Mare liberum, liberum arbitrium: αμβλώσεις σε διεθνή ύδατα

Το ζήτημα της άμβλωσης δεν είναι πρόσφατο ώστε να αποδοθεί σε κοινωνικές τάσεις, στην εξέλιξη των κοινωνιών, ή σε μία υποτιθέμενη ηθική χαλάρωση αυτών. Επί δεκαετίες, γυναίκες προσπαθούν να χειραφετηθούν από πατριαρχικές συμπεριφορές που επιδίωκαν να έχουν καθοριστική επιρροή σε ένα ζήτημα το οποίο -ανατομικά τουλάχιστον- αφορά μόνο τον γυναικείο πληθυσμό.

Κατά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η άμβλωση απαγορευόταν αυστηρά στα περισσότερα κράτη του κόσμου. Τη δεκαετία του 1950, ωστόσο, στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη ξεκίνησε μία τάση χαλάρωσης -ή και απελευθέρωσης- των νόμων που απαγόρευαν την άμβλωση. Σήμερα, στις περισσότερες χώρες του κόσμου προβλέπεται εκ του νόμου η άμβλωση, σε άλλες πάλι η δυνατότητα αυτή υφίσταται μεν, αλλά οι ιατρικές πρακτικές είναι παρωχημένες, ενώ σε εξίσου πολλές χώρες η άμβλωση ισοδυναμεί με ανθρωποκτονία και, συνεπώς, είναι παράνομη.

Ως άμβλωση ορίζεται η τεχνητή διακοπή της κύησης, με τη συνεπαγόμενη θανάτωση του εμβρύου, κατόπιν αιτήσεως και συναινέσεως της εγκύου. Στην περίπτωση που η εγκυμονούσα είναι ανήλικη, απαιτείται η συναίνεση τουλάχιστον του ενός γονέα ή του προσώπου που έχει την επιμέλειά της. Η άμβλωση, ωστόσο, δεν θα πρέπει να συγχέεται με την έκτρωση, καθώς υπάρχει μία ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στις δύο έννοιες. Συγκεκριμένα:
Άμβλωση θεωρείται η εκούσια ή τεχνητή διακοπή της εγκυμοσύνης που πραγματοποιείται από μαιευτήρα-γυναικολόγο, με τη συναίνεση της εγκυμονούσας, πριν καταστεί το έμβρυο βιώσιμο.
Έκτρωση θεωρείται η αυτόματη ή τεχνητή διακοπή της κυήσεως πριν γίνει το έμβρυο βιώσιμο, δηλαδή πριν την 24η εβδομάδα, και χαρακτηρίζεται ως “μη βιώσιμη ενδομήτρια εγκυμοσύνη” (Παπαδοπούλου, 2015).

Παρόλο που το ζήτημα της άμβλωσης είναι καθαρά ιατρικό, εντούτοις, στις χώρες όπου απαγορεύεται, αυτή αποδίδεται ιστορικά στον ποινικό τους κώδικα, και χαρακτηρίζεται ως έγκλημα. Σε πολλά ποινικά συστήματα προβλέπονται ποινικές κυρώσεις όχι μόνο για αυτόν που παρέχει την άμβλωση, αλλά ακόμη και για τις γυναίκες που πραγματοποιούν την επέμβαση. Συνήθως, βέβαια, προβλέπονται και εξαιρέσεις όπου η άμβλωση δεν χαρακτηρίζεται ως έγκλημα, και οι οποίες αφορούν -κατά πλειοψηφία- περιπτώσεις βιασμού.

Πολλές εθνικές κυβερνήσεις δεν επιθυμούν την υιοθέτηση προοδευτικών απόψεων για λόγους θρησκευτικούς, ηθικούς, κοινωνικούς και ιστορικούς. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η άμβλωση απαγορεύεται από την εθνική νομοθεσία, καθώς ισοδυναμεί με ανθρωποκτονία, με αποτέλεσμα οι εγκυμονούσες είτε να καταφεύγουν σε απαρχαιωμένες, επώδυνες πρακτικές διακοπής της κύησης (RT International, 2016), είτε να πραγματοποιούν την επέμβαση σε χώρες ή μέρη όπου επιτρέπεται -ή τουλάχιστον δεν απαγορεύεται- η άμβλωση. Όταν, όμως, η άμβλωση παύει να είναι επιλογή, και καθίσταται αναγκαιότητα, τότε οι εθνικές πολιτικές αφήνουν ένα ιατρικό και πρακτικό κενό.

Διαδηλωτής κρατά ένα ροζάριο πάνω από ένα placard κατά της άμβλωσης, μπροστά από τις πύλες του Ιρλανδικού Κοινοβουλίου στο Λονδίνο. 10 Ιουλίου 2013: διαμαρτυρία εν όψει της ψηφοφορίας για νομιμοποίηση της άμβλωσης σε περιορισμένες περιπτώσεις που αφορούν τον κίνδυνο της υγείας της εγκύου. Πηγή: PETER MUHLY/AFP/Getty Images

Σε αυτό το ζήτημα δεν εκφέρουν λόγο οι ιατροί. Φυσικά, έχουν το δικαίωμα να αρνηθούν την πραγματοποίηση άμβλωσης, ωστόσο έχουν και την υποχρέωση να λάβουν τα απαραίτητα μέτρα προστασίας, ανακούφισης πόνου και επιτυχούς διεκπεραίωσης της επέμβασης, όταν η εγκυμονούσα την αιτείται. Μη Κυβερνητικοί Οργανισμοί για τα ανθρώπινα δικαιώματα, όπως η Διεθνής Αμνηστία, έχουν αφιερώσει εκστρατείες στο δικαίωμα των γυναικών να αποφασίζουν για το σώμα τους. Αυτές έγιναν γνωστές με το σύνθημα “My Body, my Rights”, το οποίο συμβολίζει το μονοπώλιο της εξουσίας και την αυτοδιάθεση που δύνανται να ασκούν οι γυναίκες σε ό,τι αφορά στο σώμα τους (Amnesty International).

Καθώς οι περιπτώσεις γυναικών που δεν έχουν πρόσβαση στην άμβλωση -ή έστω σε ασφαλή άμβλωση- είναι ουκ ολίγες, ανθρωπιστικές οργανώσεις για τα δικαιώματα αυτοδιάθεσης των γυναικών αποφάσισαν να αναλάβουν δράση, εκμεταλλευόμενες την παρακάτω διεθνή νομική ευελιξία. Ειδικότερα, σε μία υδάτινη ζώνη η οποία δεν υπάγεται στη δικαιοδοσία κανενός κράτους, σε μία ζώνη διεθνούς ελεύθερης επιλογής, Μη Κυβερνητικοί Οργανισμοί πραγματοποιούν αμβλώσεις πάνω σε σκάφη που πλέουν σε διεθνή ύδατα.

Ninth Annual Walk for Life West Coast, San Francisco, Καλιφόρνια, 26 Ιανουαρίου 2013. Επέτειος της 40ης επετείου της ιστορικής απόφασης Roe v.Wade, όπου το Ανώτατο Δικαστήριο των Η.Π.Α. νομιμοποίησε την άμβλωση. Πηγή: REUTERS/Stephen Lam

Πώς ορίζονται, όμως, τα διεθνή ύδατα;

Το 1973 ο Ο.Η.Ε. συγκάλεσε την τρίτη διάσκεψη για το Δίκαιο της Θάλασσας (Δ.Θ.), οι διαπραγματεύσεις της οποίας διήρκεσαν εννέα χρόνια, πριν καταλήξουν σε νομικό κείμενο. Αντιπρόσωποι από περισσότερες από 150 χώρες συνδιαλέχθηκαν και συνέθεσαν -τον Απρίλιο του 1982- την 3η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS III, 1982), την επονομαζόμενη και “σύνταγμα για τους ωκεανούς”. Σε αυτή διατυπώθηκαν εθνικά δικαιώματα, αλλά και υποχρεώσεις των κρατών-μερών της Σύμβασης, ενώ τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους υπεγράφη νέα Σύμβαση στο Montego Bay, η οποία ετέθη σε ισχύ στις 16 Νοεμβρίου 1994, και μέχρι τα τέλη του 2015 αριθμούσε 167 συμβαλλόμενα μέρη, μεταξύ των οποίων η Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ -εκτός αυτής- και η Τουρκία, οι Η.Π.Α. και το Ισραήλ (Παπασταυρίδης, 2015). Τα κράτη που δεν έχουν υπογράψει την παραπάνω Σύμβαση ανάγονται στη Σύμβαση της Γενεύης του 1958 για την Ανοιχτή Θάλασσα.

Η ανοικτή θάλασσα -ή, αλλιώς, διεθνή ύδατα- δεν αποτελεί γεωγραφικό, αλλά νομικό όρο, ο οποίος χαρακτηρίζει εκείνες τις θαλάσσιες περιοχές που δεν υπόκεινται στην κυριαρχία, αλλά ούτε και στη δικαιοδοσία του παράκτιου κράτους (Αντωνόπουλος & Μαγκλιβέρας, 2014). Στο καθεστώς της ανοικτής θάλασσας υπάγονται τα υπερκείμενα ύδατα και ο αντίστοιχος -διεθνής- εναέριος χώρος, ενώ, όσον αφορά στον βυθό και στο υπέδαφός της, αυτά υπάγονται είτε στην υφαλοκρηπίδα ενός δεδομένου παράκτιου κράτους, είτε στην περιοχή του διεθνούς βυθού. Η ανοικτή θάλασσα διέπεται από την αρχή της ελευθερίας των θαλασσών, η οποία ορίζεται -κατά πρώτον- αρνητικά, δηλαδή ότι κανένα τμήμα της ανοικτής θάλασσας δεν υπόκειται σε κρατική κυριαρχία (Άρθρο 89 της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας), και -κατά δεύτερον- θετικά, δηλαδή ότι η ανοικτή θάλασσα είναι ελεύθερη για όλα τα Κράτη, παράκτια ή περίκλειστα (Άρθρο 87 της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας). Θα πρέπει να σημειωθεί, ωστόσο, πως η ανοικτή θάλασσα δεν είναι legibus solutus υπό την έννοια ότι, από τη στιγμή που δεν υπάγεται στην κυριαρχία κανενός κράτους, δεν υπάγεται στη διεθνή δικαιοταξία (σημείωση 1).

Υδάτινη ζώνη διεθνούς ελεύθερης επιλογής: αμβλώσεις σε διεθνή ύδατα

Το 1999, η Ολλανδή γιατρός Rebecca Gompert ξεκίνησε μία ιδέα που προμήνυε την πρόκληση έντονων αντιδράσεων ανά την υφήλιο, αλλά -την ίδια στιγμή- και την ανακούφιση χιλιάδων γυναικών (Dailymail, 2016). Πάνω σε πλοία ειδικά διαμορφωμένα ως κινητή κλινική, μία ομάδα γυναικών θα παρείχε αμβλώσεις, συμβουλές, χάπια και υποστήριξη σε γυναίκες-κατοίκους χωρών όπου η άμβλωση απαγορεύεται, πλέοντας σε διεθνή ύδατα – ενώ οι ολλανδικοί νόμοι ισχύουν επί του πλοίου, βάσει του άρθρου 92 της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας, το οποίο προβλέπει ότι τα πλοία στην ανοικτή θάλασσα υπόκεινται στην αποκλειστική δικαιοδοσία του κράτους της σημαίας.

Ο οργανισμός Women on Waves (W.O.W.) ιδρύθηκε με στόχο την πρόληψη μη ασφαλών αμβλώσεων και ανεπιθύμητων εγκυμοσύνων, καθώς και την παροχή υπηρεσιών σεξουαλικής υγείας, συμπεριλαμβανομένων των πρώιμων ιατρικών εκτρώσεων με χάπια, που λαμβάνουν χώρα επί ολλανδικού πλοίου εκτός των χωρικών υδάτων των χωρών όπου η έκτρωση είναι παράνομη. Η ριζοσπαστική -για τα συντηρητικά δεδομένα- δράση του οργανισμού έχει προκαλέσει τεράστιο δημόσιο ενδιαφέρον, ιδιαίτερα μετά τις επιτυχημένες εκστρατείες πλοίων στην Ιρλανδία το 2001, στην Πολωνία το 2003, στην Πορτογαλία το 2004 και στην Ισπανία το 2008. Στην Πορτογαλία, μάλιστα, η εκστρατεία του οργανισμού είχε καταλυτική δράση, καθώς, μόλις 3 χρόνια αργότερα, οι αμβλώσεις νομιμοποιήθηκαν στη χώρα. Οι δράσεις του οργανισμού εκτείνονται και υπερατλαντικά, καθώς διαθέτουν ανοικτές τηλεφωνικές γραμμές αμβλώσεων στο Ecuador από το 2008, αλλά και στη Χιλή από το 2009 (Women on Waves, 2009).

Γυναίκες στα κύματα του Μαρόκο

Μέχρι να επιτευχθεί το επιθυμητό αποτέλεσμα στην Πορτογαλία το 2004, η οργάνωση Women on Waves είχε δεχθεί όχι μόνο έντονη κοινωνική και ηθική κριτική, αλλά και πρακτικό αποκλεισμό, καθώς πολεμικά πλοία είχαν μπλοκάρει τα σκάφη της W.O.W. από το να εισέλθουν στο λιμάνι. Στην περίπτωση εκείνη, ο οργανισμός προσέφυγε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Ε.Δ.Δ.Α.) όπου και δικαιώθηκε, καθώς το Ε.Δ.Δ.Α. αποφάνθηκε πως η Πορτογαλία είχε παραβιάσει το δικαίωμα της ελευθερίας της έκφρασης. Στην περίπτωση του Μαρόκο, ωστόσο, δεν υπήρχε η ίδια δυνατότητα, καθώς η χώρα δεν είναι μέλος του θεσμικού αυτού οργάνου.

Η εκστρατεία στο Μαρόκο, το 2012, είχε ως στόχο την υποστήριξη του κινήματος MALI, που μάχεται για την εκκίνηση συζητήσεων στη χώρα σχετικά με την ανάγκη νομιμοποίησης των αμβλώσεων. Όπως έχει καταγραφεί, περίπου 600-800 γυναίκες ημερησίως στο Μαρόκο χρειάζονται έκτρωση, ενώ κάθε χρόνο 90 πεθαίνουν εξαιτίας της έλλειψης των κατάλληλων σχετικών ιατρικών υπηρεσιών. Η πλεύση του σκάφους του οργανισμού σε διεθνή ύδατα έξω από το μαροκινό έδαφος, καθώς και η παροχή ασφαλών ιατρικών αμβλώσεων εκεί, δεν θα έλυνε το πρόβλημα μακροπρόθεσμα. Προκειμένου να υπάρξει μία λύση που θα διαρκέσει, η W.O.W. ξεκίνησε μία ασφαλή ανοιχτή τηλεφωνική γραμμή αμβλώσεων, η οποία θα παρέχει πληροφορίες στις μαροκινές γυναίκες αναφορικά με τον τρόπο χρήσης του φαρμάκου Misoprostol, που διατίθεται στα φαρμακεία του Μαρόκο ως Artotec χωρίς ιατρική συνταγή, και χρησιμοποιείται για την πρόκληση ασφαλούς έκτρωσης, καθώς έχει εγκριθεί από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.

Το σκάφος της W.O.W. εισέρχεται στο λιμάνι του Μαρόκο. Πηγή: Women on Waves

Αποτέλεσμα της εκστρατείας στο Μαρόκο ήταν η διάδοση του αριθμού τηλεφώνου από τα εθνικά μέσα ενημέρωσης, και η λήψη εκατοντάδων κλήσεων από γυναίκες μέσω της ανοικτής τηλεφωνικής γραμμής, όπου ένα προ-ηχογραφημένο μήνυμα παρείχε στην αραβική γλώσσα όλες τις πληροφορίες για το πώς μπορεί να γίνει μία ασφαλής έκτρωση.

Το Μαρόκο αποτελεί μία από τις πολλές περιπτώσεις όπου οι κυβερνητικοί μηχανισμοί παραβίασαν τα ανθρώπινα δικαιώματα της έκφρασης, της ελευθερίας και της αυτοδιάθεσης. Το νομικό καθεστώς της άμβλωσης επηρεάζει την πρόσβαση σε αυτή όχι μόνο άμεσα, αλλά και έμμεσα. Η ποινικοποίηση αυτής καθιστά τη διαδικασία παράνομη και μη ασφαλή για πολλές γυναίκες. Η πρόσφατη έκθεση του Ύπατου Αρμοστή των Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, αναφορικά με την εξέταση των αιτιών που οδηγούν στη θνησιμότητα και στη νοσηρότητα των γυναικών, διαπίστωσε πως οι περιοριστικοί νόμοι για τις αμβλώσεις οδηγούν σε αντιδράσεις εκ μέρους των παρόχων υγειονομικής περίθαλψης και της αστυνομίας, και αποθαρρύνουν τις συμπεριφορές πρακτικής φροντίδας (Human Rights Council, 2012). Όσο η άμβλωση θα παραμένει ένα ζήτημα “taboo”, που θα επιτάσσεται μόνο σε περιπτώσεις άμεσου κινδύνου και, άρα, θα γίνεται ζήτημα αναγκαιότητας και όχι επιλογής, το δικαίωμα χιλιάδων γυναικών στην έκφραση και αυτοδιάθεση θα συνεχίσει να καταστρατηγείται εις βάρος των ιδίων και της υγείας τους. Υπάρχει, όμως, η ζώνη ελευθερίας για ειρηνικούς σκοπούς, δηλαδή τα διεθνή ύδατα, τα οποία δεν υπάγονται στη δικαιοδοσία κανενός κράτους, ενώ οι ενέργειες που πραγματοποιούνται εκεί, καταλογίζονται μόνο στους νόμους του κράτους της σημαίας. Όσο θα παραμένει αυτή η επιλογή, θα παραμένει και η ελπίδα για τις γυναίκες που δεν είναι κυρίαρχες του σώματός τους.

Σημείωση:

  1. Όπως διατυπώθηκε από τον Meurer, “Das Meer ist frei von der Gebietshoheit, aber nicht von der Rechtshoheit”, Meurer C, Das Programm der Meeresfreihet (1918).

Πηγές:

  1. Παπαδοπούλου, Θ. (2015). Ειδικά θέματα βιοηθικής. [ebook] Αθήνα: Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών. Available at: http://hdl.handle.net/11419/3158 [Accessed 21 Jun. 2017].
  2. RT International. (2016). Tennessee woman charged with attempting coat hanger abortion. [online] Available at: https://www.rt.com/usa/367330-tennessee-abortion-woman-coat-hanger/ [Accessed 21 Jun. 2017].
  3. Amnesty.org. (n.d.) My Body My Rights. [online] Available at: https://www.amnesty.org/en/get-involved/my-body-my-rights/ [Accessed 21 Jun. 2017].
  4. Παπασταυρίδης, Ε. (2015). Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο | Δίκαιο της Θάλασσας. [online] DUTHNET eClass. Available at: https://eclass.duth.gr/modules/units/?course=KOM01136&id=3389 [Accessed 21 Jun. 2017].
  5. Αντωνόπουλος, K. and Μαγκλιβέρας, K. (2014). Το Δίκαιο της Διεθνούς Κοινωνίας. 2nd ed. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη.
  6. Baker, K. (2016). Doctor sends abortion pills to women in need by DRONE. [online] Mail Online. Available at: http://www.dailymail.co.uk/news/article-3567009/Abortion-pills-airdropped-DRONE-European-countries-illegal-termination-female-pro-choice-doctor.html [Accessed 21 Jun. 2017].
  7. Worrell, M. (2009). 10 years of Women on Waves (2009)!. [online] Women on Waves. Available at: http://www.womenonwaves.org/en/page/649/10-years-of-women-on-waves-2009 [Accessed 21 Jun. 2017].
  8. Worrell, M. (2012). Abortion Ship as Trojan Horse in Harbor Launched the Safe Abortion Hotline in Morocco. [online] Women on Waves. Available at: http://www.womenonwaves.org/en/page/3800/in-collection/3416/abortion-ship-as-trojan-horse-in-harbor-launched-the-safe-abortion-hotline-in-mo [Accessed 21 Jun. 2017].
  9. Human Rights Council. (2012). Technical guidance on the application of a human rightsbased approach to the implementation of policies and programmes to reduce preventable maternal morbidity and mortality. [online] Available at: http://www2.ohchr.org/english/issues/women/docs/A.HRC.21.22_en.pdf [Accessed 21 Jun. 2017].
  10. Finer, L. and Fine, J. (2013). Abortion Law Around the World: Progress and Pushback. American Journal of Public Health, 103(4), pp.585-589.
  11. Nikolau, L. (2017). Guatemala not the first country to resist the ‘abortion boat’. [online] Humanosphere. Available at: http://www.humanosphere.org/global-health/2017/02/guatemala-not-the-first-country-to-resist-the-abortion-boat/ [Accessed 21 Jun. 2017].

Tagged under:

Γεννήθηκε στην Θεσσαλονίκη στις 20/07/1995, όπου και σπουδάζει στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Πραγματοποιεί πρακτική άσκηση στην Πρεσβεία της Ελλάδος στην Ρώμη, ενώ προηγουμένως συμμετείχε στην ίδια θέση στον όμιλο Unesco Youth Club of Thessaloniki αλλά και ως μέλος του Δ.Σ της Πανελλήνιας Ένωσης Φοιτητών Πολιτικών και Οικονομικών Επιστημών (GRAPESS)

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest