Patria o Muerte: Η δεύτερη ανεξαρτησία της Κούβας.

Αυτό το άρθρο είναι το ο μέρος από τα 4 με τίτλο: Fidel Castro: Ένας αμφιλεγόμενος ηγέτης

Επαναστάτης ή δικτάτορας, λαοπρόβλητος ή αυταρχικός, σωτήρας του λαού ή αυτός που τον βύθισε στην απομόνωση και τη φτώχεια, κομμουνιστής ή όχι, λαοκρατία ή δικτατορία;

Ο θάνατος του Fidel Castro πυροδότησε έναν ορυμαγδό αρθρογραφίας και ατελέσφορων συζητήσεων για το τι ήταν ή τι δεν ήταν. Ακολούθησε μια σειρά εκτιμήσεων της δημοκρατικότητας του καθεστώτος, αξιολογήσεων του συστήματος υγείας και του βιοτικού επιπέδου του λαού και synthetic counterfactual οικονομικών αναλύσεων για την απόδειξη της υστέρησης ή της υπεροχή της Κουβανικής οικονομίας κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησής του, σε σχέση με την υπόλοιπη Λατινική Αμερική. Συνήθως, αφετηρία κάθε ανάλυσης αποτέλεσε η συναισθηματική/ιδεολογική εγγύτητα ή απόσταση από το καθεστώς του. Φορτισμένες συναισθηματικά ή ενδεδυμένες ιδεολογικά, ελάχιστες αναλύσεις συμπεριελάμβαναν το πλαίσιο (χρονικό, γεωπολιτικό, κοινωνικό) εντός του οποίου έδρασε ο ίδιος, αν και οι περισσότερες αναφέρονταν σε αδιάψευστα στοιχεία. Δυστυχώς, η αδυναμία αναγωγής ενός γεγονότος στον τόπο και το χρόνο που έλαβε χώρα ανέκαθεν αποτελούσε τη χαρά της υποκειμενικότητας και της προπαγάνδας. Με φιλοδοξία την κάλυψη αυτού του κενού, το παρόν άρθρο δεν σκοπεύει να προσφέρει μανιχαϊστικού τύπου απαντήσεις. Κάτι τέτοιο θα ήταν εξάλλου μάταιο.

Θα ξεκινήσουμε ανάποδα για να δούμε τι άφησε πίσω του ο Fidel Castro:

  1. σε πολιτικό επίπεδο, ένα κράτος οικογενειοκρατούμενο και στα όρια της αυταρχικότητας, χωρίς ανοικτές εκλογικές διαδικασίες, αλλά ανεξάρτητο.
  2. σε κοινωνικό επίπεδο, έναν λαό αποκομμένο από τη σύγχρονη παγκόσμια πραγματικότητα, με το 15% του πληθυσμού να έχει μεταναστεύσει για οικονομικούς ή/και πολιτικούς λόγους, αλλά με το μακράν καλύτερο σύστημα εκπαίδευσης και υγείας στη Λατινική Αμερική – και με το δεύτερο να θεωρείται ένα από τα καλύτερα σε παγκόσμιο επίπεδο, και αν όχι για όλους, σε κάθε περίπτωση, εξαιρετικό για ένα λαό με κατά κεφαλήν εισόδημα της τάξης των 6.000 USD.
  3. σε οικονομικό επίπεδο, μια ημίκλειστη οικονομία (λαμβάνοντας υπόψη το άνοιγμα των τελευταίων ετών) με χαμηλό δείκτη παραγωγικότητας και υλικά μέσα της δεκαετίας του ’80, με ασυνήθιστη συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού σε σχέση με τα δημογραφικά δεδομένα, αλλά με υψηλό επίπεδο ανθρωπίνου κεφαλαίου.

Πίσω στο χρόνο, το 1492 ο Χριστόφορος Κολόμβος ανακαλύπτει ότι υπάρχει η Κούβα. Οι φυτείες ζαχαροκάλαμου και καπνού κάνουν το νησί περιζήτητο στις ευρωπαϊκές αποικιοκρατικές δυνάμεις. Κατά τις αρχές του 19ου αιώνα, το 1/4 της παγκόσμιας παραγωγής ζάχαρης παράγεται εκεί. Όπως είναι αναμενόμενο, οι Ευρωπαίοι (κυρίως οι Ισπανοί) αποτελούν την κορυφή της κοινωνικής και οικονομικής πυραμίδας, αν και μεταξύ τους υφίστανται διακρίσεις. Το σύστημα εκμετάλλευσης, αλλά και η αδυναμία εξεύρεσης σκλάβων μετά τον Αμερικανικό εμφύλιο δημιουργούν αναταραχές και εξεγέρσεις εναντίον των Ισπανών κατακτητών. Από το 1868 έως το 1878, δεκάδες χιλιάδες χάνουν τη ζωή τους στον “Πόλεμο των Δέκα Ετών”, ο οποίος καταλήγει υπέρ των Ισπανών, με συνέπεια τη διατήρηση της κυριαρχίας τους. Ωστόσο, καταργείται η δουλεία. Το 1895 ξεκινά ο δεύτερος αγώνας της ανεξαρτησίας, ο οποίος θα είχε την ίδια έκβαση αν δεν επενέβαιναν οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, οι οποίες νικούν την Ισπανία και την αναγκάζουν να παραδώσει την Κούβα.

Μια κίνηση αλληλεγγύης από τους πρώην αποικιοκρατούμενους; Μάλλον όχι. Ήδη από το 1823, η εξωτερική πολιτική των Η.Π.Α. κινείται με βάση το Δόγμα Monroe, με σκοπό τη σταδιακή εκδίωξη των Ευρωπαίων από την Αμερικανική ήπειρο, και την εξασφάλιση περιφερειακής ηγεμονίας. Στο πλαίσιο αυτό, κατά τα τέλη του 19ου αιώνα, ο θεωρητικός της θαλάσσιας ισχύος A.T. Mahan επιχειρηματολογεί, μεταξύ άλλων, για τη δημιουργία ναυτικών βάσεων των Η.Π.Α. στην Καραϊβική, προκειμένου να εξασφαλιστεί ο έλεγχος της τότε μελλοντικά δημιουργούμενης Διώρυγας του Παναμά.

Το 1898 η Κούβα ανεξαρτητοποιείται από την Ισπανία, αλλά οι Η.Π.Α. εκμεταλλεύονται το παράθυρο ευκαιρίας. Καταλαμβάνουν τη χώρα για τέσσερα έτη, ελέγχουν τους φυσικούς της πόρους και διαλύουν τον απελευθερωτικό στρατό. Το 1902 αποχωρούν φαινομενικά, έχοντας εξασφαλίσει, με “μόνιμο leasing”, τη ναυτική βάση του Guantanamo Bay και συνταγματικά προνόμια προς όφελός τους, με τα οποία νομιμοποιείται η ανάμιξή τους στο νησί (τροποποίηση Πλατ). Η Κούβα μετατρέπεται σε ένα ιδιότυπο προτεκτοράτο, και η πρωτεύουσα Αβάνα σε άνδρο κάθε ανομίας.

Η περίοδος μέχρι τη δεκαετία του ’50 θα σφυρηλατήσει, αρχικά, μια αντι-ιμπεριαλιστική κουλτούρα η οποία, στη συνέχεια, θα προσλάβει καθαρά αντι-Αμερικανικό πρόσημο. Από το 1924 έως το 1958 η Κούβα γνωρίζει ημιδημοκρατικά και δικτατορικά καθεστώτα, κατά σειρά υπό τους (αρχικά εκλεγμένους) Στρατηγούς Ματσάδο και Μπατίστα. Αμφότερα αυταρχικά και οικονομικά διεφθαρμένα, στηρίζονται στην ανοχή των Η.Π.Α.

Η δεκαετία του 1950 χαρακτηρίζεται από τον ανταγωνισμό μεταξύ Ε.Σ.Σ.Δ. και Η.Π.Α. Παράλληλα, στο πλαίσιο αυτό, δυο ιδέες βρίσκουν εξαιρετική απήχηση στα εδάφη του Τρίτου Κόσμου: η τάση για αποαποικιοποίηση και εθνική ανεξαρτησία, και η απαίτηση για δημοκρατία, κοινωνική ισότητα ή σοσιαλισμό. Οι τάσεις αυτές υποκινούνται, διαμορφώνονται και καταπνίγονται, ανάλογα με τα κατά περίπτωση συμφέροντα των δύο Μεγάλων Δυνάμεων. Είναι η περίοδος κατά την οποία η Λατινική Αμερική αποτελεί ένα κράμα δημοκρατιών, δικτατοριών και εμφυλίων διαμαχών. Η περιφερειακή κατάσταση και το εσωτερικό πολιτικό τοπίο (πραξικόπημα Μπατίστα του 1952) δρουν καταλυτικά στην αντι-ιμπεριαλιστική και αντι-Αμερικανική κουλτούρα του λαού της Κούβας, ώστε να εκδηλωθεί, στις 26 Ιουλίου 1953, υπό την αρχηγία του νεαρού δικηγόρου Fidel Castro, το πρώτο επαναστατικό κίνημα. Όπως και πριν από 70 χρόνια, η πρώτη απόπειρα θα στεφθεί με αποτυχία. Όσοι εκ των ευάριθμων επαναστατών επιζήσουν, θα συλληφθούν και θα φυλακισθούν. Ο Fidel Castro φυλακίζεται, αλλά μερικούς μήνες αργότερα ελευθερώνεται και εξορίζεται στο Μεξικό. Εκεί, το 1955, θα γνωρίσει τον Αργεντινό Ernesto Che Guevara. Σύντομα, θα αναπτύξουν αμοιβαία φιλία και θα συγκροτήσουν ένοπλα τμήματα, προκειμένου να οργανώσουν νέα επανάσταση. Στις 25 Νοεμβρίου 1956 θα αποβιβαστούν με 82 άντρες για να επιχειρήσουν το “ακατόρθωτο” – σύμφωνα με τον ίδιο τον Che Guevara. Αρχικά αποδεκατίζονται, όμως η συνέχεια είναι διαφορετική, καθώς εθελοντές συντάσσονται μαζικά με τις δυνάμεις τους, με αποτέλεσμα, την 1η  Ιανουαρίου του 1959, να καταλάβουν την εξουσία, αναγκάζοντας τον Μπατίστα να εγκαταλείψει τη χώρα. Στην αρχή το νέο καθεστώς προσπαθεί να διατηρήσει καλές σχέσεις με τις Η.Π.Α., αλλά και να υλοποιήσει την αγροτική μεταρρύθμιση, η οποία, όμως, πλήττει τα συμφέροντα των Αμερικανικών εταιρειών που δραστηριοποιούνται στο νησί. Η αντινομία των δύο στόχων θέτει στρατηγικά διλήμματα για τις Η.Π.Α.: να επέμβουν στο νησί, ή να προχωρήσουν σε οικονομικό εμπάργκο; Τελικά, η εθνικοποίηση μερικών Αμερικανικών εταιρειών οδηγεί τον Πρόεδρο Eizenhower στη δεύτερη επιλογή, περιορίζοντας τις εισαγωγές ζάχαρης και προετοιμάζοντας, παράλληλα, την πρώτη επιλογή.

Βρισκόμαστε στο ζενίθ του Ψυχρού Πολέμου. Έχουν προηγηθεί οι εξεγέρσεις στην Ουγγαρία και στο Poznan της Πολωνίας, αλλά και η εγκατάσταση του επαναστατικού καθεστώτος του Naser στην Αίγυπτο. Με την απόκτηση της βόμβας υδρογόνου, η Ε.Σ.Σ.Δ. επιτυγχάνει στρατηγική ισορροπία με τις Η.Π.Α. και, με την εκτόξευση του Sputnik, ενισχύεται η πολιτική επιρροή του κομμουνισμού στον Τρίτο Κόσμο – όχι απαραίτητα ως ιδεολογική ταύτιση, αλλά ως στρατηγικό αντίβαρο στην προσπάθειά τους να αποτινάξουν τα αποικιακά καθεστώτα. Στην άλλη πλευρά, οι Η.Π.Α. πείθουν τους ατλαντικούς τους εταίρους να εγκαταστήσουν βαλλιστικούς πυραύλους μεσαίου βεληνεκούς στην Ευρώπη, και αναπτύσσεται το Δόγμα Eisenhower για παροχή βοήθειας στα κράτη που αντιμετωπίζουν την κομμουνιστική απειλή. Ένα βήμα πριν την καθ’ ύλην διχοτόμηση του Βερολίνου, οι δυο μεγάλοι δρώντες διαμορφώνουν την περιφέρειά τους και βάζουν “πιόνια στη σκακιέρα”. Στη φάση αυτή, η ιδεολογία αποτελεί απλά την επένδυση του γεωπολιτικού ανταγωνισμού και της αναζήτησης ασφάλειας και ανεξαρτησίας.

Στο ανταγωνιστικό αυτό πλαίσιο, μικρά κράτη, όπως η Κούβα, αγωνίζονται να διατηρήσουν την ανεξαρτησία τους. Βασική προϋπόθεση για να το πετύχει αυτό η Κούβα είναι ο έλεγχος των Αμερικανικών εταιρειών. Η αντίδραση των Η.Π.Α., με την επιβολή οικονομικού εμπάργκο, και η διαφαινόμενη επέμβαση δημιουργούν αίσθημα ανασφάλειας και, σ’ αυτό το σημείο, οι επιλογές είναι τρεις: να αλλάξεις τη στάση του αντιπάλου σου, να τον αποτρέψεις με δικά σου μέσα, ή να δημιουργήσεις συμμαχίες. Η τρίτη επιλογή είναι μονόδρομος. Έτσι, ο Fidel Castro στρέφεται στην Ε.Σ.Σ.Δ. Η ανταπόκριση των Σοβιετικών είναι αυτονόητη. Στο εξής, η Κούβα είναι το αγκάθι στο “μαλακό υπογάστριο” των Η.Π.Α., το ρήγμα στην περιφερειακή ηγεμονία τους στη Λατινική Αμερική.

Οι δυο χώρες, Κούβα και Ε.Σ.Σ.Δ., υπογράφουν εμπορική συμφωνία και αποκαθιστούν διπλωματικές σχέσεις. Η στρατηγική αυτή κατάσταση αλλάζει τις πολιτικές ισορροπίες στο νησί. Για πρώτη φορά, ο Fidel Castro συμφιλιώνεται με το αντιπολιτευόμενο κομμουνιστικό κόμμα, το οποίο, καθοδηγούμενο από την Ε.Σ.Σ.Δ., προσεγγίζει και στηρίζει τον ηγέτη της Κούβας. Η δε ιδρυτική πράξη του κομμουνιστικού κόμματος θα γίνει κάποια χρόνια αργότερα, το 1965, και το πρώτο συνέδριο, το 1975, θα αποτελέσει τρανή απόδειξη του μη κομμουνιστικού χαρακτήρα της επανάστασης του 1959, αλλά και του ίδιου του Fidel Castro.

Η κίνηση αυτή ακυρώνει το Αμερικανικό εμπάργκο, αλλά δημιουργεί την πολύ χειρότερη για τις Η.Π.Α. στρατηγική ανασφάλεια, καθώς και διλήμματα, τόσο σε σχέση με τη χρήση της Κούβας από την Ε.Σ.Σ.Δ., όσο και από το φόβο επαλήθευσης των προβλέψεων για domino effect στην Αμερικανική περιφέρεια. Σε επιδίωξη, πλέον, στρατηγικής άμυνας, η επέμβαση στον Κόλπο των Χοίρων, τον Απρίλιο του 1961, αποτελεί ένα αναμενόμενο γεγονός. Η C.I.A. οργανώνει Κουβανούς αντικαθεστωτικούς, ελπίζοντας να ανατρέψει το καθεστώς. Η απόπειρα αποτυγχάνει.

Η κατάσταση αυτή έχει ήδη δημιουργήσει ένα φαύλο κύκλο διλήμματος ασφαλείας και για τα δύο κράτη, Η.Π.Α. και Κούβα. Παράλληλα, όμως, προφέρει ένα εξαιρετικό παράθυρο ευκαιρίας για την Ε.Σ.Σ.Δ., προκειμένου να εξισορροπήσει την εγκατάσταση Αμερικανικών βαλλιστικών πυραύλων στην Ευρώπη. Έτσι, η συμφωνία της 31ης Αυγούστου 1962 μεταξύ Che Guevara και Krushchev, για εγκατάσταση Σοβιετικών πυραύλων στο νησί, αποτελεί win-win situation και για τους δύο. Η συνέχεια είναι λίγο-πολύ γνωστή. Οι Η.Π.Α., στα πρόθυρα να υποστούν στρατηγικό πλήγμα, αντιδρούν δυναμικά και, στο chicken game που ακολουθεί, οι Σοβιετικοί υποχωρούν. Ωστόσο, η μετέπειτα συμφωνία τους εξασφαλίζει την ανεξαρτησία του νησιού.

Ο Che Guevara, απογοητευμένος, αποστασιοποιείται πλέον από το Σοβιετικό μπλοκ και, λίγα χρόνια αργότερα, μετά από μια διαφωνία για αποστολή Κουβανών στρατιωτών στο Κονγκό, θα παραιτηθεί των αξιωμάτων του, αποχωρώντας από το νησί. Η συνέχεια για την Κούβα είναι σχεδόν νομοτελειακή. Το νησί απομονώνεται από τις Η.Π.Α. και ενισχύεται οικονομικά από το Σοβιετικό μπλοκ. Η οικονομία, αλλά και η πολιτική επιβίωση του καθεστώτος εξαρτώνται από την Ε.Σ.Σ.Δ., η οποία αγοράζει τα Κουβανέζικα προϊόντα σε υψηλότατες τιμές.

Η κατάρρευση του Σοβιετικού συστήματος, το 1990, και η παύση των συμφωνιών εμπορίου και των ενισχύσεων θα προκαλέσουν τριγμούς στην οικονομία του νησιού. Ήδη, το 1980, έχει σημειωθεί το πρώτο κύμα μετανάστευσης, το οποίο ακολουθείται από ένα δεύτερο κύμα, το 1994. Από το 1995 και μετά, σημειώνεται ένα μικρό και σταδιακό άνοιγμα στις ιδιωτικές επιχειρήσεις, ενώ, επί προεδρίας Obama, βελτιώνονται οι σχέσεις Κούβας και Ηνωμένων Πολιτειών.

Τι διατήρησε το καθεστώς όλα αυτά τα χρόνια; Η αντι-Αμερικανική κουλτούρα που προϋπήρχε της επανάστασης, η περιχαράκωση απέναντι στο φόβο Αμερικανικής επέμβασης και επιστροφής του καθεστώτος εκμετάλλευσης από τις Αμερικανικές εταιρείες, η έλλειψη δημοκρατικής κουλτούρας (όπως σχεδόν σε όλη τη Λατινική Αμερική), η πρόσδεση στο άρμα της Ε.Σ.Σ.Δ. μέχρι το 1990, τα κοινωνικά μέτρα και η αγροτική μεταρρύθμιση, αποτελούν τους βασικούς παράγοντες αποδοχής και συστράτευσης με το καθεστώς. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η πολιτική καταπίεση και η παραμονή στην εξουσία δεν αποτελούν κατ’ ανάγκη πολιτική προδιάθεση, αλλά δομικά επακόλουθα, όπως, αναλογικά, τα δημοκρατικά αιτήματα αποκτούν άλλη προτεραιότητα και βαρύτητα σε σχέση με το δυτικό κόσμο. Αντίστοιχα, το σύστημα υγείας δεν αποτελεί αυτοσκοπό για το καθεστώς, αλλά στρατηγικό εργαλείο.

Τι ήταν τελικά ο Fidel Castro; Επαναστάτης ή δικτάτορας; Χωρίς να υποβαθμίζουμε ποτέ το σύνδρομο αγκίστρωσης στην εξουσία, ο Fidel Castro, ως φορέας και αποτέλεσμα του αιτήματος για ανεξαρτησία, υπήρξε και τα δύο – επαναστάτης/λαϊκός ηγέτης και δικτάτορας, αρωγός του λαού και καταπιεστής, καλύπτοντας σε κάθε περίπτωση τις απαιτήσεις που δημιουργούσε η δομή του παγκόσμιου και του εσωτερικού συστήματος.

“...αντέξαμε απέναντι στον πόλεμο της βρώμικης προπαγάνδας του Μακ Κάρθυ, στην εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων, στην κρίση των πυραύλων, στο εμπάργκο, στη διάλυση της Ε.Σ.Σ.Δ. Ανατρέψαμε όλα τα προγνωστικά περί … ανατροπής μας. Ο ιμπεριαλισμός είναι η μόνη υπερδύναμη. Εμείς, όμως, δεν αποτελούμε πια νεοαποικία…” (Αβάνα, Πρωτομαγιά 2001).

Πηγές:

  1. Σειρά Ένθετων Πρόσωπα που άλλαξαν την πορεία του κόσμου (23-12-2001), Φιντέλ Κάστρο ο Τελευταίος Αντάρτης, εφημερίδα Το Βήμα.
  2. Γιαννουλόπουλος Γ. (1992), O μεταπολεμικός κόσμος, Αθήνα: Παπαζήση.
  3. The economic benefits of fracking (2016), Available at: https://www.brookings.edu/blog/brookings-now/2015/07/17/10-economic-facts-about-cuba/ (Accessed: 11 December 2016).

 

 

Πλοήγηση στις σειρέςΟ Φιντέλ έφυγε, η επανάσταση έμεινε. Τα ανθρώπινα δικαιώματα; >>

Tagged under:

Απόφοιτος Τμήματος Πολιτικών Επιστημών Παντείου και Μεταπτυχιακού Διεθνών Σχέσεων και Στρατηγικών Σπουδών. Ερευνητής στο Ίδρυμα Διεθνών Σχέσεων στο Τμήμα Αμυντικών Θεμάτων και Ευρωατλαντικών Μελετών.

tbazinis@powerpolitics.eu

Website: http://powerpoltics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

1 Comment

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest