«Another brick in the wall» η καταστολή των ΜΜΕ στη Τουρκία;

Ένα από τα πιο ακανθώδη θέματα στη διεθνή πολιτική ατζέντα για το 2016 ήταν το κεφάλαιο της Τουρκίας. Οι πρακτικές της γείτονας χώρας συνεχίζουν να μονοπωλούν -μέχρι και σήμερα- το ενδιαφέρον παγκοσμίως. Η απόπειρα πραξικοπήματος πυροδότησε μια σειρά μεταρρυθμίσεων από την πλευρά του Τούρκου προέδρου, Recep Tayyip Erdogan. Οι μεταρρυθμίσεις αυτές έχουν προβληματίσει την παγκόσμια κοινότητα, η οποία -σε πολλές περιπτώσεις- καταδικάζει τις ενέργειες που έχουν εκδηλωθεί.

Το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου

Οι πολίτες με τη σημαία της Τουρκίας τη νύχτα του πραξικοπήματος. Πηγή: Al Jazeera

Η νύχτα της 15ης Ιουλίου -κατά τη διάρκεια της οποίας, η Τουρκία έγινε μάρτυρας της πιο αιματηρής πραξικοπηματικής προσπάθειας- αποτελεί ένα ακόμη μελανό σημείο για τη σύγχονη ιστορία της. Τους πρωτεργάτες του πραξικοπήματος αποτέλεσε μια ομάδα Τούρκων στρατιωτικών, η οποία ξεκίνησε μια συντονισμένη προσπάθεια σε πολλές μεγάλες πόλεις της χώρας, στοχεύοντας τόσο στην ανατροπή της κυβέρνησης,όσο και στον εκτοπισμό του Τούρκου Προέδρου.  Η βραχυπρόθεσμη αυτή προσπάθεια είχε ως αποτέλεσμα το θάνατο 241 πολιτών. Παράλληλα, υπήρξαν πολλοί τραυματίες και προκλήθηκαν πολλές υλικές ζημιές.

 

Χιλιάδες πολίτες βγήκαν στους δρόμους, αναδεικνύοντας την αντίσταση τους στην απόπειρα πραξικοπήματος. Πηγή: Al Jazeera

Για αρκετές ώρες οι στρατιώτες και τα τανκς, που βρίσκονταν στους δρόμους, δημιουργούσαν την εντύπωση πως το τέταρτο στρατιωτικό πραξικόπημα, μέσα στα 95α χρόνια πολιτικής ιστορίας της Τουρκίας, βρισκόταν σε εξέλιξη. Η μεταβλητή που άλλαξε, ωστόσο, την έκβαση του πραξικοπήματος ήταν τόσο η κινητοποίηση των Τούρκων πολιτών -που στόχευαν στην ανατροπή του πραξικοπήματος-, όσο και η συμβολή των αστυνομικών αρχών -που παρέμειναν πιστές στο καθεστώς του Erdogan. Αργότερα, το ίδιο βράδυ, η εικόνα της προσωρινής κυριαρχίας των πραξικοπηματιών ανατράπηκε, και η κυβέρνηση ανακοίνωσε τη νίκη επί αυτών.

Ποια είναι η κατάσταση σήμερα στη γείτονα χώρα;

Το χάος και η αναστάτωση που προκλήθηκαν στην εγχώρια και διεθνή κοινότητα, οδήγησαν τον Τούρκο Πρόεδρο σε μία σειρά διαδοχικών ενεργειών. Μόνο λίγες μέρες αργότερα, στις 22 Ιουλίου, η κυβέρνηση έθεσε τη χώρα σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης.

Στον απόηχο του πραξικοπήματος, ξεκίνησε στην Τουρκία μια εκτεταμένη εκκαθάριση, κατα τη διάρκεια της οποίας οι αρχές προχώρησαν σε συλλήψεις χιλιάδων ατόμων. Οι τελευταίοι θεωρήθηκαν -κατά την κυβέρνηση- ότι σχετίζονται με την απόπειρα του πραξικοπήματος. Στρατιωτικοί, πιλότοι, αστυνομικοί, δημόσιοι υπάλληλοι, δικαστές και ακαδημαϊκοί μπήκαν στο στόχαστρο της τουρκικής κυβέρνησης, με αποτέλεσμα πολλοί από αυτούς να παυθούν από τα καθήκοντά τους. Επιπλέον, στο πλαίσιο των μέτρων που έλαβαν οι τουρκικές αρχές, καταργήθηκε η δυνατότητα που είχαν οι διδάκτορες να εκλέγονται από τα πανεπιστήμια, καθώς, πλέον, οι ίδιοι θα διορίζονται απευθείας από τον Πρόεδρο της χώρας. Παράλληλα, χιλιάδες μέσα ενημέρωσης «έκλεισαν», διότι θεωρήθηκαν ύποπτα ή/και συγγενικά με την τρομοκρατική οργάνωση Hizmet, που ήταν υπεύθυνη για την απόπειρα πραξικοπήματος.

Το τουρκικό Κοινοβούλιο ενέκρινε το διάταγμα περί ενίσχυσης των εξουσιών του R.T.Erdogan. Πηγή: CNN

Λίγους μήνες μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα, στις 10 Δεκεμβρίου 2016, το κυβερνών ισλαμό-συντηρητικό Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) κατέθεσε στο Κοινοβούλιο ένα νέο νομοσχέδιο, αποτελούμενο από 20 άρθρα, με το οποίο προσέβλεπε τόσο στην ενίσχυση των εξουσιών του Προέδρου Erdogan, όσο και στη μετατροπή του τούρκικου πολιτεύματος από προεδρευόμενη δημοκρατία σε προεδρική. Τελικά, το νομοσχέδιο εγκρίθηκε με την απαιτούμενη πλειοψηφία – η οποία έπρεπε να είναι μεγαλύτερη από τα 3/5 των συνολικών ψήφων, ώστε η μεταρρύθμιση να τεθεί σε δημοψήφισμα.

Το νέο νομοσχέδιο, μεταξύ άλλων, περιλαμβάνει την κατάργηση του θεσμού του πρωθυπουργού της χώρας, ενώ το πλήθος των εκτελεστικών αρμοδιοτήτων συγκεντρώνεται στο πρόσωπο του Τούρκου προέδρου.Ο τελευταίος -κατά το πρότυπο του πολιτικού συστήματος των ΗΠΑ- θα είναι αρχηγός του κράτους και της κυβέρνησης. Επίσης, θα διορίζει τους υπουργούς και τον/τους αντιπρόεδρο/ους της χώρας. Ακόμη, στον Πρόεδρο θα επιτρέπεται, εξίσου, η κομματική ένταξη και ταυτότητα, ενώ η θητεία του θα έχει διάρκεια πέντε ετών, με δυνατότητα εφάπαξ ανανέωσής της. Ταυτόχρονα, το σχέδιο των μεταρρυθμίσεων προωθεί τόσο την αποσύνδεση της Κυβέρνησης από την ψήφο εμπιστοσύνης της Εθνοσυνέλευσης, όσο και την άμεση παρέμβαση του Προέδρου στη δικαστική εξουσία. Η τελευταία πρόταση έρχεται σε αντίθεση με το σύνταγμα του 1982, στο οποίο η δικαστική εξουσία καθιερωνόταν ως ανεξάρτητη αρχή.

Η καταστολή των ΜΜΕ

Από το ντόμινο των μεταρρυθμίσεων δεν θα μπορούσαν να λείπουν και οι εκκαθαρίσεις στα τουρκικά Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης. Η λίστα με τα ονόματα των μέσων ενημέρωσης που ανεστάλησαν περιελάμβανε 131 από αυτά, όπως κανάλια, ραδιόφωνα, αλλά και εφημερίδες. Η τουρκική κυβέρνηση προέβη στην αναστολή της λειτουργίας 3 πρακτορείων ειδήσεων -ανάμεσα σε αυτά βρίσκεται το πρακτορείο Cihan, το οποίο η κυβέρνηση είχε θέσει υπό τον έλεγχο της, το Μάρτιο του 2016-, καθώς επίσης 16 τηλεοπτικών καναλιών. Παράλληλα, ανεστάλη η λειτουργία 45 εφημερίδων -εκ των οποίων οι 9 ήταν εθνικές-, 23 ραδιοφωνικών σταθμών, 15 περιοδικών και 29 εκδοτικών οίκων.

Στις 28 Σεπτεμβρίου 2016, οι τουρκικές αρχές, χρησιμοποιώντας το έκτακτο διάταγμα, αποφάσισαν την καταστολή επιπλέον 23 τηλεοπτικών και ραδιοφωνικών καναλιών, τα οποία είναι διάσημα μεταξύ των Κούρδων, των Αλεβιτών και των κομμάτων διαφορετικών πολιτικών πεποιθήσεων.

Ο εκδότης της γερμανικής έκδοσης εφημερίδας Zaman, Suleyman Bag, κρατώντας τη τελευταία έκδοση μετά την κατάσχεση από την τουρκική κυβέρνηση. Πηγή: The Guardian

Μετά τις -προτεινόμενες από την κυβέρνηση- συνταγματικές μεταρρυθμίσεις, ήλθε και η οριστική παύση της εφημερίδας Zaman, η οποία, ήδη από τον περασμένο Μάρτιο, ήταν στο στόχαστρο της κυβέρνησης, λόγω των διαφορετικών πολιτικών αντιλήψεων που εξέφραζε. Αποτέλεσμα της κυβερνητικής δυσαρέσκειας ήταν η εφημερίδα να λειτουργεί υπό επιτροπεία που ήταν διορισμένη από την κυβέρνηση, προκαλώντας αντιδράσεις στη διεθνή πολιτική σκηνή. Η συγκεκριμένη εφημερίδα αποτελούσε το «μεγαθήριο» του τουρκικού Τύπου, καθώς είχε τη μεγαλύτερη κυκλοφορία στη χώρα. Βασικός λόγος για την επιβολή εποπτείας ήταν το γεγονός ότι θεωρήθηκε φιλικά προσκείμενη στο τάγμα του Fethullah Gulen, ο οποίος -σύμφωνα με τον Τούρκο πρόεδρο- ήταν ο υποκινητής της προσπάθειας πραξικοπήματος.

Μέχρι το Δεκέμβριο, κατά την εφαρμογή του διατάγματος έκτακτης ανάγκης, 140 μέσα ενημέρωσης καταργήθηκαν και 29 εκδοτικοί οίκοι έκλεισαν,αφήνοντας άνεργους 2.500 εργαζόμενους και δημοσιογράφους. Επιπλέον, παραμένει άγνωστος ο αριθμός των ανακληθέντων διαβατηρίων των δημοσιογράφων, για τους οποίους καθίσταται απαγορευμένη η έξοδός τους από τη χώρα.

Ο Πρόεδρος R.T.Erdogan το βράδυ του πραξικοπήματος,  στέλνει το «μήνυμα» του στο λαό μέσω Face Time. Πηγή: CNN

Η καταστολή του πραξικοπήματος ενίσχυσε την επιτακτικότητα της κατάργησης των ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης – τα οποία ήδη, επί ένα χρόνο, είχαν τεθεί υπό λογοκρισία. Παρόλα αυτά, είναι απαραίτητο να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι ο Πρόεδρος R.T. Erdogan προχώρησε στην αναστολή της λειτουργίας των ιδιωτικών ΜΜΕ, τα οποία ο ίδιος χρησιμοποίησε τη νύχτα της 15ης Ιουλίου, με σκοπό την ενθάρρυνση του λαού και την ενίσχυση της αντίστασης ενάντια στις πραξικοπηματικές δυνάμεις. Μέχρι και σήμερα, δεν μπορούμε να αποτιμήσουμε, ακριβώς, το ρόλο των τουρκικών ΜΜΕ στην κινητοποίηση των πολιτών. Παρόλα αυτά, οφείλουμε να συνυπολογίσουμε το γεγονός ότι η έκβαση του πραξικοπήματος, ενδεχομένως, να ήταν διαφορετική χωρίς τη συμβολή των ΜΜΕ.

Η συμβολή του άρθρου 10 της Ευρωπαικής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) στην προάσπιση του δικαιώματος έκφρασης

«Η ελευθερία της έκφρασης, της γνώμης, καθώς επίσης της λήψης και μετάδοσης πληροφοριών και ιδεών, χωρίς παρεμβάσεις από την εκάστοτε δημόσια αρχή» –όπως αυτή κατοχυρώνεται στην ΕΣΔΑ- αποτελεί ένα ανθρώπινο δικαίωμα.  Σύμφωνα με το άρθρο 10 της σύμβασης, τα κράτη έχουν το δικαίωμα της έκφρασης μέσω της αδειοδότησης επιχειρήσεων μετάδοσης εκπομπών -συμπεριλαμβανομένων της τηλεόρασης και του κινηματογράφου-, μέσω της έκδοσης άρθρων και βιβλίων, μέσω του διαδικτύου και των υπόλοιπων μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Ποιοι είναι οι περιορισμοί, όμως, του εν λόγω δικαιώματος; Η θεμελίωση και η ενάσκηση της ελευθερίας της έκφρασης συνεπάγεται ορισμένα καθήκοντα και ευθύνες, τόσο από την πλευρά του κράτους, όσο και από την πλευρά των πολιτών. Αυτό, φυσικά, έγκειται στο καθήκον μιας υπεύθυνης συμπεριφοράς, και στο σεβασμό στα δικαιώματα των υπόλοιπων ανθρώπων.  Σε μια δημοκρατική κοινωνία η ενάσκηση των ελευθεριών αυτών κρίνεται, επίσης, απαραίτητο να υπόκειται σε διατυπώσεις, όρους, περιορισμούς  και κυρώσεις – όπως αυτές περιγράφονται στους νόμους κάθε χώρας. Με αυτό τον τρόπο διασφαλίζεται «η προστασία της υπόληψης και των δικαιωμάτων των άλλων (πολιτών), υπέρ της εδαφικής ακεραιότητας ή δημόσιας ασφάλειας, η αποτροπή εκτροπής ή του εγκλήματος, η προστασία της υγείας και των ηθών, η αποτροπή της κοινοποίησης πληροφοριών που συλλέχθησαν με εμπιστευτικότητα και, τέλος, το κύρος και η αμεροληψία της δικαστικής εξουσίας».

Βέβαια, οι περιορισμοί του δικαιώματος αυτού είναι ανάλογοι της περίστασης. Για παράδειγμα, όσοι εργάζονται στο δημοσιογραφικό τομέα είναι ελεύθεροι να εκφράζουν τη γνώμη τους, ασκώντας κριτική στην κυβέρνηση και στους δημόσιους θεσμούς, δίχως το φόβο διώξεων. Το «προνόμιο» αυτό καθίσταται ζωτικής σημασίας για μια δημοκρατική κοινωνία. Ωστόσο, δεν τίθεται ζήτημα «προστασίας» των ΜΜΕ από τις κυρώσεις όταν παραβιάζεται το δικαίωμα της ιδιωτικής ζωής των ατόμων.

Συμπεράσματα

Σκεπτόμενοι τόσο τον αριθμό των μέσων μαζικής ενημέρωσης που, πλέον, έχουν ανασταλεί στη γείτονα χώρα, όσο και τον αριθμό των δημοσιογράφων που έχουν φυλακισθεί, οδηγούμαστε σε ορισμένα ερωτήματα, όπως: Πώς είναι δυνατόν μία δημοκρατική χώρα,που σέβεται τους θεσμούς και τις αρχές της, να μην βασίζεται σε αυτές; Μήπως το νόημα της δημοκρατίας δεν έγκειται, ακριβώς, στην ελευθερία έκφρασης και γνώμης, αλλά και στην ελεύθερη διακίνηση πληροφοριών; Ακόμη, ίσως, στην ίση διαχείρισή απέναντι στο νόμο;

Η ισηγορία και η ισονομία αποτελούν όχι μόνο θεμέλια της δημοκρατίας, αλλά και θιασώτες της. Συνεπώς, η ομαλή λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος προωθείται μέσα από τη λειτουργία τόσο των παράπανω αρχών, όσο και της κυβερνητικής αρχής -στο πλαίσιο των προβλεπόμενων για αυτή ορίων.  Η αυθαίρετη αναστολή των ΜΜΕ σε οποιαδήποτε χώρα του κόσμου – γεγονός που συνεπάγεται την απαγόρευση διάδοσης πληροφοριών και απόψεων- καταστρατηγεί το δικαίωμα του πολίτη στην ενημέρωση, το δικαίωμα στην ενεργή συμμετοχή στα κοινά, και το δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης, χωρίς το φόβο πως η άσκηση του τελευταίου θα καταστήσει τον πολίτη δεσμώτη της Δημοκρατίας για την οποία ψήφισε.

Πηγές:

  1. Lepeska, D. (2016) Another dark moment for the Turkish media. Available at: http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2016/03/dark-moment-turkish-media-160306074415875.html (Accessed: 3 February 2017).
  2. Baydar, Y. (2016) This is the end of journalism in turkey. Available at: https://www.theguardian.com/commentisfree/2016/mar/08/journalism-turkey-zaman-media-eu (Accessed: 3 February 2017).
  3. Malsin, J. (2016) Turkey’s President Is Using the Coup Attempt to Crack Down on the Media. Available at: http://time.com/4429177/turkeys-president-is-using-the-coup-attempt-to-crack-down-on-the-media/ (Accessed: 3 February 2017).
  4. Gore, W. (2016) If the Turkish press cannot criticise Erdoğan, then foreign media must speak out. Available at: http://www.independent.co.uk/voices/turkey-turkish-media-press-journalists-failed-military-coup-erdogan-a7142951.html (Accessed: 3 February 2017).
  5. Human Rights Watch (2016) Silencing turkey’s media. Available at: https://www.hrw.org/report/2016/12/15/silencing-turkeys-media/governments-deepening-assault-critical-journalism (Accessed: 3 February 2017).
  6. Al Jazeera (2016) Counting the closures: Turkey’s media shutdown. Available at: http://www.aljazeera.com/programmes/listeningpost/2016/11/counting-closures-turkey-media-shutdown-161106055258438.html (Accessed: 3 February 2017).
  7. ΣΚΑΪ (2016) Υπό έλεγχο από τις αρχές το τουρκικό πρακτορείο Τζιχάν. Available at: http://www.skai.gr/news/world/article/309166/upo-elegho-apo-tis-arhes-to-tourkiko-praktoreio-tzihan/ (Accessed: 3 February 2017).
  8. Newsroom – CNN Greece (2017) Τουρκία: Το Κοινοβούλιο ενέκρινε την ενίσχυση εξουσιών του Ερντογάν. Available at: http://www.cnn.gr/news/kosmos/story/63005/toyrkia-to-koinovoylio-enekrine-tin-enisxysi-exoysion-toy-erntogan (Accessed: 3 February 2017).
  9. Naftemporiki (2016) Τουρκία: Κατατέθηκε το σχέδιο για προεδρική δημοκρατία στην Εθνοσυνέλευση. Available at: http://www.naftemporiki.gr/story/1182168/tourkia-katatethike-to-sxedio-gia-proedriki-dimokratia-stin-ethnosuneleusi (Accessed: 3 February 2017).
  10. Al Jazeera (2016) Turkey’s failed coup attempt: All you need to know. Available at: http://www.aljazeera.com/news/2016/12/turkey-failed-coup-attempt-161217032345594.html (Accessed: 3 February 2017).
  11. Τερζής, Γ. (2017) Ο Ερντογάν, τα social media και το πραξικόπημα, του Γιώργου Π. Τερζή. Available at: http://www.kathimerini.gr/867701/article/epikairothta/kosmos/o-erntogan-ta-social-media-kai-to-pra3ikophma (Accessed: 3 February 2017).
  12. The Guardian (2017) Turkey coup attempt. Available at: https://www.theguardian.com/world/turkey-coup-attempt (Accessed: 3 February 2017).
  13. Equality and Human Rights Commission (2016) Article 10: Freedom of expression. Available at: https://www.equalityhumanrights.com/en/human-rights-act/article-10-freedom-expression (Accessed: 3 February 2017).

Tagged under:

Φοιτήτρια στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης, του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, με ειδίκευση στο τομέα της Πολιτικής Ανάλυσης . [email protected]

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest