέση μιας ακόμη στρατηγικά σημαντικότατης περιοχής υπό τον έλεγχό της.

Αντί επιλόγου

Η κληρονομιά του Σχεδίου Marshall στην Ευρώπη παραμένει ζωντανή μέχρι σήμερα, ύστερα από 70 χρόνια από την εφαρμογή του. Η ίδια η Καγκελάριος της Γερμανίας, Angela Merkel, τόνισε πώς η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη δέσμευση των Η.Π.Α. προς την Ευρώπη μετά το 1945. Είναι γεγονός πως στα πλαίσια του σχεδίου δημιουργήθηκε η Ε.Κ.Α.Χ., και προωθήθηκε το ευρωπαϊκό εγχείρημα.

Είναι, επίσης, αξιοσημείωτο πώς ο Truman κατάφερε να εφαρμόσει το Σχέδιο Marshall παρά τις αρχικές αντιδράσεις των Αμερικανών, οι οποίοι δεν ήταν καθόλου διατεθειμένοι να θυσιάσουν τους καρπούς του New Deal και τα χρήματα των φορολογουμένων προς βοήθεια των Ευρωπαίων, όταν, μάλιστα, και η ίδια η Αμερική έδειχνε μόλις να αναρρώνει από το Κραχ του 1929 και από το κόστος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, επιδεικνύοντας την ηγεμονία της έναντι των συμμάχων της όχι πλέον με στρατιωτικά μέσα, αλλά με οικονομικά και πολιτικά – “soft power” (Jones, 2017).

Καταλήγοντας, θα μπορούσε να υποστηριχθεί πως η τελική επικράτηση των Η.Π.Α. στον ανταγωνισμό τους με τη Σοβιετική Ένωση οφείλεται σε μεγάλο βαθμό και στη μελετημένη χρήση “soft power” από πλευράς της πρώτης -άλλωστε, οι προγενέστερες ενέργειες επικράτησης και διαφύλαξης του καπιταλισμού αποδείχθηκαν αναποτελεσματικές-, αλλά και στην πολιτική οξυδέρκεια του Truman να πείσει τόσο το εσωτερικό της χώρας του, όσο και τη διεθνή κοινότητα πως οι ενέργειες της Κυβερνήσεώς του αποσκοπούσαν “στην προστασία της παγκόσμιας ελευθερίας”.

Πηγές:

  1. Μπόσιου, Κ. and Σακκάς, Γ. (2015). Η Ελλάδα, η Δύση και η Μεσόγειος 1945-62. Θεσσαλονίκη: Πανεπιστήμιο Μακεδονίας.
  2. Bradford De Long, J. and Eichengreen, B. (1991). The Marshall Plan: History’s Most Successful Structural Adjustment Program. Harvard.
  3. Machado, Β. (2014). Implementing the Marshall Plan. USA: The Marshall Foundation.
  4. Παπασωτηρίου, Χ. (2012) Αμερικανικό πολιτικό σύστημα και εξωτερική πολιτική: 1945-2002. Αθήνα: Ποιότητα.
  5. Payne, A. and Thakkar, Β. (2008). The Marshall Plan –
    Global Strategy and Foreign Humanitarian Aid. USA
  6. Jones, S. (2017). Understanding Soft Power in U.S. Foreign Policy. [online]. available at: https://www.thoughtco.com/soft-power-in-u-s-foreign-policy-3310359 [Accessed: 2 Jul. 2017].

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest