H τέταρτη βιομηχανική και τεχνολογική επανάσταση: Προκλήσεις και προοπτικές

H συνάντηση του Παγκόσμιου Οικονομικού Forum το 2016 στην Ελβετία, περί της νέας τάξης πραγμάτων που επέφερε η τεχνολογική ανάπτυξη, ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στην πολιτικοοικονομική ζωή, το οποίο φέρει το όνομα «Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση». Διάφοροι ενδιαφερόμενοι φορείς συζήτησαν μεταξύ τους σχετικά με το πώς αυτή η νέα κατάσταση, με τη σταδιακή εμφάνιση ανθρώπων-robot, την κατίσχυση μιας παγκοσμιοποιημένης κοινότητας και την καθιέρωση του ελεύθερου εμπορίου, μπορεί να επηρεάσει την οικονομική ζωή των εταιρειών, αλλά και των ίδιων των πολιτών. Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στο κομμάτι της κατασκευής νέων πολιτικών κατευθύνσεων και δρόμων, όπου βιώσιμες στρατηγικές θα μπορέσουν να οδηγήσουν σε μια πιο ομαλή και ασφαλή μετάβαση προς την ολοκλήρωση τούτης της νέας τάξης πραγμάτων. Ωστόσο, δεν ελλοχεύουν κίνδυνοι; Τί είναι, εν τέλει, αυτή η επανάσταση της τεχνολογίας, και πώς μεταστρέφει τις ζωές των ανθρώπων;

Η επανάσταση και η βιομηχανική ανάπτυξη: μια ιστορικο-οικονομική αποτύπωση

Η έννοια της επανάστασης είναι αφαιρετική, δεδομένου ότι δημιουργεί την εικόνα μιας βίαιης μεταστροφής και αλλαγής μιας υφιστάμενης κατάστασης σε μια νέα, με ριζοσπαστικό τρόπο. Αυτό χαρακτηρίζει και την πρώτη βιομηχανική επανάσταση στην Αγγλία κατά τον 18ο-19ο αιώνα, κατά την οποία εμφανίστηκαν φαινόμενα έντονης βιομηχανοποίησης με μαζική επέλαση εργατών και εργατριών σε διάφορες επιχειρήσεις, με ταχεία ανάπτυξη των πόλεων, με υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης και με νέες καινοτομίες. Στο διάγραμμα αποτυπώνεται η ενίσχυση του Α.Ε.Π. της δυτικής Ευρώπης από το 1800 και ύστερα, παρόλο που οι Η.Π.Α. την ξεπερνούν κατά πολύ. Το παράδειγμα της Αγγλίας το ακολούθησαν και άλλες χώρες με διαφορετικό τρόπο, και γι’ αυτό διέγραψαν μια διαφορετική πορεία μέσα στον χρόνο. Λόγου χάρη, η Γερμανία είχε ύστερη εκβιομηχάνιση και έντονη αγροτική σύνθεση σε συνδυασμό με συντηρητικά στοιχεία και, κατά τον Weber, μια έντονη δεσποτική γραφειοκρατική αντίληψη, που τη μετουσίωσε -στη συνέχεια- σε ένα ολοκληρωτικό οικονομικό μοντέλο. Αντίθετα, η Αγγλία, ήδη από την Ένδοξη Επανάσταση, είχε επιδείξει στοιχεία αλλαγής του status quo, τα οποία έφεραν μια σταδιακή φιλελευθεροποίηση και μια ανάγκη διεξόδου προς τις αγορές.

Η δεύτερη επαναστατική περίοδος δεν μπορεί φυσικά να διαχωριστεί από την πρώτη, καθότι αποτελεί το δεύτερο σκέλος της βιομηχανικής επανάστασης. Κατά τον 19ο αιώνα, μπαίνουν πλέον στο παιχνίδι και άλλες δυνάμεις, όπως ο γερμανικός παράγοντας, η Γαλλία και η Ιαπωνία. Οι καινοτομίες έφυγαν από το σκληρό βιομηχανικό πλαίσιο, και επεκτάθηκαν και σε άλλους τομείς – όπως, στη χρήση του πετρελαίου και στην ευρεία χρήση του τηλεγραφήματος. Μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, διάφοροι οικονομολόγοι μιλούν για την ακμή της ψηφιακής τεχνολογίας, το θεωρητικό υπόβαθρο της οποίας βρίσκει τις ρίζες του στον Schumpeter. Μέσα από τη θεωρία της δημιουργικής καταστροφής του καπιταλιστικού συστήματος, ο εκσυγχρονισμός της κοινωνίας προχωρά με κινητήριο δύναμη την τεχνολογική ανάπτυξη. Η θεωρία του βρίσκει εφαρμογή, αν ληφθεί υπόψη ότι μετά την καταστροφή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ήρθε η χρυσή εποχή της ανάδυσης Κεϋνσιανών πολιτικών και της εμφάνισης των τηλεπικοινωνιών, των υπολογιστών και των κινητών τηλεφώνων. Πλέον σπάνε οι αποστάσεις, και η πολιτική και η οικονομία εμπορευματοποιούνται. Η ανάπτυξη διαφόρων εκπομπών με την παρουσία πολιτικών προσώπων δείχνει ότι οι οικονομικές επαναστάσεις συνοδεύονται πάντα από πολιτικά αποτελέσματα. Ένα από αυτά είναι και η μείωση της ιδιωτικότητας, η οποία προμήνυε την ανάπτυξη των μέσων μαζικής δικτύωσης.

Τέταρτη βιομηχανική και τεχνολογική επανάσταση: επιχειρήσεις στον ανεπτυγμένο κόσμο

Η τέταρτη βιομηχανική και τεχνολογική επανάσταση αποτελεί απόρροια της ψηφιακής ανάπτυξης που ακολούθησε τη χρυσή εποχή, η οποία αντιπροσωπεύει νέους τρόπους ενσωμάτωσης της τεχνολογίας στην καθημερινότητα του ανθρώπου – όπως είναι η ρομποτική και η βιοτεχνολογία. Η δεκαετία του 2000 σηματοδοτεί για αρκετούς τη βελτίωση της ποιότητας ζωής, με την παγκοσμιοποίηση της τεχνολογίας να διαμορφώνει τις συνθήκες εργασίας. Παράδειγμα αποτελεί η επιτυχημένη εταιρεία B.C.G., η οποία αλληλεπιδρά με το πελατειακό κοινό της μέσω της δημιουργίας προϊόντων και υπηρεσιών που ενσωματώνουν τις ψηφιακές τεχνολογίες και τη χρήση ψηφιακών καναλιών για καλύτερη εξυπηρέτηση. Ουσιαστικά, ο ψηφιακός κόσμος, από τα εργαστήρια και τους πειραματισμούς, περνά στο σπίτι με τον ταχύτερο τρόπο. Επίσης, η μείωση του οριακού κόστους παραγωγής αυξάνει τις αποδόσεις σε κλίμακα. 

Ωστόσο, οι επιχειρήσεις θα πρέπει να είναι έτοιμες να δεχθούν τις προκλήσεις. Αρχικά, οι αυξανόμενες απαιτήσεις στην αγορά «ταλέντων» δημιουργούν την ανάγκη για ταχεία ανάπτυξη και των ίδιων των επιχειρήσεων. Γι’ αυτό τον λόγο χρειάζεται ο εκσυγχρονισμός του υπάρχοντος μοντέλου αξιολόγησης ανθρωπίνου δυναμικού (H.R.), με την αναζήτηση νέων εμπειρογνωμόνων, αλλά και την ανάπτυξη δικτύων που θα ενθαρρύνουν τη συνεργατική δουλειά με τέτοιον τρόπο, ώστε να προωθηθεί ο ανθρωποκεντρισμός της οικονομίας, και όχι η στείρα μηχανοποίησή της. Υπό αυτή την έννοια, αλλάζουν και οι πολιτικές των επιχειρήσεων ως προς τη σχέση τους με τη δημοσιονομική ηγεσία, καθότι θα πρέπει να αγνοήσουν ιεραρχίες, και να κτίσουν πάνω σε ιδιότυπα μοντέλα επένδυσης, ψηφιακής συνεργασίας και ανάπτυξης του ανθρωπίνου κεφαλαίου, φέρνοντας στο προσκήνιο νεοκλασσικές οικονομικές θεωρήσεις περί ανθρώπινης οικονομίας και μείωσης της ανεργίας, χωρίς φυσικά να μπορούν να απαντήσουν στα αίτιά της και στους τρόπους αντιμετώπισής της.

Χρησιμοποιώντας την καινοτομία ως δείκτη, ως το απαραίτητο στοιχείο αντίληψης της ψηφιακής τεχνολογίας στις ανεπτυγμένες οικονομίες, γίνεται εμφανές ότι υπάρχει εναρμόνιση της αύξησης του Α.Ε.Π. με την ανάπτυξη της καινοτομίας. Αυτό, βέβαια, δεν ισχύει για όλες τις χώρες, καθώς, ενώ υπάρχει υψηλή ανάπτυξη με βάση τον δείκτη Α.Ε.Π., δεν υφίσταται πάντα καινοτομία – ειδικά αν ληφθούν υπόψη οι έρευνες του Ο.Ο.Σ.Α. για τις σκανδιναβικές χώρες και την ηπειρωτική Ευρώπη. Ίσως αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η ανάπτυξη πρέπει να έχει ποιοτικά χαρακτηριστικά, και όχι απλά οικονομικό πρόσημο.

Το παράδειγμα της Κίνας: οικονομική ανάπτυξη και ανισότητα

Η εξέλιξη της Κίνας από την κλειστή εθνοκεντρική οικονομία της σε μια ελεύθερη αγορά, με ένα κράτος «νυχτοφύλακα», αποτελεί case study εδώ και μια δεκαετία, καθώς πλέον η χώρα ανταγωνίζεται φανερά τους μεγαλύτερους οικονομικούς παράγοντες, όπως τις Η.Π.Α. Ο τεράστιος αριθμός φθηνών εργατικών χεριών και η αύξηση των επενδύσεων την είχαν καταστήσει οικονομικό παράδεισο για εύκολη ανάπτυξη. Ωστόσο, πλέον υπάρχει ανοδική τάση μισθών, η οποία συνοδεύεται με ταχεία δημογραφική ανάπτυξη, γεγονός που προξενεί ερωτηματικά ως προς το για πόσο θα μπορεί μια οικονομία να αντέξει τη μισθολογική αυτή τροφοδότηση. Βέβαια, η εν λόγω χώρα αποτελεί το παράδειγμα εφαρμογής της ψηφιακής οικονομίας. Όπως η Μεγάλη Βρετανία αποτέλεσε σταθμό για την πρώτη βιομηχανική επανάσταση, έτσι και η Κίνα είναι η γενεσιουργός δύναμη της τεχνολογικής ανάπτυξης στον σύγχρονο κόσμο, καθώς συνδυάζει την παγκοσμιοποιημένη αγορά, τη μεγάλη προσφορά εργατικού δυναμικού και τη ραγδαία τεχνολογική ανάπτυξη. Μαζί με την Ιαπωνία, έχει ξεκινήσει ήδη τα πειράματα στη ρομποτική, δημιουργώντας δύο στρατόπεδα: αυτό των υπέρμαχων της ψηφιοποίησης, και αυτό των πολέμιών της. Συμπορεύεται, όμως, αυτή η οικονομική επιτυχία με τη μείωση των ανισοτήτων;

Σύμφωνα με τη Forbes, η Κίνα σημειώνει υψηλή ανισότητα – αρκετή για να θεωρηθεί φαβορί στην άνιση αναδιανομή. Αν και οι πολιτικές της, σύμφωνα με το Εθνικό Κέντρο Στατιστικών Ερευνών της χώρας, έχουν εξαλείψει την ακραία φτώχεια -από 26.7% το 1998, σε 13.8% το 2010-, η κοινωνική κινητικότητα παραμένει δύσκολο εγχείρημα. Αρκετές οικογένειες δεν μπορούν να εργαστούν, και λαμβάνουν πενιχρά επιδόματα, ενώ όσες δύνανται να εισέλθουν επιτυχώς στην αγορά εργασίας, για οποιαδήποτε δυσκολία αντιμετωπίσουν, δεν έχουν τη δυνατότητα καμιάς προνοιακής κάλυψης. Ένα τέτοιο γεγονός ισχυροποιεί ακόμα περισσότερο το επιχείρημα περί του πειράματος της Τέταρτης Τεχνολογικής Ανάπτυξης στην Κίνα. Οι άνθρωποι είναι φτωχοί, αλλά έχουν τη δυνατότητα να εργαστούν σε συνεργατικά εργασιακά καθεστώτα, καθώς και να διαθέτουν ψηφιακά μέσα. Αυτή είναι η παραδοξότητα του σύγχρονου κόσμου. Κοινωνίες όπως η Κίνα, η Βραζιλία και η Ινδία, οι οποίες διαθέτουν τεράστιο Α.Ε.Π., να κινδυνεύουν και να παγιδεύονται οι ίδιες στο οικονομικό τους επίτευγμα.

Συμπεράσματα

Η εφαρμογή μιας δίκαιης τεχνολογικής ανάπτυξης είναι το ζήτημα που απασχολεί και θα απασχολεί μελλοντικά τις κοινωνίες. Ίσως ο Schumpeter να είχε δίκιο για το γεγονός ότι η δημιουργική καταστροφή ανατροφοδοτεί τις οικονομίες. Σε εκείνο που σίγουρα είχε άδικο είναι ότι θεώρησε a priori πως η τεχνολογία και η ανάπτυξη είναι σύμφυτες έννοιες. Δεν εξέτασε περαιτέρω το αίτημα της δημοκρατικοποίησης και της τεχνολογικής ανάκαμψης ως έμμεσο εμπόδιό της. Φαίνεται, όμως, πως η ανισότητα μπορεί να προκύψει εύκολα ακόμη και σε χρυσές εποχές οικονομικής προόδου, όταν δεν λαμβάνεται υπόψη το ανθρώπινο κεφάλαιο, όχι για τη μείωση της ανεργίας, αλλά για την αύξηση της ευημερίας. Δεν ευθύνονται η τεχνολογία και η πρόοδος, φυσικά, για τη μειωμένη ικανότητα αναδιανομής, αλλά οι ίδιες οι οικονομικές πολιτικές που ψάχνουν να αποδώσουν δικαιώματα σε robot, αντικαθιστώντας τους πολίτες, ενώ μέλημά τους είναι η κατίσχυση ανταγωνιστικών οικονομιών που δεν ακολουθούν βιώσιμη πορεία. Για τους επικριτές της παγκοσμιοποίησης ισχύει το ίδιο. Δεν ευθύνεται η ίδια η παγκοσμιοποίηση για την αύξηση της ανισότητας ή την ανικανότητα μείωσής της, αλλά οι ίδιες οι πολιτικές και οικονομικές επιλογές που κρύβονται πίσω από εκείνη. Φαινόμενα εκτροπής εμπορίου και τάσεις δημιουργίας μονοπωλίων είχαν φανεί ήδη από τη δεκαετία του 1980, μετά την πετρελαϊκή κρίση. Δυστυχώς, όμως, καμία κυβερνητική πολιτική δεν ασχολήθηκε πραγματικά με τον κίνδυνο που είχε μπροστά της: στροφή στην ανάπτυξη με βίαιο τρόπο. Μπορεί κανείς να πιέσει μια οικονομική ευημερία, επιστρατεύοντας κάθε μέσο με μη ανθρώπινο τρόπο; Και αν η απάντηση είναι θετική, ποια είναι η επόμενη μέρα;

Πηγές:

  1. The Economist. (2012). The third industrial revolution. [online] Available at: http://www.economist.com/node/21553017 [Accessed 11 Jul. 2017].
  2. Tsusaka, M. (2016). Three Ways for Companies to Succeed in the Fourth Industrial Revolution. [online] www.bcgperspectives.com. Available at: https://www.bcgperspectives.com/content/commentary/strategy-technology-digital-three-ways-companies-success-fourth-industrial-revolution/ [Accessed 11 Jul. 2017].
  3. Schwab, K. (2016). The Fourth Industrial Revolution: what it means and how to respond. [online] Available at: https://www.weforum.org/agenda/2016/01/the-fourth-industrial-revolution-what-it-means-and-how-to-respond [Accessed 11 Jul. 2017].
  4. Schwab, K. (2016). How can we embrace the opportunities of the Fourth Industrial Revolution? [online] World Economic Forum. Available at: https://www.weforum.org/agenda/2016/01/how-can-we-embrace-the-opportunities-of-the-fourth-industrial-revolution [Accessed 11 Jul. 2017].
  5. Hsu, S. (2016). High Income Inequality Still Festering In China. [online] Forbes.com. Available at: https://www.forbes.com/sites/sarahsu/2016/11/18/high-income-inequality-still-festering-in-china/#4beadd441e50 [Accessed 11 Jul. 2017].
  6. Kuo, F. (2017). Inequality in the Robotic Age. [online] The Wire. Available at: https://thewire.in/109662/inequality-technology-robotic-age/ [Accessed 11 Jul. 2017].

Tagged under:

-Τεταρτοετής φοιτήτρια στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης Αθηνών. -Κατεύθυνση σπουδών: Πολιτική ανάλυση -Ενδιαφέροντα: Μπαλέτο, ξένες γλώσσες και συγγραφή κειμένων πολιτικής επικαιρότητας -Στόχοι: Ενασχόληση με τις αναδιανεμητικές πολιτικές -Συμμετοχή σε : σχολικά και φοιτητικά MUN, blog με θέματα πολιτικής επικαιρότητας

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest