Coup d’état σημαίνει πραξικόπημα

Προ ημερών οι εξελίξεις στην Τουρκία κατόρθωσαν να εκπλήξουν την κοινή γνώμη με μια κίνηση που οι περισσότεροι δεν είχαν βάλει καν κατά νου. Το πραξικόπημα, όπως ορθώς χαρακτηρίστηκε από τα μέσα ενημέρωσης, καθώς και οι συνέπειες μέχρι την απόφαση του Erdoğan να θέσει τη χώρα σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης για διάστημα τριών μηνών, αποτέλεσαν θέμα έντονης συζήτησης. Για τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, το στρατιωτικό πραξικόπημα της Τουρκίας λειτούργησε ως μια ευκαιρία να καλύψουν απεριόριστο χρόνο και άπλετο χώρο, και να προσεγγίσουν έτσι -για άλλη μια φορά, και καταμεσής των καλοκαιρινών μηνών- την προσοχή των πολιτών. Για τους συνωμοσιολόγους, απ’ την άλλη, τα γεγονότα ήταν τροφή για συζήτηση, καθώς έφεραν στο προσκήνιο τη σημασία του πραξικοπήματος για τον ίδιο τον Erdoğan και την ισχύ αυτού, που φανερά αυξήθηκε, αφού του επέτρεψε να δικαιολογήσει την αντικατάσταση μεγάλου φάσματος του προσωπικού και στρατιωτικού επιτελείου.

Όλα τα παραπάνω αποτελούν καθοριστικές εξελίξεις, και επηρεάζουν την πολιτική σφαίρα σε τρία επίπεδα. Από τη μια πλευρά, αλλάζουν πλήρως τις εσωτερικές τουρκικές πολιτικές δομές με τις ανακατατάξεις του Erdoğan, από την άλλη επηρεάζουν τις σχέσεις με τους γείτονες -κυρίως δε την Ελλάδα- και, τέλος, προκαλούν αναταράξεις σε παγκόσμιο πολιτικό επίπεδο, με σημαντικές αστάθειες στις ισορροπίες ισχύος.

Coup d’état, λοιπόν, στην Τουρκία – όχι το πρώτο για τη χώρα. Ποια όμως, η έννοια και η φύση του πραξικοπήματος; Κάτι στο οποίο δεν είμαστε και τόσο συνηθισμένοι.

Ο όρος, ουσιαστικά, επικεντρώνεται στις προσπάθειες που καταβάλλονται από -άλλοτε μικρότερες και άλλοτε μεγαλύτερες- ομάδες ατόμων να φέρουν αλλαγές στο πολιτικό σύστημα και, πιο συγκεκριμένα, να επιχειρήσουν την αντικατάσταση του ασκούντος εξουσία. Τα αίτια ενός πραξικοπήματος δεν είναι, ωστόσο, τόσο συγκεκριμένα όσο ο προαναφερθείς στόχος, και αυτό διότι μπορεί να απορρέουν από προσωπικές φιλοδοξίες, από εξουσιολαγνεία ή από μια πραγματική ανάγκη για αντικατάσταση μιας τυραννικής ηγεσίας.

Πραξικόπημα ή επανάσταση;

Κανείς θα μπορούσε στο σημείο αυτό, βέβαια, να συσχετίσει ένα πραξικόπημα με έναν άλλο γνωστό όρο, την επανάσταση. Πράγματι, οι διαφορές δεν είναι τόσο μεγάλες θεωρητικά – είναι όμως ουσιώδεις, και αυτό αποδεικνύεται από τις πρόσφατες συνέπειες της προσπάθειας του τουρκικού στρατού για κατάλυση της εξουσίας, και την αντίδραση του τούρκου ηγέτη ο οποίος, πλέον, δικαιολογεί ως αναγκαιότητα την αντικατάσταση θέσεων εξουσίας από άτομα εμπιστοσύνης, και τη λήψη μέτρων που -μάλλον- απέχουν αρκετά από μια δημοκρατία.

Ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στις δύο έννοιες αποτελεί το γεγονός ότι, οι αλλαγές που επέρχονται μετά το πέρας ενός πραξικοπήματος, εφόσον αυτό έχει στεφθεί με επιτυχία, περιορίζονται αρκετά στην ανάληψη της εξουσίας από κάποιο άλλο πρόσωπο και, συνεπώς, δεν επιφέρουν δραματικές αλλαγές στη βάση της κοινωνίας, επηρεάζοντας έτσι κατά βάσει τις ανώτατες πολιτικές δομές.

Παράλληλα, οι επαναστάσεις χαρακτηρίζονται από περισσότερη βία, ενώ στις περιπτώσεις coup d’état η βία είναι εμφανώς περιορισμένη – μάλιστα αποφεύγεται και χρησιμοποιείται κυρίως εναντίον της κεντρικής εξουσίας. Επιπλέον, ένα πραξικόπημα είναι συνήθως πιο αυθόρμητο από μια επανάσταση. Με την έννοια αυθόρμητο δε νοείται σε καμιά περίπτωση ότι δεν είναι αποτέλεσμα σκέψης και οργάνωσης. Απλώς, είναι πιο σύνηθες ο σχεδιασμός, η οργάνωση και η εκτέλεση να διαρκούν μικρότερο χρονικό διάστημα από αυτό που απαιτεί μια επανάσταση.

Μορφές πραξικοπημάτων

Τα πιο γνωστά την ιστορία πραξικοπήματα ή, μάλλον, η πιο διαδεδομένη μορφή coup d’état είναι στρατιωτικής φύσης. Ακόμα, όμως, και ένα στρατιωτικό πραξικόπημα δύναται να χαρακτηριστεί ως -λιγότερο ή περισσότερο- βίαιο. Ωστόσο δύναται να απέχει πολύ από την άμεση χρήση βίαιων μέσων και, αντιθέτως, να εκμεταλλεύεται την ιδέα του όπλου και τον φόβο που αυτή προκαλεί, προκειμένου η επίτευξη των στόχων του coup d’état να βασίζονται στην επίδειξη δύναμης, τον εκφοβισμό και την απειλή.

Οι μορφές αυτές, αν και οι πιο συνήθεις, δεν είναι οι μόνες. Αντιθέτως, ένα πραξικόπημα μπορεί να εκδηλώνεται με τη μορφή λαϊκής διαμαρτυρίας, μια μορφή που φέρει περισσότερο από όλες τις άλλες προς την επανάσταση. Στην περίπτωση αυτή, η επιθυμία αντικατάστασης της κυβερνητικής ηγεσία δεν εκφράζεται μόνο από το στρατό, αλλά -πολύ περισσότερο- αποτελεί την εκφραζόμενη με διαμαρτυρίες ανάγκη των κοινωνικών στρωμάτων του κράτους.

Coup d’état, βέβαια, είναι εύκολο να προκύψει και στις δημοκρατικές κοινωνίες, και μάλιστα είναι μιας μορφής αρκετά οικείας και στην Ελλάδα. Εδώ το πραξικόπημα αποτελεί μέρος των θεσμών, ορίζεται μάλιστα από το συνταγματικό δίκαιο, και είναι η γνωστή ψήφος εμπιστοσύνης, ή «αρχή της δεδηλωμένης», η οποία όπως «στήνει» μια κυβέρνηση δύναται εξίσου απλά και να την κατεδαφίσει με σχετική ψηφοφορία.

Στρατιωτικά πραξικοπήματα στο παρελθόν

Γνωστή ως «Επιχείρηση Βαλκυρία», η προσπάθεια ανώτατων αξιωματούχων να δολοφονήσουν τον Αδόλφο Χίτλερ, και να αναλάβουν την ηγεσία της χώρας, αποτελεί ένα από τα πιο ξεκάθαρα και χαρακτηριστικά παραδείγματα στρατιωτικού πραξικοπήματος που απέχει από τη γενική χρήση βίας. Ένα coup d’état, λοιπόν, που ανήκει στη δεύτερη κατηγορία πραξικοπημάτων, και δεν χρησιμοποιεί εκτεταμένη βία προκειμένου να υλοποιήσει τους σκοπούς του – αντιθέτως, στοχεύει μονάχα στην αντικατάσταση της εξουσίας.

Προσπάθειες δολοφονίας του Χίτλερ είχαν γίνει πολλές και στο παρελθόν, αυτή όμως της 20ης  Ιουλίου ήταν η μόνη, ίσως, που έφτασε τόσο κοντά στην επίτευξη του στόχου. Πιο συγκεκριμένα, την περίοδο 1943 – 1944, όταν ο γερμανικός στρατός είχε αρχίσει να χάνει τη δυναμική που είχε πριν αναδείξει, μια ομάδα ανώτατων αξιωματούχων επιδίωξε να τοποθετήσει βόμβα και, με τον τρόπο αυτό, να αφαιρέσει την εξουσία από τον γερμανό ηγέτη. Καθώς η γερμανική αντίσταση έχανε όλο και περισσότερο έδαφος, μέλη του γερμανικού στρατού θεώρησαν ότι η αντικατάσταση του Χίτλερ -ο οποίος, όντας καχύποπτος, άλλαζε συνεχώς και με μικρή προειδοποίηση τις συναντήσεις με τους συμβούλους του- ήταν πλέον αναγκαία. Ο στόχος της επιχείρησης ήταν ξεκάθαρος, και αφορούσε την κατάληψη της κυβερνητικής εξουσίας και την προσπάθεια αναζήτησης ευνοϊκών όρων από τους Συμμάχους.

Στις 20 Ιουλίου 1944, σε συνάντηση με τον Χίτλερ και τους λοιπούς αξιωματούχους, ο Stauffenberg κατόρθωσε να πραγματοποιήσει το σχέδιο πραξικοπήματος και να εισέλθει στο χώρο συνδιάσκεψης με ένα χαρτοφύλακα με εκρηκτικό μηχανισμό, χωρίς να γίνει αντιληπτός. Από τύχη, όμως, ο Χίτλερ σώθηκε με ελάχιστα τραύματα από την απόπειρα αυτή, την οποία ακολούθησε μεγάλος αριθμός συλλήψεων και εκτελέσεων. Υπολογίζεται, μάλιστα, ότι, εκτός του Stauffenberg που συνελήφθη και εκτελέστηκε την αμέσως επόμενη ημέρα, τουλάχιστον 200 ακόμα ύποπτοι για συμμετοχή στο πραξικόπημα φυλακίσθηκαν ή εκτελέσθηκαν.

Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-12,_Zerstörte_Lagerbaracke_nach_dem_20._Juli_1944

Ο χώρος συνεδρίασης έπειτα της έκρηξης του χαρτοφύλακα.

Αν και οι σχεδιασμοί απέτυχαν, το γεγονός δεν παύει να αποτελεί ένα στρατιωτικό πραξικόπημα που στόχευε στην αντικατάσταση της υφιστάμενης κυβερνητικής δύναμης. Η χρήση περιορισμένης βίας αποδεικνύει πως σκοπός του coup d’état ήταν μονάχα η ηγεσία και όχι η διατάραξη της κοινωνικής τάξης. Παρόμοιο περιστατικό αποτελεί και η 18η Μπριμερ, το πραξικόπημα στη Γαλλία κατά τη 10η Νοεμβρίου 1799, που τελικά ανέδειξε τον Βοναπάρτη ύπατο του κράτους. Στην περίπτωση αυτή, η απειλή του στρατού και της βίας, και ο εκφοβισμός των πραξικοπηματιών απέναντι στο Συμβούλιο των Γερόντων και την Βουλή των Πεντακοσίων, ήταν αρκετά για να καταργήσουν την κυβερνητική δομή που είχε επικρατήσει. και να αντικατασταθεί η ηγεσία μέχρις ότου ο Ναπολέων να αυτοαναγορευτεί σε πρώτο ύπατο της Γαλλίας.

Ένα πραξικόπημα, απ’ ότι γίνεται τελικά αντιληπτό, δύναται είτε να στεφθεί με επιτυχία είτε να αποτύχει – όπως και έγινε στην περίπτωση της Τουρκίας, με βασική επίπτωση την περαιτέρω αύξηση της ισχύος της υπάρχουσας κυβέρνησης, αλλά και την αύξηση της βίας, όπως απέδειξαν οι συλλήψεις και εκτελέσεις της 20ης Ιουλίου 1944.

 

Πηγές :

http://www.history.com/topics/july-plot

https://www.britannica.com/event/July-Plot

https://www.britannica.com/event/Coup-of-18-19-Brumaire

http://www.history.com/topics/napoleon

http://www.erasmatazz.com/library/my-books/balance-of-power-the-book/coups-detat.html

 

 

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest