Mare Nostrum: Η νομική επικάλυψη της ανθρώπινης απώλειας στη Μεσόγειο

Η προσφυγική κρίση στη Μεσόγειο άφησε πίσω της μία ανθρωπιστική κηλίδα στην ευρωπαϊκή εμπειρία του πρώτου τετάρτου του 21ου αιώνα. Μεταξύ άλλων, ανέδειξε πως οι συνέπειες ενός ενδοκρατικού πολέμου εξαπλώνονται ταχύτατα πέραν των συνόρων του κράτους – και το ίδιο ισχύει για την ανάγκη για ανθρωπιστική προστασία, όπως αυτή προβλέπεται μέσα από τις συμβάσεις της διεθνούς κοινότητας. Επιπλέον, η παραπάνω κρίση τόνισε, αφενός, τη σημασία της ύπαρξης νομικά δεσμευτικών κανόνων που υποχρεώνουν τα συμβαλλόμενα κράτη σε έμπρακτη προώθηση και τέλεση θαλάσσιας έρευνας και διάσωσης και, αφετέρου, την ύπαρξη συνδέσμου ανάμεσα στη διεξαγωγή ενός πολέμου και στην προθυμία προστασίας των ατόμων στη θάλασσα και στα διεθνή ύδατα – μία περιοχή που επικαλύπτει σχεδόν το 71% της επιφάνειας του πλανήτη.

Η έκταση της ανθρωπιστικής κρίσης

Η αναζήτηση προστασίας σε κράτη άλλα από εκείνα της προέλευσης των ατόμων λόγω κινδύνων, καθιστούσε πάντα την επιλογή διαφυγής μέσω της θάλασσας μία ιδεατή, αλλά και επικίνδυνη επιλογή. Τον Δεκέμβριο του 2000, για παράδειγμα, 167 άνθρωποι πνίγηκαν στη βορειοδυτική ακτή της Αυστραλίας, ζητώντας άσυλο από τη χώρα, ενώ έναν χρόνο αργότερα, τον Αύγουστο του 2001, το ζήτημα βρέθηκε ξανά στο προσκήνιο με το διεθνώς -σήμερα- γνωστό περιστατικό Tampa, το οποίο ακολουθεί την ονομασία του πλοίου που μετέφερε 433 αιτούντες άσυλο στην Αυστραλία και, ύστερα από αίτηση του πλοιάρχου προς αποβίβασή τους, αποκλείστηκε από τα παράλια της χώρας (Pugh, 20104:56). Ωστόσο, το ποσοστό

Ποσοστά άφιξης και θανάτων κατά τα έτη 2016-2017. Πηγή: International Organization for Migration [2017]

θνησιμότητας των ατόμων στη θάλασσα αυξήθηκε σημαντικά κατά τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα μετά την έναρξη του πολέμου της Συρίας, και λόγω της αυξανόμενης προσπάθειας διέλευσης της Μεσογείου, με σκοπό την αναζήτηση ασύλου στην Ε.Ε. Η καταμέτρηση του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης κατά τον προηγούμενο χρόνο έδειξε πως 3.047 άτομα το 2016 και 2.361 φέτος έχασαν τη ζωή τους προσπαθώντας να περάσουν τη Μεσόγειο – με τα παγκόσμια ποσοστά των αντίστοιχων ετών να ανέρχονται στους 4.657 και 3.282 θανάτους. Συνολικά, 14.000 άτομα έχασαν τη ζωή τους στη Μεσόγειο κατά τα τελευταία 4 χρόνια, προσπαθώντας να περάσουν τα σύνορα της Ευρώπης.

Συμβατική προστασία της ανθρώπινης ζωής στη θάλασσα

Το νομικό πλαίσιο προστασίας των ατόμων που βρίσκονται σε άμεσο κίνδυνο στη θάλασσα προσφέρεται κυρίως από τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις που συνάπτονται στα πλαίσια του Διεθνούς Οργανισμού Ναυτιλίας (International Maritime Organization). Αναφορικά με την πρώτη, η αρωγή των σκαφών και των ατόμων που βρίσκονται σε κίνδυνο στη θάλασσα αποτελεί μία γενική και άνευ όρων υποχρέωση, ενώ το Άρθρο 98 προβλέπει πως τα κράτη θα πρέπει να απαιτούν από τα πλοία που φέρουν τη σημαία τους να υπακούσουν στην παραπάνω αρχή – στο μέτρο που δεν δημιουργείται κανένας κίνδυνος για το σκάφος, το πλήρωμα και τους επιβάτες- (Άρθρο 98.1), καθώς και να κατέχουν τα ίδια στο έδαφός τους επαρκείς υπηρεσίες έρευνας και διάσωσης (Άρθρο 98.2). Η συμβατική αυτή υποχρέωση των κρατών αποτελεί μια υποχρέωση συμπεριφοράς, καθώς βασίζεται στη συμπερίληψη της εν λόγω ευθύνης στα πλαίσια της εθνικής νομοθεσίας. Η ευθύνη της διάσωσης εναπόκειται κυρίως στα πλοία, τα οποία θα πρέπει να ανταποκρίνονται άμεσα στις εκκλήσεις για βοήθεια.

Στα πλαίσια του IMO, το κεφάλαιο V του Κανονισμού 10(α) της Διεθνούς Σύμβασης του 1974 για την Ασφάλεια της Ανθρώπινης ζωής στη Θάλασσα (International Convention for the Safety of the Life at Sea/SOLAS) αντανακλά το αντικείμενο του Άρθρου 98(1) της UNCLOS. Ωστόσο, η Σύμβαση που κατεξοχήν αφορά στο υπό εξέταση ζήτημα είναι η Διεθνής Σύμβαση για τη Ναυτική Έρευνα και Διάσωση (International Convention on Maritime Search and Rescue/SAR), όπως υιοθετήθηκε το 1979, και τροποποιήθηκε το 1998, λόγω της απροθυμίας κυρίως των παράκτιων κρατών να αποδεχθούν τους όρους εφαρμογής της. Η εν λόγω Σύμβαση υιοθετήθηκε κατά τη διάσκεψη του Αμβούργου το 1979, και προβλέπει τη δράση των υπηρεσιών που δημιουργούνται στα ύδατα των κρατών-μερών με βάση τους Κανονισμούς της, καθώς και τη σύναψη συμφωνιών μεταξύ των γειτονικών κρατών για την εγκαθίδρυση κοινών διαδικασιών εκπαίδευσης και επισκέψεων σύνδεσης. Επίσης, η Σύμβαση SAR καθόρισε τις περιοχές ευθύνης των παράκτιων κρατών για την έρευνα και τη διάσωση, ενώ ορίζει και την έννοια της “δυσφορίας” ως μία κατάσταση στην οποία υπάρχει βεβαιότητα πως ένα άτομο, ένα πλοίο ή άλλο σκάφος βρίσκεται σε κίνδυνο και χρειάζεται άμεση βοήθεια (παράγραφος 1.3.13).

Παράλληλα, η ευθύνη αρωγής των ατόμων που βρίσκονται σε κρίσιμη κατάσταση στη θάλασσα προωθείται και μέσω της εσωτερικής νομοθεσίας των κρατών, βάση της οποίας προβλέπεται ποινική ευθύνη των ατόμων που παραβιάζουν την εν λόγω υποχρέωση.

Οι τριβές μεταξύ των κρατών ως εμπόδιο στη δυνατότητα της θαλάσσιας έρευνας και διάσωσης

Ο καταμερισμός της ευθύνης μεταξύ των παράκτιων κρατών για τις υπηρεσίες έρευνας και διάσωσης πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της διάσκεψης του Διεθνούς Οργανισμού Ναυτιλίας στην Βαλένθια το 1997. Ο διαχωρισμός της Μεσογείου, ωστόσο, σε τέτοιες περιοχές είναι δύσκολος, δεδομένου πως μερικές επικαλύπτουν η μία την άλλη, ενώ και οι θαλάσσιες

Περιοχές ευθύνης για την έρευνα και τη διάσωση στη Μεσόγειο. Πηγή:Research Gate [2017]

διεκδικήσεις μεταξύ των κρατών κάνουν δυσμενέστερη τη διάκριση των περιοχών όπου εμπίπτει η ευθύνη του κάθε κράτους για τους σκοπούς της έρευνας και της διάσωσης. Τέτοια παραδείγματα αποτελούν το Κανάλι της Σικελίας -όπου η ζώνη ευθύνης της Ιταλίας συμπίπτει με την αντίστοιχη της Μάλτας-, καθώς και η περίπτωση των αμφισβητούμενων θαλάσσιων περιοχών μεταξύ της Ελλάδας και της Τουρκίας. Για τον λόγο αυτό, υπογράφηκαν συμφωνίες διακανονισμού των περιοχών ανάμεσα στα σχετιζόμενα κράτη, οι οποίες είτε επιβεβαιώνουν τη συσχέτιση των ζωνών με τις Περιοχές Πληροφοριών Πτήσεως (Flight Information Regions/FIRs) των κρατών, είτε τις ρυθμίζουν διαφορετικά.

Για παράδειγμα, οι συμφωνίες της Ελλάδας με την Ιταλία (2000), τη Μάλτα (2008) και την Κύπρο (2014) επιβεβαίωσαν την περιοχή έρευνας και διάσωσης της χώρας, η οποία ανταποκρινόταν στο FIR Αθηνών όπως αυτό είχε δημιουργηθεί κατά τη δεκαετία του 1950. Παρά ταύτα, οι αμφισβητούμενες περιοχές του Αιγαίου αποτελούν ακόμη πρόβλημα παρά τις προσπάθειες διακανονισμού στα πλαίσια των διεθνών οργάνων, καθώς, μετά τις δηλώσεις της Ελλάδας στον IMO -που έγιναν το 1975 στον Διακυβερνητικό Συμβουλευτικό Οργανισμό Ναυτιλίας (IMCO), και στο πλαίσιο της Σύμβασης του Αμβούργου το 1979, και οι οποίες συμπεριλήφθηκαν στον νόμο με τον οποίο ενσωματώθηκε στην ελληνική έννομη τάξη η Σύμβαση SAR το 1989 (Ν. 1844/1989)- πως η περιοχή ευθύνης της συμπίπτει με το FIR Αθηνών, η Τουρκία συμπεριέλαβε ως περιοχή ευθύνης για την παροχή υπηρεσιών έρευνας και διάσωσης τμήμα του FIR Αθηνών μέχρι το μέσο περίπου του Αιγαίου – γεγονός που φυσικά δημιουργεί τριβές στις σχέσεις μεταξύ των δύο κρατών, καθώς και κωλύματα στη δυνατότητα αρωγής των αιτούντων άσυλο που διαπλέουν στην περιοχή.

Παρά τις διακρατικές διαφωνίες, όμως, η έρευνα και η διάσωση αποτελούν ενέργειες που δεν θα πρέπει να εμποδίζονται. Η Σύμβαση SAR προβλέπει ρητά την υποχρέωση των κρατών να παρέχουν αρωγή σε άλλα κέντρα συντονισμού της διάσωσης – συμπεριλαμβανομένης της παροχής βοήθειας υπό τη μορφή σκαφών, αεροσκαφών, προσωπικού και εξοπλισμού (παρ. 3.7.1). Παράλληλα, κάθε μονάδα έρευνας και διάσωσης, και κάθε πλοίο που τυγχάνει να βρίσκεται στην κρίσιμη περιοχή θα πρέπει να ανταποκρίνεται στις εκκλήσεις βοήθειας, οποιοδήποτε και αν είναι το κράτος της σημαίας του (Παράρτημα, παρ. 4.3).

Από την άλλη, δεν εκλείπουν τα κράτη που, παρά την επικύρωση της Σύμβασης του Αμβούργου, δεν έχουν κηρύξει ακόμη τις περιοχές ευθύνης τους – όπως η Λιβύη και η Τυνησία. Η περιοχή του Λιβυκού Πελάγους που βρίσκεται δίπλα στην αιγιαλίτιδα ζώνη της Λιβύης δεν βρίσκεται υπό την ευθύνη κανενός κράτους – με αποτέλεσμα να επιλαμβάνονται της ευθύνης για την έρευνα και τη διάσωση οι ιταλικές υπηρεσίες.

Υποχρέωση αποβίβασης σε ασφαλές έδαφος

Ύστερα από το περιστατικό Tampa, ο IMO προχώρησε στην τροποποίηση των Συμβάσεων SAR και SOLAS, ώστε να εισάγει τη ρητή υποχρέωση συνεργασίας και συντονισμού, καθώς και την αναζήτηση βεβαιώσεων πως οι πλοίαρχοι θα έχουν τη δυνατότητα αποβίβασης των διασωθέντων σε ασφαλές μέρος, ασχέτως με την εθνικότητα και την κοινωνική τους θέση, και δίχως να αποδιοργανώνεται κατά μεγάλο βαθμό η προγραμματισμένη διαδρομή του πλοίου. Η Κυβέρνηση του κράτους που είναι υπεύθυνο για την περιοχή SAR όπου έχουν βρεθεί οι διασωθέντες έχει την υποχρέωση να παρέχει πρόσβαση, ή να εξασφαλίσει την αποβίβασή τους σε ένα ασφαλές μέρος (Άρθρο 4.1-1 SOLAS και Άρθρο 3.1.9 SAR). Έτσι διασφαλίζεται όχι μόνο η πρόσβαση των διασωθέντων σε ένα μέρος όπου δεν θα κινδυνεύει η ζωή τους, αλλά και η άμεση αποδέσμευση των πλοίων, των οποίων η προβλεπόμενη αποστολή διαφέρει από την

Διάσωση προσφύγων στο Λιβυκό Πέλαγος από μαλτέζικη Μ.Κ.Ο. και τον ιταλικό Ερυθρό Σταυρό. Πηγή: The Guardian [2017]

τελική έκβαση της κατάστασης. Υπό αυτήν την έννοια, τα κράτη δεσμεύονται με υποχρεώσεις αποτελέσματος, δίχως αυτό να συνεπάγεται αναγκαστικά την υποχρέωση αποβίβασης των διασωθέντων στο δικό τους έδαφος. Παρά ταύτα, ο IMO και η Ε.Ε. μεταβάλλουν τη θέση τους στο τελευταίο αυτό ζήτημα, προς μία προσέγγιση κατά την οποία τα κράτη όπου λαμβάνει χώρα η διάσωση θα έχουν την υποχρέωση αποβίβασης στο δικό τους έδαφος, με σκοπό την προστασία των ατόμων.

Η απλή μεταφορά, λοιπόν, σε ένα ασφαλές μέρος δεν συνεπάγεται τη λήξη της διαδικασίας SAR. Ως ασφαλές έδαφος μπορεί να θεωρηθεί ένα μέρος όπου παρέχεται ασφάλεια και ιατρική βοήθεια στους επιζώντες, καθώς και εγγυήσεις για τα θεμελιώδη δικαιώματά τους, τα οποία περιλαμβάνονται σε άλλες συνθήκες διεθνούς εμβέλειας – όπως το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (1966) και η Σύμβαση της Γενεύης για το Καθεστώς των Προσφύγων (1951). Θα πρέπει, επίσης, να λαμβάνεται υπόψη η προσδοκώμενη μεταχείριση που το κράτος αποβίβασης επιφυλάσσει στα άτομα και αν, για παράδειγμα, θα ακολουθήσει καταδίωξη βασισμένη σε πολιτικούς, θρησκευτικούς ή άλλους λόγους, απάνθρωπη και εξευτελιστική μεταχείριση, ή και άλλες πράξεις οι οποίες θα συνεπάγονταν παραβίαση των θεμελιωδών δικαιωμάτων τους εν γένει. Σε αυτήν την περίπτωση, οι επιχειρήσεις SAR θα πρέπει να εναρμονίζονται με τις λοιπές διεθνείς συνθήκες που αφορούν στην προστασία των ατόμων που βρίσκονται σε ανάγκη.

 Επίλογος

Η Σύμβαση του Αμβούργου ορίζει με σαφήνεια πως, όταν στην περιοχή ευθύνης ενός κράτους πραγματοποιείται διάσωση μεταναστών που αποσκοπούν στην αναζήτηση ασύλου, το εν λόγω κράτος φέρει την ευθύνη μεταφοράς αυτών σε ασφαλές μέρος, με σκοπό την παροχή διεθνούς ασφάλειας και δυνατότητας αναζήτησης ασύλου από τα εν λόγω άτομα. Σε κάθε περίπτωση, η υποχρέωση αρωγής των ατόμων στη θάλασσα είναι απόλυτη τόσο για τα 172 κράτη-μέλη του IMO, όσο και για τα σκάφη που πλέουν στις περιοχές ευθύνης των κρατών αυτών. Η αξιολόγηση της κατάστασης δυσφορίας στη θάλασσα ως ζήτημα δευτερευούσης σημασίας, που τοποθετείται κατώτερα από την προστασία των συνόρων των κρατών, αντίκειται στο αντικείμενο και τον σκοπό της Σύμβασης SAR, καθώς και σε όλες τις διεθνείς συμβάσεις ανθρωπιστικού χαρακτήρα.

 Πηγές : 

  1. Papastavridis, Ε. (2011). Rescuing ‘Boat People’ in the Mediterranean Sea: The Responsibility of States under the Law of the Sea. https://www.ejiltalk.org/rescuing-boat-people-in-the-mediterranean-sea-the-responsibility-of-states-under-the-law-of-the-sea/
  2. Barkham, P. (2000). Search for 160 asylum seekers feared drowned off Australia. The Guardian.      https://www.theguardian.com/world/2000/dec/14/patrickbarkham
  3. Brian, T. and Laczko, F. (2014). Fatal Journeys: Tracking Lives Lost during Migration. International Maritime Organization. https://publications.iom.int/system/files/pdf/fataljourneys_countingtheuncounted.pdf
  4. International Organization for Migration. (2017). Mediterranean Migrant Arrivals Reach 112,018 in 2017; 2,361 Deaths.     https://www.iom.int/news/mediterranean-migrant-arrivals-reach-112018-2017-2361-deaths 
  5. Cowell, A. (2017). German Newspaper Catalogs 33,293 Who Died Trying to Enter Europe. The New York Times. https://www.nytimes.com/2017/11/13/world/europe/germany-migrants-died.html
  6. Ministry of Foreign Affairs of Greece. (2017). Search and Rescue, Issues of Greek – Turkish Relations.                                                        http://www.mfa.gr/en/issues-of-greek-turkish-relations/relevant-documents/search-and-rescue.html
  7. Ventrella, M. (2017). Criminalising Search and Rescue Operations in the Mediterranean.                                                                                            http://www.e-ir.info/2017/06/10/criminalising-search-and-rescue-operations-in-the-mediterranean/
  8. Amnesty International. (2012). Italy: Historic European Court Judgement Upholds Migrants Rights.                            https://www.amnesty.org/en/latest/news/2012/02/italy-historic-european-court-judgment-upholds-migrants-rights/
  9. Llewellyn, S. (2015). Search and Rescue in Central Mediterranean Sea. http://www.statewatch.org/news/2015/aug/report_wtm_migreurop-arci-ep_08242015.pdf
  10. Pugh, M. (2004). Drowning not Waving: Boat People and Humanitarianism at Sea. Oxford University Press.
  11. Council of Europe – Parliamentary Committee. (2012). Lives Lost in the Mediterranean Sea: Who is Responsible?  https://assembly.coe.int/CommitteeDocs/2012/20120329_mig_RPT.EN.pdf
  12. Italian Coalition for Civil Liberties and Rights. (2017). Guidance on Rescue Operations in The Mediterranean.                                                  https://cild.eu/wp-content/uploads/2017/07/KYR-Protection-and-Maritime-Safety_EN.pdf
  13. International Maritime Organization. (2017). International Convention on Maritime Search and Rescue (SAR).    http://www.imo.org/en/About/conventions/listofconventions/pages/international-convention-on-maritime-search-and-rescue-(sar).aspx

Tagged under:

Απόφοιτος του τμήματος Πολιτικών Επιστημών με Μεταπτυχιακό Διπλωμα Ειδίκευσης απο τον τομέα Διεθνών Σπουδών του τμήματος Νομικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Το Διεθνές Δίκαιο με επίκεντρο τα ανθρώπινα δικαιώματα και το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο αποτελούν σημαντικούς τομείς και κεντρική θεματολογία της έρευνάς της. Ο εθελοντισμός σε γνωστές ΜΚΟ της Ελλάδας, που επικεντρώνουν την δράση τους στην προστασία των ευάλωτων ατόμων και ομάδων, και η αρθρογραφία αποτελούν ουσιώδεις ασχολίες στην καθημερινότητά της.

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest