Ο Εκσυγχρονισμός του Ανθρωπιστικού Δικαίου Μέσα από το Εγχειρίδιο του San Remo

Ήταν ύστερα από την υιοθέτηση της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, όταν το ζήτημα της δημιουργίας ενός κειμένου που θα επέφερε καινοτομίες στο ανθρωπιστικό δίκαιο που σχετίζεται με τις πολεμικές συγκρούσεις επί του θαλάσσιου χώρου τέθηκε από την Απόφαση VII του 25ου Διεθνούς Συνεδρίου του Ερυθρού Σταυρού, τo 1986. Τα γεγονότα που επακολούθησαν επέφεραν ως αποτέλεσμα την προετοιμασία του κειμένου που θα περιείχε ένα κράμα των παραδοσιακών κανόνων του πολέμου στη θάλασσα με τις καινοτομίες που είχαν επέλθει μέχρι τότε, καθώς και με τη σχετική κρατική πρακτική. Το εγχείρημα είχε ως αφετηρία το 1988, με τη συγκέντρωση εξεχόντων προσωπικοτήτων υπό το πρίσμα του Διεθνούς Ινστιτούτου Ανθρωπιστικού Δικαίου, ειδικών στον χώρο του διεθνούς δικαίου και των ναυτικών ζητημάτων, οι οποίοι πέτυχαν την περιχαράκωση των ιδεών τους σχετικά με τη μορφή του δικαίου αυτού στον σύγχρονο κόσμο στο Εγχειρίδιο του San Remo για το Διεθνές Δίκαιο Εφαρμοστέο στις Ένοπλες Συρράξεις στον Θαλάσσιο Χώρο – ένα κείμενο 183 κανόνων, που έλαβε σάρκα με την υιοθέτησή του έξι χρόνια αργότερα, τον Ιούνιο του 1994.

Οι συμμετέχοντες έλαβαν υπόψη τους τις διεθνείς συνθήκες, την κρατική συμπεριφορά στις ένοπλες συρράξεις, πρόσφατα εθνικά πολεμικά εγχειρίδια, δικαστικές αποφάσεις και κείμενα. Με την εισαγωγή τους στο Εγχειρίδιο, επισυνάπτουν τη λειτουργία του ως ένα μέσο επαναδιατύπωσης των ήδη υπαρχόντων κανόνων του εφαρμοστέου στις θαλάσσιες συρράξεις διεθνούς δικαίου, το οποίο περιέχει λίγες διατάξεις που “θα μπορούσαν να θεωρηθούν καινοτόμες”. Επιπλέον, τονίζουν την ανάγκη ενός κειμένου με ανάλογο χαρακτήρα, το οποίο θα ενσωμάτωνε τις νομικές εξελίξεις που είχαν πραγματοποιηθεί από την υιοθέτηση του Εγχειριδίου της Οξφόρδης του 1913, εφόσον η Δεύτερη Σύμβαση της Γενεύης καταπιάνεται μόνο με την αντιμετώπιση την οποία τα μέρη στον πόλεμο επιφυλάσσουν στην κατηγορία των τραυματισμένων, αρρώστων και ναυαγών.

Τα μέρη του εγχειριδίου

Η προσπάθεια του Εγχειριδίου του San Remo επικεντρώνεται στην ανάλυση επί όλων των ζητημάτων που μπορούν να προκύψουν κατά τις θαλάσσιες συγκρούσεις. Έτσι, ο διαχωρισμός του εγχειριδίου σε μέρη τα οποία θα παρέχουν τους κανόνες για την κρατική συμπεριφορά κατά τη διάρκεια μίας εμπόλεμης περιόδου στη θάλασσα υπήρξε αναγκαίος – αν όχι αναπόφευκτος.

Το πρώτο μέρος (Κανόνες 1-13) φέρει τον τίτλο “Γενικές Διατάξεις”, και αφορά στο πεδίο εμβέλειας των κανόνων του Εγχειριδίου, στην επίδραση του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, και στις θαλάσσιες περιοχές στις οποίες δύνανται να πραγματοποιηθούν στρατιωτικές επιχειρήσεις. Μάλιστα, ο Κανόνας 2 του εν λόγω μέρους έχει χαρακτηριστεί ως μία μοντέρνα εκδοχή της ρήτρας Martens, καθώς ορίζει πως, σε κάθε περίπτωση που δεν καλύπτεται από το ίδιο το Εγχειρίδιο ή από “διεθνείς συμφωνίες, άμαχοι και μαχητές παραμένουν υπό την προστασία και την εξουσία των αρχών του διεθνούς δικαίου που πηγάζουν από το εγκαθιδρυμένο έθιμο, τις αρχές της ανθρωπότητας και τις επιταγές της δημόσιας συνείδησης”. Το δεύτερο μέρος (Κανόνες 14-37), το επονομαζόμενο ως “Περιοχές Επιχειρήσεων”, αφορά στους κανόνες που δεσμεύουν τους εμπόλεμους και τα ουδέτερα κράτη στις διάφορες θαλάσσιες περιοχές, όπως αυτές προβλέπονται από τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας.

Το τρίτο μέρος (Κανόνες 38-77) τιτλοφορείται “Βασικοί Κανόνες και Διάκριση Στόχων”, και αναφέρεται στους εφαρμοστέους στον κατά ξηρά πόλεμο κανόνες του διεθνούς δικαίου, οι οποίοι θεωρούνται πως δεσμεύουν τα μέρη και στις θαλάσσιες συρράξεις. Αφού σημειώνει το περιορισμένο πεδίο ικανότητας των κρατών να επιλέξουν τις μεθόδους και τα μέσα του πολέμου, τονίζει τη σημασία των κανόνων της αρχής της διάκρισης, όπως η απαγόρευση των αδιάκριτων επιθέσεων, η απαγόρευση των όπλων που προκαλούν περιττό τραυματισμό ή ανώφελο πόνο και η σημασία της προσοχής προς το περιβάλλον. Το τέταρτο μέρος (Κανόνες 78-111) ονομάζεται “Μέθοδοι και Μέσα Πολέμου στη Θάλασσα”, και αφορά στη χρήση συγκεκριμένων όπλων στη θάλασσα, στους εφαρμοστέους στο ναυτικό αποκλεισμό και στις περιοχές κανόνες, καθώς και σε κανόνες πολέμου και προδοσίας.

Το πέμπτο μέρος (Κανόνες 112-158) φέρει τον τίτλο “Μετρημένη Απόσταση από την Παρακολούθηση, την Επίσκεψη, την Έρευνα, την Εκτροπή και την Αιχμαλώτιση”. Το μέρος αυτό αφορά σε ζητήματα καθορισμού του εχθρικού χαρακτήρα των σκαφών και των αεροσκαφών, στην επίσκεψη, στην έρευνα και στην εκτροπή των εμπορικών πλοίων. Τέλος, το έκτο μέρος (Κανόνες 112-158) ονομάζεται “Προστατευόμενα Άτομα, Ιατρικά Μεταφορικά και Ιατρικά Αεροσκάφη”, και επαναλαμβάνει την ισχύ των λεπτομερών κανόνων που περιλαμβάνονται στη Δεύτερη Σύμβαση της Γενεύης του 1949 και στο Πρώτο Πρόσθετο Πρωτόκολλο του 1977, καθώς επίσης αναφέρεται σε πρόσθετους κανόνες που βασίζονται σε επίκαιρες -της εποχής της δημιουργίας του Εγχειριδίου- εξελίξεις.

H συνοχή του Εγχειριδίου είναι εμφανής σε όλο το εύρος του, στο μέτρο που οι κανόνες του αλληλοσυμπληρώνονται για την επίλυση όλων των πιθανών ζητημάτων. Επί παραδείγματι, τα αεροσκάφη και τα σκάφη των ουδέτερων κρατών που λαμβάνουν το ρίσκο να προβούν στην έρευνα και τη διάσωση των τραυματιών, αρρώστων και ναυαγών δεν είναι απολύτως εκτεθειμένα στη δίνη του πολέμου και στις αποφάσεις των εμπόλεμων μερών, καθώς το Εγχειρίδιο και το ανθρωπιστικό δίκαιο εν γένει θέτει αυστηρές προϋποθέσεις για την επίθεση σε ουδέτερα σκάφη. Ως εκ τούτου, ο Κανόνας 67 θέτει τη βάση επί της οποίας τα εμπορικά σκάφη ουδέτερων κρατών

Μέλη του πληρώματος του ναυτικού σκάφους προσγείωσης Konstantin Olshansky εγκαταλείπουν το κατειλημμένο σκάφος μετά τον ναυτικό αποκλεισμό της Κριμαίας. Πηγή: Reuters/Baz Ratner

μπορούν να μετατραπούν σε νόμιμους στόχους: αν θεωρείται ότι μεταφέρουν λαθραία εμπορεύματα ή αν, παρά τις προειδοποιήσεις, αρνούνται να σταματήσουν την παραβίαση ενός ναυτικού αποκλεισμού, ή αντιστέκονται στην επίσκεψη, στην έρευνα ή στην αιχμαλώτιση, ή συμμετέχουν σε πολεμικές πράξεις υπέρ του εχθρού, λειτουργούν βοηθητικά στις στρατιωτικές δυνάμεις του εχθρού, είναι ενσωματωμένα ή βοηθούν τις μυστικές υπηρεσίες του εχθρού, πλέουν υπό τη συνοδεία του εχθρού, ή άλλως συνδράμουν αποτελεσματικά στη στρατιωτική δράση του εχθρού – όπως για παράδειγμα, αν μεταφέρουν στρατιωτικό υλικό που δεν καθιστά εφικτό στις επιτιθέμενες δυνάμεις να τοποθετήσουν πρώτα τους επιβάτες και τo πλήρωμα σε ένα ασφαλές μέρος. Ομοίως, ο Κανόνας 68 παραπέμπει στους Κανόνες 38-46 του Εγχειριδίου για την απαρίθμηση των προϋποθέσεων τις οποίες θα πρέπει να πληρούν οι επιθέσεις σε αυτά τα σκάφη.

Η επιρροή του Εγχειριδίου σε εθνικά πολεμικά εγχειρίδια

Το Εγχειρίδιο του San Remo δεν είναι δεσμευτικό. Η σημασία του, όμως, έγκειται στην επιρροή που έχει ασκήσει στη δημιουργία νέων εθνικών πολεμικών εγχειριδίων και στην κρατική πρακτική. Για παράδειγμα, το Εγχειρίδιο του Δικαίου του Πολέμου της Αυστραλίας μετέβαλλε την ορολογία που χρησιμοποίησε στα Εγχειρίδια του 1994, ώστε να την προσαρμόσει στις κατευθυντήριες γραμμές του Εγχειριδίου, τουλάχιστον όσον αφορά σε συγκεκριμένα άρθρα. Επιπλέον, το σύνολο του Εγχειριδίου χρησιμοποιήθηκε για τη δημιουργία του πρώτου προσχεδίου της ενότητας για τις “Ναυτικές Συγκρούσεις” του Εγχειριδίου του Δικαίου των Ενόπλων Συρράξεων του Ηνωμένου Βασιλείου – αν και 17 κανόνες τροποποιήθηκαν, και 10 άλλοι κανόνες εξαιρέθηκαν, με σκοπό την αντανάκλαση της θέσης του κράτους επί των εκάστοτε ζητημάτων. Ίσως η πιο σημαντική, ωστόσο, χρήση του Εγχειριδίου με σκοπό τη νομιμοποίηση των πράξεων ενός κράτους είναι η επίκληση των κανόνων του για την απόδειξη της νομιμότητας του ναυτικού αποκλεισμού της Γάζας από το Ισραήλ, το 2009.

Η απόδοση των αρχών που θα πρέπει να συνοδεύουν κάθε δραστηριότητα ναυτικού αποκλεισμού γίνεται από τους Κανόνες 93-104 του Εγχειριδίου του San Remo. Οι κανόνες αυτοί θέτουν τις βασικές προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούνται, οι οποίες -εν τάχει- είναι η ανακοίνωση του αποκλεισμού, η αποτελεσματικότητά του, η αντικειμενική επιβολή του σε όλα τα σκάφη, και η έλλειψη της ικανότητάς του να παρεμποδίζει την πρόσβαση στα λιμάνια και στις ακτές των ουδέτερων κρατών.

Το πολεμικό ναυτικό του Ισραήλ επιτίθεται σε Παλαιστίνιους ψαράδες τον Μάρτιο του 2018. Πηγή: IMEMC News

Επίσης, τίθεται ένας επιπλέον κανόνας που στην περίπτωση του Ισραήλ θα πρέπει να γίνει σεβαστός από το εν λόγω κράτος: η συμμόρφωση με ορισμένες υποχρεώσεις που απορρέουν από το ανθρωπιστικό δίκαιο. Οι ισχυρισμοί του Ισραήλ σχετικά με την εκπλήρωση των προαναφερθέντων προϋποθέσεων εκτίθενται στην Έκθεση της Επιτροπής Turkel, όπου αμφισβητείται το επιχείρημα περί ηθελημένου υποσιτισμού του άμαχου πληθυσμού στην Παλαιστίνη, και περί άρνησης της πρόσβασης σε μέσα απαραίτητα για την επιβίωση και την ανθρωπιστική του αρωγή, αποδίδοντας τα χαμηλά αποθέματα προμηθειών σε διενέξεις μεταξύ των παλαιστινιακών αρχών.

 

Οι ισχυρισμοί, ωστόσο, του Ισραήλ περί της συμμόρφωσής του με το Εγχειρίδιο αμφισβητούνται στο μέτρο που απέτυχε να γνωστοποιήσει έγκυρα τον αποκλεισμό σύμφωνα με τον Κανόνα 94, ο οποίος προβλέπει τη διευκρίνιση του χρονικού ορίου, της περιοχής και του εύρους του αποκλεισμού. Επιπλέον, το κράτος δεν πέτυχε ούτε την έγκαιρη ανακοίνωσή του, καθώς η εκκίνηση του αποκλεισμού στις 3 Ιανουαρίου 2009 απείχε τρεις ημέρες από τη σχετική ανακοίνωση της 6ης Ιανουαρίου του ίδιου έτους.

Αντί επιλόγου

Το Εγχειρίδιο του San Remo δεν είναι μέρος του συμβατικού ή του εθιμικού δικαίου, ωστόσο βασίστηκε και στις δύο αυτές πηγές του διεθνούς δικαίου για να δημιουργηθεί. Παρά την έλλειψη δεσμευτικότητας, η κρατική πρακτική δείχνει να αναζητά κάθε νομιμότητα που μπορεί να εκμαιεύσει -σωστά ή λανθασμένα- από το Εγχειρίδιο, με σκοπό τη νομιμοποίηση διαφόρων πράξεων στις θαλάσσιες συρράξεις. Δεν διακηρύσσει εθιμικό δίκαιο, όμως η Διεθνής Επιτροπή Ερυθρού Σταυρού στην Έκθεσή της για το Εθιμικό Δίκαιο απέκλεισε κάθε αναφορά στις θαλάσσιες συρράξεις, εκφράζοντας την πεποίθηση πως “αυτό το τμήμα δικαίου υπήρξε προσφάτως το αντικείμενο μίας σημαντικής επαναδιατύπωσης, ειδικότερα του Εγχειριδίου του San Remo”. Όπως και να έχει, η ίδια η ύπαρξη του Εγχειριδίου αποδεικνύει τη συνεχή προσπάθεια του διεθνούς δικαίου να εκσυγχρονιστεί με σκοπό τον περιορισμό της κρατικής αυθαιρεσίας και την ανανέωση των κανόνων του με νέες αρχές, ανταποκρινόμενες στη βιαιότητα που συνοδεύει τη φαντασία των πρακτικών κάθε εποχής.

Πηγές:

  1. International Committee of the Red Cross (1994). Introduction to San Remo Manual on International Law Applicable to Armed Conflicts at Sea. http://www.icrc.org/ihl.nsf/INTRO/560?OpenDocument
  2. Haines S. (2016) War at sea: Nineteenth-century laws for twenty-first century wars? 98 International Review of the Red Cross, pp. 426-429.
  3. Heinegg W. H. (2006). Current Legal Issues in Maritime Operations: Maritime Interception Operations in the Global War on Terrorism, Exclusion Zones, Hospital Ships and Maritime Neutrality Issues, in Richard B. Jaques (ed), International Law and Military Operations. 80 U.S. Naval War College International Law Studies, pp. 207.
  4. Heinegg W. H. (2013). The Law of Armed Conflict at Sea, in Dieter Fleck (ed), The Handbook of International Humanitarian Law. Oxford University Press. pp. 463, 481.
  5. Heinegg, W. H. (2006). The Current State of the Law of Naval Warfare: A Fresh Look at the San Remo Manual. 82 International Law Studies Series US Naval War College, pp. 270.
  6. Louise Doswald-Beck L. (1995). San Remo Manual on International Law Applicable to Armed Conflict at Sea. https://www.icrc.org/eng/resources/documents/article/other/57jmst.htm
  7. Drew P.H. (2012). An analysis of the Legality of Maritime Blockade in the Context of Twenty-First Century Humanitarian Law. Queen’s University, pp. 46.
  8. Australia (1994). Manual of Armed Conflict. Australian Defense Force Publication, Operation Series, ADFP 37 – Interim Edition, para. 940.
  9. Australia (1994). Law of Armed Conflict, Commanders’ Guide. Australian Defense Force Publication, Operation Series, ADFP 37 Supplement 1 – Interim Edition, para. 940.
  10. Australia (2006). The Manual of the Law of Armed Conflict. Australian Defense Doctrine Publication 06.4, para. 6.68.
  11. United Kingdom (2004). The Manual of the Law of Armed Conflict. Ministry of Defense, para. 12.122, 12.122.1
  12. The Turkel Commission (2010) The Public Commission to Examine the Maritime Incident of 31 May 2010. Report, Part One, pp. 83.
  13. Human Rights Council (2010). Report of the international fact-finding mission to investigate violations of international law, including international humanitarian and human rights law, resulting from the Israeli attacks on the flotilla of ships carrying humanitarian assistance. A/HRC/15/21
  14. Ministry of Israel (2009). Notice to Mariners No 1/2009. http://asp.mot.gov.il/en/shipping/notice2mariners/547-no12009
  15. Spelman, E. (2013). The Legality of the Israeli Naval Blockade of the Gaza Strip. http://webjcli.org/article/view/207/277#_ftn149
  16. Azzali, P. (2015). The Naval Blockade of the Gaza Strip: A law of the Sea Perspective. The Arctic University of Norway, pp. 17.
  17. Henckaerts J. M. and Doswald-Beck L. (eds) (2005). Customary International Humanitarian Law. https://www.icrc.org/eng/assets/files/other/customary-international-humanitarian-law-i-icrc-eng.pdf

Tagged under:

Απόφοιτος του τμήματος Πολιτικών Επιστημών με Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Ειδίκευσης από τον τομέα Διεθνών Σπουδών του τμήματος Νομικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και διδακτορική φοιτήτρια του τμήματος δημοσίου διεθνούς δικαίου του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου της Viadrina. Το Διεθνές Δίκαιο, με επίκεντρο τα ανθρώπινα δικαιώματα και το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο αποτελούν σημαντικούς τομείς και κεντρική θεματολογία της έρευνάς της. Ο εθελοντισμός, η συγγραφή και η αρθρογραφία αποτελούν ουσιώδεις ασχολίες στην καθημερινότητά της.

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest