Failed State: Η περίπτωση της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό

Τί συμβαίνει όταν ένας πρόεδρος αρνείται να αφήσει την εξουσία που έλαβε διαδοχικά; 

Τί συμβαίνει όταν ένα κράτος βυθίζεται με αύξοντες ρυθμούς στην αβεβαιότητα, λόγω της ανθρωπιστικής κρίσης, της πολιτικής δυσαρέσκειας και του στρατιωτικού παρεμβατισμού;

Τις απαντήσεις στα παραπάνω προσφέρει η περίπτωση της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό (ΛΔΚ), ένα κράτος που ακροβατεί στα όρια του failed state.

Προκειμένου να αντιληφθούμε, στη συνέχεια, γιατί η ΛΔΚ βρίσκεται στο μεταίχμιο του να αποτελεί αποτυχημένο κράτος, είναι χρήσιμο να αναφερθούν τα κριτήρια, καθώς και τα χαρακτηριστικά που το περιγράφουν. Καθώς δεν υφίσταται επίσημος αναγνωρισμένος νομικός ορισμός, όπως διατυπώνεται στο Britannica, «failed state είναι ένα κράτος που δεν είναι σε θέση να εκτελέσει τις δύο θεμελιώδεις λειτουργίες του κυρίαρχου εθνικού-κράτους στο σύγχρονο παγκόσμιο σύστημα – δηλαδή, δεν μπορεί να ασκήσει την εξουσία πάνω από την επικράτειά του και το λαό του, και δεν μπορεί να προστατέψει τα εθνικά  σύνορά του». Η διοικητική ικανότητα ενός αποτυχημένου κράτους μετριάζεται, έτσι ώστε να μην είναι σε θέση να εκπληρώσει τα διοικητικά και οργανωτικά καθήκοντα που απαιτούνται για τον έλεγχο των πολιτών και των πόρων, και μπορεί να προσφέρει μόνο ελάχιστες δημόσιες υπηρεσίες. Οι πολίτες του δεν πιστεύουν πλέον ότι η κυβέρνησή τους είναι νόμιμη, και το κράτος γίνεται παράνομο στα μάτια της διεθνούς κοινότητας.

Το ιστορικό προηγούμενο μίας ταραγμένης πολιτικής σκηνής.


Η ανεξαρτησία του Κονγκό (Βέλγικο Κονγκό) τον Ιούνιο του 1960 από την Βέλγικη αποικιοκρατία έδωσε με δημοκρατική εκλογή την εξουσία στον απελευθερωτή, Patrice Emery Lumumba, για δυόμιση μήνες, ιδρύοντας την Δημοκρατία του Κονγκό. Την προσπάθεια ανάκαμψης και δημιουργίας σταθερότητας του κράτους διατάραξε το πραξικόπημα του Mobutu Sese Seko (Joseph Mobutu), και η ακόλουθη δολοφονία του Lumumba, πράξη που γνώρισε τη στήριξη της CIA. Λίγες δεκαετίες αργότερα, και συγκεκριμένα μετά από 32 χρόνια ηγεσίας, το 1997, ο δικτάτορας Mobutu έχασε την εξουσία από τον Laurent Kabila ο οποίος, με την υποστήριξη 8 κρατών, εισέβαλε στην χώρα και τον καθαίρεσε. Το 2001 ο Kabila πυροβολήθηκε από νεαρό στρατιώτη στο παλάτι του, ωστόσο επέζησε, και το 2006 επιβεβαιώνεται ως Πρόεδρος της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό (ΛΔΚ) με λαϊκή ψήφο, παρά την αμφίβολη εγκυρότητα των εκλογών. Ακολούθησε η επανεκλογή του το 2011, ενώ η θητεία του έληξε τον Δεκέμβριο του 2017, μετά από την αποτυχημένη του απόπειρα να αλλάξει το σύνταγμα, προκειμένου να παραμείνει και για τρίτη θητεία στην εξουσία. Η μη συμμόρφωση του Kabila με το εθνικό σύνταγμα, και η μεθόδευση, ουσιστικά, ενός πραξικοπήματος, μαζί με τις δυνάμεις ασφαλείας, για την αναίρεση της μοναδικής του υπόσχεσης του 2011 για επανεκλογή του, αναζωπύρωσαν την πολιτική κρίση στη χώρα.

Διαδηλωτές κατά του προέδρου Kabila © Reuters

Κράτη χαμένα στη μετάβαση


Η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό αποτελεί άλλο ένα κράτος σε πολιτική μετάβαση, που ξεκινά χρονικά από τη λήξη της συνταγματικής εντολής του Προέδρου Kabila, και που ποτέ δεν έχει αποτελέσει μία κυρίαρχη, ενωμένη πολιτική οντότητα, de facto, αποτυγχάνοντας να προστατέψει την επικράτεια και τους πολίτες του.

Σε αντίθεση με τις διαδοχικές εναλλαγές ισχύος που βίωνε το Κονγκό, η κατάσταση σήμερα στη χώρα χαρακτηρίζεται από απουσία ισχύος, καθώς ο πρόεδρος Kabila αρνείται να παραδώσει το αξίωμά του. Η μεγαλύτερη χώρα της υπο-Σαχάριας Αφρικής έχει την τύχη -και την ατυχία παράλληλα- ενός ευλογημένου εδάφους (the resource curse). Τύχη γιατί αφθονεί σε πετρέλαιο, πετρώματα και μέταλλα, ενώ ατυχία γιατί όλα τα παραπάνω γίνονται το προϊόν εκμετάλλευσης των κυβερνητικών και τοπικών/περιφερειακών ελίτ. Το γεγονός αυτό αποτελεί και τη μόνη παράμετρο που χωρίζει το Κονγκό από ένα αποτυχημένο κράτος – μπορεί το 77% του πληθυσμού να ζει στα όρια απόλυτης φτώχειας, αλλά υπάρχει μία μεγάλη μερίδα ατόμων, οι επιχειρησιακές ελίτ, που έχουν εκμεταλλευτεί «αποτελεσματικά» τον πλούτο της γης. Καθώς μεγάλες εκτάσεις παραμένουν ακυβέρνητες, οι τοπικοί ισχυροί παράγοντες και οι ένοπλες πολιτοφυλακές βρίσκουν κυριολεκτικά το έδαφος για να πλουτίσουν. Η δυσαναλογία ανάμεσα στο κέρδος των παραγόντων και των πολιτών αποκρυσταλλώνεται στο γεγονός πως το ποσοστό του πληθυσμού των 68 εκατομμυρίων που ζει στα όρια της φτώχειας κερδίζει 1,9 δολ. τη μέρα – ποσό μικρότερο από αυτό που κέρδιζε το 1970. Βέβαια, τα φαινόμενα αυτά δεν αποτελούν πρωτόγνωρη κατάσταση για την ΛΔΚ. Το σύνολο της πολιτικής ιστορίας της ΛΔΚ χαρακτηρίζεται από τον ανταγωνισμό μεταξύ των κυβερνώντων ελίτ και των εθνοτικών ομάδων, με τις πρώτες να υποστηρίζουν τοπικούς παράγοντες ισχύος και την άφθονη πρόσβαση αυτών σε φυσικούς πόρους, προκειμένου να κερδίσουν τη διαχρονική στήριξή τους.

Εθνικές και διεθνείς φωνές αντίδρασης


Οι καταγγελίες από την κοινωνία των πολιτών και ανθρωπιστικών οργανώσεων για ένα βίαιο κλεπτοκρατικό σύστημα (violent kleptocracy system) αφθονούν, ενώ πολυάριθμες, ακόμα, εστιάζουν στην παραβίαση των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ανθρώπου και, συγκεκριμένα, στην ελευθερία της έκφρασης, ιδιαίτερα στις φωνές της αντιπολίτευσης και των δημοσιογράφων, του συνέρχεσθαι, τις υπέρμετρες εκφράσεις έμφυλης βίας και βίας έναντι ειρηνικών διαδηλώσεων – ενέργειες που έχουν έναν κοινό παρονομαστή και, στην περίπτωσή μας, θύτη: το κυβερνητικό σχήμα, το στρατό και τις παραστρατιωτικές ομάδες.

Ο πρόεδρος της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό, Joseph Kabila

Η Συμφωνία του Κοτονού -γνωστή και ως συμφωνία εταιρικής σχέσης-, με την οποία δεσμεύεται το Κονγκό, μεταξύ άλλων κρατών, από το 2000, προέβλεπε το σεβασμό της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων, μεταξύ άλλων, της χρηστής διακυβέρνησης και της διαφάνειας στα πολιτικά αξιώματα. Ως ασφαλιστική δικλείδα στη συμφωνία υπάρχει η δυνατότητα επέκτασης των περιοριστικών μέτρων, σε περίπτωση περαιτέρω κλιμάκωσης της βίας (Πρόταση ψηφίσματος  B8-0401/2017). Οι προβλέψεις της, ωστόσο, μοιάζουν να απασχολούν λίγο τον Πρόεδρο Kabila, ο οποίος κατηγορείται για διαφθορά και νεποτισμό, και καθυστερεί εσκεμμένα τη διενέργεια εκλογών, προκειμένου να διατηρήσει ες αεί το αξίωμα.

Κομβικής σημασίας για την εξυγίανση της πολιτικής ζωής στη ΛΔΚ είναι οι προσεχείς προεδρικές και βουλευτικές εκλογές, καθώς αυτές είναι οι μόνες που μπορούν να φέρουν ένα δημοκρατικό σύστημα στη χώρα. Οι εκλογές, βέβαια, δεν αποτελούν την πανάκεια στην κρατική αστάθεια, καθώς δεν εγγυώνται απαραίτητα την αποτελεσματικότητα ή τη χρηστή διακυβέρνηση, αλλά είναι το πρώτο βήμα. Η πρόκληση της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό είναι να αντισταθεί και να ανατρέψει το βίαιο κλεπτοκρατικό σύστημα που για δεκαετίες συντηρεί καθεστώτα εκατομμυρίων. Για την επιβίωσή της, οφείλει να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για ενα επιτυχημένο κράτος που θα διαθέτει ισχυρούς θεσμούς, ανεξάρτητους και αμερόληπτους δικαστές, αρμόδιες δημόσιες αρχές και εκστρατείες κατά της διαφθοράς. Οι παραπάνω λύσεις μοιάζουν μονόδρομος για την ΛΔΚ, καθώς η εξουσιοθηρία του Kabila και η απροκάλυπτη παραβίαση των δημοκρατικών διαδικασιών θέτουν έναν ανυπολόγιστο κίνδυνο για τη χώρα, τη διατάραξη της προσωρινής σταθερότητάς της, αλλά και την επιστροφή σε εθνικές και περιφερειακές συγκρούσεις που με μαθηματική ακρίβεια οδηγούν σε πόλεμο και αποτυχία του κράτους.

Για μία χώρα όπως η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, που αποτελεί και απαιτεί, ουσιαστικά, ένα σύστημα μηχανικής υποστήριξης για να επιβιώσει, η αντικατάσταση της ηγεσίας από διεθνείς δρώντες δεν θα αποτελέσει μία βιώσιμη λύση, και θα υποβιβάσει το momentum της οικοδόμησης του κράτους. Τα Ηνωμένα Έθνη θα μπορούσαν να προσδώσουν μία αποτελεσματική λύση στην κρίση της ΛΔΚ, ωστόσο αυτή έρχεται αντιμέτωπη με μία κομβική νομική αντίφαση. Η πιθανή επίκληση του δόγματος R2P (Responsibility to Protect) -αν και δεν βρίσκει ευθεία εφαρμογή στην υπό εξέταση περίπτωση- από τα ΗΕ προβλέπει πως όλα τα Κράτη-Μέλη των ΗΕ έχουν την «Ευθύνη Προστασίας» των λαών από μαζικά εγκλήματα, με την προστασία των ανθρώπων από τα εγκλήματα αυτά να έγκειται κυρίως στην αρμοδιότητα και στις διαλαμβανόμενες ενέργειες του κράτους. Παρά τα πιθανά θετικά αποτελέσματα που μπορεί να επιφέρει, έρχεται σε ευθεία αντίθεση με την βασική αρχή της μη επέμβασης τρίτων στις εσωτερικές υποθέσεις κυριάρχων κρατών, ακόμα κι αν αυτά υφίστανται στα «χαρτιά», και όχι στην πράξη.

Οι αδύναμοι θεσμοί του κράτους, η παραλυμένη εκτελεστική εξουσία, η ελεύθερη πτώση των βασικών δεικτών ανθρώπινης ανάπτυξης, και η άνθιση της διαφθοράς σε όλη την επικράτεια θέτουν όλες τις προϋποθέσεις για χαρακτηρισμό της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό ως failed state. Τα παραπάνω επιβεβαιώνουν την ερμηνεία του Daniel Thürer για το αποτυχημένο κράτος που χαρακτηρίζεται από την καταστροφή των δομών ισχύος και εξουσίας, την κατάρρευση του νόμου και της τάξης, και την απουσία οργάνων ικανών να εκπροσωπούν το κράτος.

Με λίγα λόγια, μία αποτυχημένη κατάσταση, όπως πιθανώς η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, «αν και διατηρεί την ικανότητα δικαίου, έχει χάσει, για όλους τους πρακτικούς σκοπούς, την ικανότητα να την ασκήσει».

Πηγές:

  1. Aglionby, J. (2016). Democratic Republic of Congo in crisis as elections are delayed. https://www.ft.com/content/d8df6e14-93ad-11e6-a1dc-bdf38d484582
  2. Barma, N. Failed state | government. https://www.britannica.com/topic/failed-state
  3. BBC News. (2011). Failed state: Can DR Congo recover? http://www.bbc.com/news/world-africa-15775445
  4. Burke, J. (2017). Face-off over the Congo: the long rivalry between Kinshasa and Brazzaville. https://www.theguardian.com/cities/2017/jan/17/congo-rivalry-kinshasa-brazzaville-river-drc
  5. Concern. (2017). Democratic Republic of Congo: Exposing the world’s forgotten crisis – Concern. https://www.concernusa.org/story/democratic-republic-congo-exposing-worlds-forgotten-crisis/
  6. DeGregory, P. (2013). A Case Study of the DRC. Master’s Program. University of Massachusetts, Boston.
  7. Europarl.europa.eu. (2017). Πρόταση ψηφίσματος σχετικά με την κατάσταση στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό – 2017/2703(RSP). www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+MOTION+B8-2017-0402+0+DOC+XML+V0//EL
  8. Eur-lex.europa.eu. (2000). Συμφωνία του Κοτονού. http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=LEGISSUM:r12101
  9. Foreign Policy, The Fund for Peace (2009). The Failed States Index. http://foreignpolicy.com/2009/10/19/the-failed-states-index/
  10. Knight A., Egerton F., The Routledge Handbook of the Responsibility to Protect (New York: Routledge, 2012), σελ. 5-7.
  11. Lezhnev, S. (2016). Why You Can’t Call Congo a Failed State. http://time.com/4545223/why-you-cant-call-congo-a-failed-state/
  12. Nienaber, G. (2017). Why the Democratic Republic of Congo Is a Failed State. https://www.huffingtonpost.com/georgianne-nienaber/why-the-democratic-republ_b_1676305.html
  13. Observer View Editorial (2016). The Observer view on Congo and the failure of democracy in Africa  https://www.theguardian.com/commentisfree/2016/oct/22/observer-view-on-congo-failure-of-democracy-in-africa
  14. Oxfordbibliographies.com. Failed and Weak States in Theory and Practice – Political Science – Oxford Bibliographies http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199756223/obo-9780199756223-0119.xml
  15. Reid, S. (2018). Congo’s Slide Into Chaos. https://www.foreignaffairs.com/articles/africa/2017-12-12/congos-slide-chaos
  16. Thürer, D. (1999). The “failed State” and international law – ICRC, No. 836. https://www.icrc.org/eng/resources/documents/article/other/57jq6u.htm
Έχει περάσει αρκετός χρόνος (7 μήνες) από τη δημοσίευση αυτού του άρθρου. Παρακαλούμε συνεχίστε στην ανάγνωσή του έχοντας υπόψη την ημερομηνία δημοσίευσης.

Tagged under:

Γεννήθηκε στην Θεσσαλονίκη στις 20/07/1995, όπου και σπουδάζει στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Πραγματοποιεί πρακτική άσκηση στην Πρεσβεία της Ελλάδος στην Ρώμη, ενώ προηγουμένως συμμετείχε στην ίδια θέση στον όμιλο Unesco Youth Club of Thessaloniki αλλά και ως μέλος του Δ.Σ της Πανελλήνιας Ένωσης Φοιτητών Πολιτικών και Οικονομικών Επιστημών (GRAPESS)

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest