Brexit και Grexit: Ο ρόλος της ισχύος στην οικονομική πολιτική

Πρόλογος

Το αποτέλεσμα ενός δημοψηφίσματος, παρά το γεγονός ότι απευθύνεται στο εσωτερικό ενός κράτους, ως μία κυβερνητική πράξη, τείνει να εξωτερικεύεται σε διεθνές επίπεδο. Αυτή ήταν και η περίπτωση για τα δύο πολύ γνωστά στην Ευρωπαϊκή Ένωση δημοψηφίσματα, της Ελλάδας στις 5 Ιουλίου 2015, και του Ηνωμένου Βασιλείου, σχεδόν έναν χρόνο αργότερα, στις 23 Ιουνίου 2016. Σαφέστατα, γίνεται λόγος για δύο πολύ διαφορετικές χώρες, με διαφορετικό ιστορικό, εντός και εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, κουλτούρα και θέση στη σφαίρα της διεθνούς πραγματικότητας. Εντούτοις, οι δύο χώρες βρεθήκαν στην ίδια θέση, μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, διεξάγοντας η κάθε μία το δικό της δημοψήφισμα -με λίγα λόγια, συμβουλευόμενη τον λαό της σχετικά με τη θέση της μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Κατά τον υποφαινόμενο, ο τρόπος με τον οποίο οι δύο χώρες διαχειρίστηκαν τα δημοψηφίσματα, τη (όσο το δυνατόν δημοκρατικότερα εκφρασμένη) φωνή του λαού, και οι ενέργειες που ακολουθήθηκαν μετέπειτα από τις εκάστοτε κυβερνήσεις, μαρτυρούν, εάν γενικευτούν, ορισμένες φυσικές «αρχές» του διεθνούς συστήματος, ως προς την ισχύ των κρατών.

Το background και ο διάλογος του Grexit

Η Ελλάδα, όπως την γνωρίζουμε και την βιώνουμε καθημερινά όλοι, είναι μια χώρα σχετικά μικρής ισχύος. Ειδικότερα, από το 2009 και μετά, η ισχύς της έχει συρρικνωθεί ακόμα περισσότερο, και η κοινωνικοοικονομική κρίση που την μαστίζει δεν έχει ακόμα αντιμετωπιστεί στο 100%. Με την αλλαγή της κυβέρνησης, στις 25 Ιανουαρίου 2015, η Ελλάδα (επίσημα, αν μη τι άλλο ελάχιστα πρακτικά) χαρακτηρίστηκε από μια πιο αριστερή πορεία από αυτή των τελευταίων 43 ετών. Ο νέος έλληνας πρωθυπουργός, Αλέξης Τσίπρας, έφερε ενώπιον των Ελλήνων πολιτών, μέσα σε μόλις 6 μήνες της κυβέρνησής του, ένα δημοψήφισμα με την εξής ερώτηση: Πρέπει να γίνει αποδεκτό το σχέδιο συμφωνίας, το οποίο κατέθεσαν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο στο Eurogroup της 25.06.2015 και αποτελείται από δύο μέρη, τα οποία συγκροτούν την ενιαία πρότασή τους;

Η ερώτηση αυτή αποτέλεσε και την μεγαλύτερη έκρηξη των συζητήσεων για μία ενδεχόμενη έξοδο του ελληνικού κράτους από την Ευρωζώνη. Κυβέρνηση και αντιπολίτευση εξαπέλυσαν ασυσσώρευτη προπαγάνδα σχετικά με το τί θα επέφερε η όποια εκ των δύο απαντήσεων του ελληνικού λαού. Η άποψη που κυριάρχησε συνιστούσε το γεγονός ότι ένα ενδεχόμενο ‘όχι’ θα έδινε στον πρωθυπουργό κάθε δικαίωμα να ξεκινήσει συζητήσεις για την έξοδο της Ελλάδας από την Ευρωπαϊκή Ένωση και την επιστροφή στο εθνικό νόμισμα. Παρ’όλα αυτά, ήταν αρκετοί οι παράγοντες που αμφισβητούσαν και, τελικά, διέψευσαν το ενδεχόμενο αυτό. Ο ελληνικός λαός, στο τέλος της 5ης του Ιουλίου, είχε ψηφίσει «Όχι» με μία συντριπτική πλειοψηφία 62%, και μέσα στο 2017 συναλλάσσεται ακόμα με το ευρωπαϊκό νόμισμα.

Το γιατί συνέβη αυτό είναι μια εύκολη ερώτηση, με εύκολη απάντηση. Αυτό που προσελκύει, μάλλον, περισσότερο ενδιαφέρον είναι το πόσο κοντά -και όμως τόσο μακριά- βρίσκεται ο διάλογος του Grexit με αυτόν του Brexit, καθώς και η στάση της Ευρώπης απέναντί τους. Απαντώντας στο πρώτο ερώτημα, η ελληνική κυβέρνηση του κ. Τσίπρα δεν προσέφυγε σε συζητήσεις για την εγκατάλειψη του ευρώ για δύο πολύ απλούς λόγους. Πρώτον, το νομικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν επιτρέπει σε κάποιο κράτος την μονομερή αποχώρηση από το ευρώ. Ο λόγος μη ύπαρξης τέτοιας διάταξης πηγάζει από την ίδια τη φιλοσοφία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία υποχρεώνει τα κράτη να υιοθετήσουν το ευρώ και, σε τελικό στάδιο, να εισχωρήσουν πλήρως στην Ο.Ν.Ε. από τη στιγμή που πληρούν όλες τις προϋποθέσεις (ακόμα και αν στην πράξη η υποχρέωση αυτή αμφισβητείται). Επομένως, η μόνη διάταξη που αφορά σε οποιουδήποτε είδους αποχώρηση είναι η διάταξη 50 της ΣΕΕ, και πλαισιώνει το νομικό δικαίωμα συνολικής αποχώρησης από την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η δεύτερη αιτία έχει να κάνει με το ελληνικό οικονομικό, πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον, έτσι όπως έχει διαμορφωθεί από το 2001 και μετά. Ανεξάρτητα από το αν η υιοθέτηση του ευρώ ήταν μια απόφαση αυθαίρετη, πρόχειρα έως και ερασιτεχνικά εφαρμοσένη -εν γένει ένα πολιτικό λάθος-, πλέον η ελληνική πορεία στο διεθνές σύστημα έχει στιγματιστεί από αυτή. Είναι εξαιρετικά αμφίβολο το κατά πόσο η ελληνική οικονομία θα μπορούσε να προσαρμοστεί ομαλά και σχετικά γρήγορα σε δεδομένα εθνικού νομίσματος, με τα προσωρινά δεδομένα. Η αλλεπάλληλη πολιτική αστάθεια στο εσωτερικό της Ελλάδας, η παράλογα υπερβολική γραφειοκρατία και, τέλος, η νομική ανεπάρκεια σε ζωτικούς τομείς ενός κράτους ( για παράδειγμα στην εκπαίδευση και τη φορολογία) συντάσσουν μια διεθνή εικόνα του ελληνικού κράτους η οποία δεν προωθεί σε καμία περίπτωση τα θετικά χαρακτηριστικά του. Αντιθέτως δίνει την εικόνα ενός κράτους αναξιόπιστου, με θολές προοπτικές ανάπτυξης.

Αυτό που είναι απαραίτητο για μια τέτοια απόφαση, και η Ελλάδα δεν το διαθέτει, είναι η ισχύς και η προετοιμασία ώστε να στηριχθεί, τοις πράγμασι, ένα τόσο φιλόδοξο εγχείρημα, όσο η πλήρης επανάκτηση της διαχείρισης της οικονομικής και νομισματικής πολιτικής. Πέρα των πραγματικών παραπάνω αιτιών, το ερώτημα, εκ μέρους της κυβέρνησης για το δημοψήφισμα, είχε τεθεί με τέτοιο τρόπο, ώστε να προσφέρει μια ευελιξία τόσο στην ερμηνεία, όσο και στην πρακτική εφαρμογή της κοινής γνώμης. Θα μπορούσε κανείς να πει, όπως και στηρίχθηκε από μερικούς, ότι ο στόχος και ο διάλογος του Grexit δεν ήταν ποτέ πραγματικός, επειδή η Ελλάδα δεν είχε ποτέ της ούτε την διαπραγματευτική ισχύ για μία τέτοια ενέργεια, ούτε και επαρκή διεθνή στήριξη – δεδομένων πάντοτε των παρουσών συνθηκών και συμφερόντων των μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, από τη δική της πλευρά, αντιμετώπισε τον διάλογο του Grexit με μια σχετική ψυχραιμία. Για παράδειγμα, ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, J.C. Juncker, αντιμετώπισε το ελληνικό δημοψήφισμα περισσότερο ως μια προσπάθεια του κ. Τσίπρα να ενισχύσει την διαπραγματευτική του ισχύ και να εξασφαλίσει την υποστήριξη του λαού, παρά ως μια απόπειρα για την εγκατάλειψη της ευρωζώνης. Το μεγαλύτερο μέρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν αντιμετώπισε το ενδεχόμενο του Grexit με καταστροφολογία, υποθέτοντας πως δεν ήταν και τόσο ρεαλιστικό. Επιπροσθέτως θεώρησε, δικαιολογημένα ή μη, ότι θα αποτελούσε μια ακραία ύστατη «λύση» για τον φαύλο κύκλο που βίωνε και εξακολουθεί να βιώνει η Ελλάδα, η οποία ίσως και να ωφελούσε την Ο.Ν.Ε στο τέλος της ημέρας.

Η πραγματικότητα του Brexit

Στο βορειοδυτικό νοητό όριο της Ευρώπης, η Μεγάλη Βρετανία έχει υπάρξει διαμορφωτής της διεθνούς και παγκόσμιας πραγματικότητας για αιώνες. Η γεωγραφική της θέση, η ιστορία και, ίσως, οι πολιτικοοικονομικές αποφάσεις της, την έχουν οδηγήσει στο σημείο που βρίσκεται σήμερα: μία μεγάλη ευρωπαϊκή και παγκόσμια δύναμη, ενώπιον της εξόδου της από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Όσο η ευρωσκεπτιστική ιδεολογία κερδίζει έδαφος στα μυαλά των ευρωπαίων πολιτών, η απόφαση ενός τόσο σημαντικού κράτους, όσο η Μεγάλη Βρετανία, να αποχωρήσει από την Ένωση, εντείνει ακόμα περισσότερο τις αμφιβολίες αυτές. Παράλληλα με την άνοδο εθνικιστικών κινημάτων σε όλη την Ευρώπη, που φιλοδοξούν την απομόνωση των κρατών στο εσωτερικό τους και την επανάκτηση των κυριαρχικών δικαιωμάτων που έχουν αποδώσει στην Ε.Ε., η Αγγλία φαίνεται, για ακόμα μια φορά, ότι θα διαμορφώσει το έδαφος για το μέλλον της Ευρώπης. Επομένως, αξίζει, παράλληλα με τις αιτίες πραγματοποίησης του Brexit, να εξεταστούν και οι συνέπειες που αυτό θα επιφέρει.

Το παραπάνω σχήμα απεικονίζει την εθνικότητα που δηλώνουν οι κάτοικοι των 28 κρατών-μελών της ΕΕ. Το Ηνωμένο Βασίλειο κατατάσσεται 28ο στο σύνολο των 28. Για την ευρωπαϊκή ταυτότητα: σχεδόν τα δύο τρίτα των Βρετανών δεν προσδιορίζουν την ταυτότητά τους ως Ευρωπαϊκή καθόλου, σε σύγκριση με λιγότερο από το 40 τοις εκατό των Γάλλων και των Ιταλών, και λιγότερο από το 30 τοις εκατό των Ισπανών και των Γερμανών. Πηγή: Ευρωβαρόμετρο.

Συχνά, αναφέρονται ως αιτίες της ψήφου υπέρ του Brexit η ξενοφοβία, οι πολιτικές λιτότητας της Ε.Ε., η οικονομική κρίση που η τελευταία βιώνει τα τελευταία 8 χρόνια κ.ά. Η πραγματική αιτία, όμως, έχει τις ρίζες της όχι στις πρόσφατες εξελίξεις, αλλά σε μία μακροχρόνια διαδικασία κατά την οποία όσο περισσότερο εντεινόταν το πολιτικό στοιχείο της Ένωσης, τόσο περισσότερα όρια έθετε η Μ. Βρετανία ανάμεσα στο κράτος της και τον υπερεθνικό οργανισμό. Ας μην ξεχνάμε ότι η Pax Britannica έχει εξασφαλίσει στη σύγχρονη Μ. Βρετανία σημαντική ιστορία εμπορικών σχέσεων με χώρες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως η Κίνα, ο Καναδάς και η Αυστραλία, τη στιγμή που χώρες όπως η Ελλάδα εξαρτούνται σε μεγάλο βαθμό από το ευρωπαϊκό εμπόριο. Επομένως, το Ηνωμένο Βασίλειο δεν έχει επιτύχει την ουσιαστική αφομοίωσή του από το ευρωπαϊκό οικοδόμημα, κάτι που θα φανερωνόταν αργά ή γρήγορα. Η οικονομική κρίση και, πιο πρόσφατα, η μεταναστευτική κρίση, πολύ απλά, επίσπευσαν την ανάδειξη αυτή.

Η πραγματικότητα μιας Ε.Ε. χωρίς το Ηνωμένο Βασίλειο φαίνεται να πλησιάζει όλο και περισσότερο, με τις διαπραγματεύσεις για την αποχώρηση να ξεκινούν, κατά πάσα πιθανότητα, στα τέλη του Μαρτίου. Η ενεργοποίηση του άρθρου 50 της ΣΕΕ προκαλεί μία σειρά εξελίξεων-ντόμινο, τις οποίες μόνο μια χώρα καλά προετοιμασμένη και αποφασισμένη μπορεί εύκολα να υπερβεί ώστε, στο τέλος, τα κέρδη να είναι μεγαλύτερα από τη ζημιά. Το αγγλικό νόμισμα έχασε κομμάτι της αξίας του, οι επενδύσεις μειώθηκαν και οι ευρωπαίοι συνεργάτες δεν ένιωσαν ιδιαίτερα ευχαριστημένοι με την ψήφο υπέρ του Brexit. Παρ’ολα αυτά, η αποφασιστικότητα και η ισχύς που έχει μέχρι τώρα καλλιεργήσει το Ηνωμένο Βασίλειο, το έχουν εφοδιάσει με όλα τα απαραίτητα ώστε να φέρει εις πέρας την διαδρομή που επέλεξε, είτε προς το καλύτερο είτε προς το χειρότερο. Ακόμα πιο σημαντική, όμως, είναι η επίπτωση που η απόφαση αυτή έχει στο μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο συνδυασμός των κρίσεων που βιώνει, με την απουσία μιας μεγάλης ευρωπαϊκής δύναμης από το κέντρο λήψης των αποφάσεων, θα μπορούσε να αποβεί μοιραίος. Η δεύτερη άποψη υποστηρίζει ότι το Ηνωμένο Βασίλειο, μέσα στην Ε.Ε., εμπόδιζε ανέκαθεν, με τον σκεπτικισμό του, τα ευρωπαϊκά όργανα και το ευρωπαϊκό κεκτημένο να εξελίσσεται και να μεταμορφώνεται, ώστε να ικανοποιεί τις εκάστοτε ανάγκες.

Ωστόσο, η συμμετοχή περιφερειακών και μεγάλων δυνάμεων σε έναν διεθνή οργανισμό έχει αποδείξει ότι περισσότερο εξασφαλίζει την βιωσιμότητα και την αποτελεσματικότητά του, παρά ότι τον οδηγεί στην διάλυση (ακόμα και στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου, όπου η σύγκρουση ΗΠΑ-ΕΣΣΔ καθιστούσε αδύνατη οποιαδήποτε απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, τα Ηνωμένα Έθνη εξακολουθούν να υφίστανται και να αποτελούν σημαντικό δρώντα στο διεθνές σύστημα, τη στιγμή που η απουσία των ΗΠΑ από την ΚτΕ υπήρξε μία από τις κύριες αιτίες αποτυχίας της).

Επίλογος

Η διαφορά ανάμεσα στις δύο περιπτώσεις, Grexit και Brexit, μπορεί με επιφυλακτικότητα να γενικευτεί, ώστε να εξεταστεί το πώς μεταφράζεται η ισχύς του κάθε κράτους στην οικονομική πολιτική που επιλέγει να ακολουθήσει. Από την μία πλευρά, κράτη περιορισμένης ισχύος -όπως η Ελλάδα- δεν διαθέτουν πολλές φορές τα μέσα και την επιρροή στο διεθνές σύστημα, για να αξιώσουν οικονομική ισχύ – γι αυτό και, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, δρουν σύμφωνα με το συμφέρον του πιο ισχυρού, προσπαθώντας να επιφυλάξουν τη δική τους αρτιότητα και επιβίωση. Ως εκ τούτου, η εγκατάλειψη της Ευρωζώνης ή της Ε.Ε. από την Ελλάδα αποτελεί ένα σενάριο αμφίβολο. Όσο φιλόδοξη κι αν είναι η προπαγάνδα που θα διαλαλεί ότι η Ελλάδα διαθέτει τόσο τα μέσα, όσο και την διαπραγματευτική ικανότητα και μια ικανή οικονομία κλίμακας για την έξοδό της από τον οργανισμό, τίποτα από αυτά δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, υπό τις παρούσες συνθήκες.

Από την άλλη πλευρά, το Ηνωμένο Βασίλειο αποτελεί μία αξιοθαύμαστη ευρωπαϊκή δύναμη, με διεθνή αναγνώριση (ανήκει στα 5 μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας), πιστοληπτική ικανότητα, γερές εμπορικές και διπλωματικές σχέσεις, εκτεταμένες σε όλη τη γη. Όλα τα παραπάνω, ως πηγές ισχύος, έχουν ενισχύσει την ικανότητα του Ηνωμένου Βασιλείου να υπηρετεί το εθνικό του συμφέρον αποτελεσματικά, το οποίο, στην προκειμένη περίπτωση, εκφράστηκε από την κοινή γνώμη ως Brexit. Πέρα από τη συζήτηση του κατά πόσο το Brexit ήταν μια σωστή ή λάθος απόφαση του αγγλικού λαού και της κυβέρνησης, τον υποφαινόμενο ενδιαφέρει το γεγονός ότι η κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου ήταν σε θέση να υπηρετήσει, με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, την επιθυμία του λαού της, έστω όπως αυτή εκφράστηκε μέσω ενός δημοψηφίσματος. Τα λόγια του Θουκυδίδη επιβεβαιώνονται για ακόμα μία φορά μέσα από την πραγματικότητα του Brexit και την αιθεροβάμονα ουτοπία του Grexit:  “O ισχυρός (United Kingdom) προχωρά όσο θα του επιτρέψει η δύναμή του, ενώ ο ανίσχυρος (Greece) υποχωρεί όσο του επιβάλλει η αδυναμία του”.

Πηγές:

  1. Dennison, J. and Carl, N. (2016) The ultimate causes of Brexit: History, culture, and geography. Available at: http://blogs.lse.ac.uk/politicsandpolicy/explaining-brexit/ (Accessed: 5 March 2017).
  2. Περάκης, Μ. (2017) ‘Η νομική διάσταση της εξόδου κράτους μέλους από τη ζώνη του ευρώ ή και από την Ευρωπαϊκή Ένωση υπό το φως του διεθνούς και του ενωσιακού δικαίου’, Νομικό Βήμα, 59, pp. 2246–2262. Available at: https://goo.gl/KlAIKB
  3. Harris, M. (2016) Juncker points to huge differences in Brexit and Grexit Referendums. Available at: http://greece.greekreporter.com/2016/06/22/juncker-points-to-huge-differences-in-brexit-and-grexit-referendums/ (Accessed: 5 March 2017).
  4. Barber, T. (2017) Five consequences of the UK’s exit from the EU. Available at: https://www.ft.com/content/b1a2d66e-3715-11e6-9a05-82a9b15a8ee7 (Accessed: 5 March 2017).
  5. Galpin, R. (2016) Nervous Greeks worry Brexit may lead to Grexit. Available at: http://www.bbc.com/news/world-europe-36629145 (Accessed: 5 March 2017).

Tagged under:

Ο Αιμίλιος Κλήμης φοιτά στο τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς. Στα ακαδημαϊκά και προσωπικά του ενδιαφέροντα εντάσσονται η πολιτική, οι διεθνείς σχέσεις, η οικονομία, και η φιλοσοφία. Στα πλαίσια της αρθρογραφίας, της έρευνας και ενημέρωσης θα τον βρείτε στο [email protected]

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

1 Comment

  1. Στελλίνα Κιοσέ Reply

    Καταπληκτικό άρθρο που ξεδιαλύνει πολλά θέματα. Ο επίλογος πολύ ξεκάθαρα συνοψίζει.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

X

Pin It on Pinterest

X
Share This