Σύγχρονη και μελλοντική αντι-δορυφορική τεχνολογία

Οι πρόσφατες δημοσιεύσεις στον ξένο τύπο αναφέρουν ότι η Ρωσία και η Κίνα αναπτύσσουν διαστημικά λέιζερ και πυραύλους που θα μπορούν να καταρρίπτουν αμερικανικούς κατασκοπευτικούς αλλά και εμπορικούς δορυφόρους. Οι ειδήσεις αυτές επαναφέρουν στην επιφάνεια το ζήτημα του νομικού καθεστώτος που ισχύει για τη σύγχρονη αντί-δορυφορική τεχνολογία καθώς και ποιο μπορεί να είναι στο μέλλον.

Ο όρος αντί-δορυφόρος (εφεξής ASAT) χρησιμοποιείται για να αναφερθεί σε ένα σύστημα σχεδιασμένο να καταστρέφει ή να προκαλεί βλάβη στους δορυφόρους. Όλα τα αντί-δορυφορικά συστήματα που υπάρχουν αυτή τη στιγμή στο διάστημα, εμπίπτουν σε δύο γενικές κατηγορίες: συστήματα άμεσης ανόδου και συντροχιακά συστήματα. Τα μεν πρώτα χρησιμοποιούν βαλλιστικούς πυραύλους για να τοποθετήσουν έναν εντοπιστή σε μια βαλλιστική τροχιά που διασταυρώνεται με τον στόχο στην τροχιά, χωρίς ο ίδιος ο εντοπιστής να εισέρχεται στην τροχιά, τα δε δεύτερα είναι ένα διαστημικό όχημα εκτόξευσης για να τοποθετήσουν τον εντοπιστή σε τροχιά, και ύστερα κάνουν ελιγμούς ώστε είτε να συγκρουστούν είτε να περάσουν κοντά στον στόχο (Weeden, 2013). Ωστόσο, δεν είναι όλοι οι αντί-δορυφόροι που σχεδιάστηκαν με βάση τη συμβατική μορφή δορυφόρων σε τροχιά. Τα νεότερα μοντέλα των ASAT, διαμορφώνονται με βάση τα γήινα αναδυόμενα όπλα ή ακόμα και τα ηλεκτρονικά κυκλώματα σχεδιασμένα να διακόπτουν τους δορυφορικούς αισθητήρες (Chatterjee, 2014).

Επομένως, η χρήση των αντί-δορυφορικών συστημάτων εμπίπτει στο πεδίο στρατιωτικών δραστηριοτήτων στο Διάστημα. Παρατηρεί όμως κανείς, ότι ενιαίο συνεκτικό νομικό πλαίσιο που να διέπει αυτές τις στρατιωτικές δραστηριότητες δεν υπάρχει: η νομοθεσία και οι κανονισμοί που ρυθμίζουν τη στρατιωτική χρήση του Διαστήματος μπορούν να βρεθούν σε διάφορες συμφωνίες που διαπραγματεύονται το θέμα (Tronchetti, 2013).

Ισχύον νομικό καθεστώς

Οι βασικές διατάξεις που ρητά ρυθμίζουν τις δραστηριότητες στο διαστημικό χώρο βρίσκονται στη Συνθήκη για το Διάστημα (εφεξής OST) και στη Συμφωνία για τη Σελήνη (εφεξής Moon Agreement).

Ανάμεσα στις θεμελιώδεις αρχές που ρυθμίζονται σε αυτά τα κείμενα είναι η Εφαρμογή του Δημοσίου Διεθνούς Δικαίου στο Διάστημα (OST Άρθ. IΙΙ), που προϋποθέτει την ισχύ του Χάρτη του ΟΗΕ και ιδίως του άρθρου 103 περί συγκρούσεων συμβατικών υποχρεώσεων των κρατών-μελών και του Χάρτη, του άρθρου 2 παρ. 4 που επιβάλλει στα κράτη-μέλη να απέχουν από την απειλή ή χρήση βίας καθώς και Κεφαλαίου VII και του άρθρου 51, που προβλέπουν εξαιρέσεις από την απαγόρευση αυτή.

Σύμφωνα με το Ψήφισμα της 29ης ΓΣ του ΟΗΕ 3314/1974 (Αρθ. 3) η επίθεση εκτός από το αμιγώς ένοπλο [στρατιωτικό] χαρακτήρα της μπορεί να έχει και άλλη έκβαση, π.χ. ναυτικός αποκλεισμός, διάθεση εδάφους ενός κράτους σε άλλο για πραγματοποίηση επίθεσης κατά τρίτο κράτος και άλλα. Περαιτέρω το Άρθρο 4 ορίζει ότι η λίστα του Άρθρου 3 είναι ενδεικτική και το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ μπορεί να καθορίσει και άλλες πράξεις που συνιστούν επίθεση. Τις εξαιρέσεις από τον κανόνα απαγόρευσης της απειλής ή χρήσης βίας συνιστούν το κεντρικό σύστημα συλλογικής ασφάλειας κατά το Κεφάλαιο VII με Επικεφαλής το ΣΑ του ΟΗΕ (Dunk, Tronchetti, 2015) και το δικαίωμα της άμυνας κατά το άρθρο 51 του Χάρτης του ΟΗΕ.

Ζητήματα ερμηνείας προκαλεί ο τρόπος με τον οποίο μπορούν να εφαρμοστούν οι διατάξεις του Κεφαλαίου VII στο Διάστημα. Λόγω χάριν, θα μπορούσαν τα “άλλα μέσα επικοινωνίας” (other means of communication) του Άρθρου 41 του Χάρτη  να περιλαμβάνουν και τους διαστημικούς πόρους ή να διευρυνθεί το πεδίο εφαρμογής του Άρθρου 42 του Χάρτη και η έννοια “από αέρα” (by air) να περιλαμβάνει και το διαστημικό χώρο; Σημείο αντιπαράθεσης αποτελεί ο προσδιορισμός της στιγμής από την οποία μπορεί να ασκηθεί το δικαίωμα της άμυνας. Η παραδοσιακή ερμηνεία προτείνει μια περιοριστική αντίληψη σύμφωνα με την οποία ένα κράτος μπορεί να ασκήσει το δικαίωμα της άμυνας μόνο αφού έχει συμβεί μια ένοπλη επίθεση κατά αυτού (Dunk, Tronchetti, 2015). Ωστόσο τα τελευταία χρόνια μερικοί συγγραφείς (Aust, 2010, και Shaw, 2008) εξέφρασαν αντίθετη άποψη υποστηρίζοντας ότι όχι μόνο το δικαίωμα “προηγούμενης” άμυνας πριν επέλθει η επικείμενη επίθεση υπάρχει, αλλά δύναται να ασκηθεί η άμυνα ως απάντηση σε μία τρομοκρατική επίθεση ακόμη και αν δεν εμπλέκεται άλλο κράτος.

Η εκ προθέσεως καταστροφή ενός δορυφόρου με κάποιο είδος όπλου αποτελεί γεγονός το οποίο μπορεί να ενεργοποιήσει το δικαίωμα της άμυνας στο Διάστημα, αφού εμπίπτει στην έννοια της “ένοπλης επίθεσης”. Η επίθεση κατά του διαστημικού αντικειμένου νηολογημένου σε ένα κράτος θα μπορούσε επίσης να συνιστά επίθεση κατά του εν λόγω κράτους. Αυτό άλλωστε θα ήταν σύμφωνο και με τις υφιστάμενες αρχές του Διεθνούς Δικαίου, ιδίως του Δικαίου της θάλασσας, όπου η επίθεση κατά πλοίου που φέρνει σημαία ενός κράτους ισοδυναμεί με την επίθεση κατά του κράτους της σημαίας. Είναι δύσκολο όμως να χαρακτηριστεί “επίθεση” κατά δορυφόρου μία ηλεκτρονική επίθεση (cyber attack) (Dunk, Tronchetti, 2015), η οποία δεν προκαλεί την καταστροφή του, αλλά έχει ως στόχο την εξουδετέρωσή του.

Σε κάθε περίπτωση η άμυνα ή νόμιμη χρήση βίας υπό την αιγίδα του ΣΑ πρέπει να διενεργούνται σύμφωνα με τις Αρχές του Ανθρωπιστικού Δικαίου: την αρχή της διάκρισης και την αρχή της αναλογικότητας (Aust, 2010). Η πρώτη αρχή επιβάλλει στα κράτη κατά την αναγκαία επίθεση να διακρίνουν τον μαχητό πληθυσμό από τον αμάχητο, τους στρατιωτικούς στόχους από τους πολιτικούς καθώς και να προστατεύουν πολιτιστικά αγαθά (Πρόσθετο Πρωτόκολλο Ι της Σύμβασης της Γενεύης του 1949 για την Προστασία των Θυμάτων των Ενόπλων Συρράξεων (1977), Άρθ. 48). Ενώ η δεύτερη απαιτεί η επίθεση να μην είναι υπερβολικά μεγάλη σε σχέση με το επιδιωκόμενο στρατιωτικό πλεονέκτημα (Πρόσθετο Πρωτόκολλο Ι της Σύμβασης της Γενεύης του 1949 για την Προστασία των Θυμάτων των Ενόπλων Συρράξεων (1977), Άρθ. 51, παρ. 5 (β)).

Η Ειρηνική χρήση και εξερεύνηση του Διαστήματος (OST Άρθ. IV, παρ. 2, Moon Agreement Άρθ. 3, παρ. 1 και 4), η καθολική απαγόρευση πυρηνικών όπλων και όπλων μαζικής καταστροφής (OST Άρθ. IV, παρ. 1, Moon Agreement Άρθ. 3, παρ. 3), καθώς και η απαγόρευση δημιουργίας στρατιωτικών βάσεων, εγκαταστάσεων και οχυρώσεων, δοκιμής οποιουδήποτε είδους όπλου και διεξαγωγής στρατιωτικών ελιγμών στη Σελήνη και ουράνια Σώματα (Moon Agreement Άρθ. 3, παρ. 4, OST Άρθ. IV, παρ. 2), θεμελιώνουν συνολικό καθεστώς αποστρατικοποίησης του Διαστήματος. Σύμφωνα με τα ανωτέρω η χρήση των ASAT φαίνεται να είναι ανεπίτρεπτη, ωστόσο κάποιοι θα μπορούσαν να επιχειρηματολογήσουν ότι τα ASAT δεν έχουν αποκλειστικά στρατιωτικό σκοπό (Chatterjee, 2014).

Ακόμη και αν δεχθούμε ότι οι στρατιωτικές χρήσεις του Διαστήματος δεν έχουν επιθετικό χαρακτήρα και δεν στρέφονται κατά του άλλου κράτους, πρέπει να πραγματοποιούνται σύμφωνα με την περιβαλλοντική ρύθμιση (OST αρθ. IX), που επιβάλλει στα κράτη να αποφεύγουν πρόκληση επιβλαβούς μόλυνσης του διαστημικού (Forward contamination) ή/και γήινου (Backward contamination) περιβάλλοντος (διαστημικά απόβλητα, κλπ.). Τέτοιες στρατιωτικές χρήσεις μπορούν, λόγω χάριν, να αφορούν την δοκιμή συμβατικών όπλων (κινέζικη δοκιμή αντί-δορυφορικού πυραύλου) ή την εξουδετέρωση δορυφόρου του ιδίου του κράτους (επιχείρηση κατάρριψης αμερικανικού δορυφόρου USA-193).

Σύμφωνα με τα ανωτέρω προκύπτει ένας αλγόριθμος στον οποίον μπορούμε να υποβάλλουμε την εκάστοτε στρατιωτική δραστηριότητα που πρόκειται να πραγματοποιηθεί στο Διάστημα, ώστε να συμπεράνουμε εάν αυτή είναι επιτρεπτή ή όχι. Υπάρχουν τρία “φίλτρα” για την εξέταση της στρατιωτικής δράσης τα οποία ξεκινούν από την ειδική νομοθεσία (OST) και προχωρούν προς τις πιο γενικές ρυθμίσεις (Χάρτης του ΟΗΕ και Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο). Έτσι μία στρατιωτική ενέργεια στο Διάστημα για να είναι επιτρεπτή δεν πρέπει να προσκρούει στα άρθρα IV και IX της OST, να μην αντιβαίνει στο Άρθρο 2 παρ. 4 του Χάρτη του ΟΗΕ και εφόσον πρόκειται για άσκηση δικαιώματος βάσει του Άρθρου 51 ή Κεφαλαίου VII του Χάρτη, να τηρεί τις Αρχές του Ανθρωπιστικού Δικαίου. Ο τρόπος αυτός αποτελεί σήμερα την πιο ασφαλή δικλείδα προστασίας του Διαστήματος από την στρατικοποίηση και ανταγωνισμό των εξοπλισμών.

Εναλλακτικές λύσεις

Λόγω των ερμηνευτικών προβλημάτων που παρουσιάζουν οι Διεθνείς Συνθήκες, εξακολουθούν να υφίστανται πρωτοβουλίες των κρατών να εξειδικευτεί και να απαγορευτεί η απειλή ή χρήση βίας στο Διάστημα. Αυτή τη στιγμή στο στάδιο διαβουλεύσεων τόσο στο πλαίσιο εργασίας της COPUOS όσο και της Διάσκεψης για Αφοπλισμό βρίσκονται δύο κείμενα. Το ένα είναι Σχέδιο Ψηφίσματος “Πρόληψη του ανταγωνισμού των εξοπλισμών στο Διάστημα” (PAROS), ενώ το δεύτερο – Σχέδιο Συνθήκης για την Πρόληψη της τοποθέτησης των όπλων στο διάστημα, την απειλή ή χρήση βίας κατά των Διαστημικών Αντικειμένων.

Σημαντικές για τον περιορισμό της στρατιωτικής χρήσης του Διαστήματος θεωρούνται: η διμερής Συνθήκη για Αντί-Βαλλιστικούς Πυραύλους (ABM μεταξύ ΗΠΑ και ΕΣΣΔ 1972,  καταργήθηκε το 2002), η Συνθήκη για τον Περιορισμό των Στρατηγικών Επιθετικών Όπλων (SALT μεταξύ ΗΠΑ και ΕΣΣΔ 1979, ποτέ όμως δεν μπήκε σε ισχύ) καθώς και η Συνθήκη για τη Μείωση των Στρατηγικών Επιθετικών Όπλων (START I, ποτέ όμως δεν μπήκε σε ισχύ).

Η ABM συνομολογήθηκε το 1972 και αποτέλεσε την πρώτη – μετά τη σύναψη της OST – νομική προσπάθεια να ενισχύσει μερική αποστρατιωτικοποίηση του Διαστήματος. Η συγκεκριμένη Συνθήκη απαγόρευσε τη δοκιμή και την τοποθέτηση στο Διάστημα, στη θάλασσα και στον αέρα συστημάτων και εξαρτημάτων με Αντί-Βαλλιστικούς Πυραύλους.

Η SALT ΙΙ ήταν αποτέλεσμα επταετών διαπραγματεύσεων και περιόριζε τον αριθμό των στρατηγικών οχημάτων εκτόξευσης πυρηνικών (ICBM, SLBM και βαριά βομβαρδιστικά), συστημάτων MIRV και στρατηγικών επιθετικών όπλων. Η Συνθήκη προέβλεπε επίσης την απαγόρευση κατασκευής νέων χερσαίων εκτοξευτών ICBM.

Το 1991 ανακοινώθηκε η START I η οποία έπρεπε να αντικαταστήσει τη SALT ΙΙ και προέβλεπε την πρώτη πραγματική μείωση των πυρηνικών όπλων στις ΗΠΑ και την ΕΣΣΔ. Παρά ταύτα ποτέ δεν συμφωνήθηκε. Ωστόσο, το 2010, επιτεύχθηκε η νέα Συμφωνία μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας (λεγόμενη START IΙ 2010, μπήκε σε ισχύ το 2011). Η καινούργια Συνθήκη, κατάφερε να μειώσει τον αριθμό ανεπτυγμένων πυρηνικών κεφαλών σε 1550 και τον αριθμό των οχημάτων μεταφοράς (ICBM, υποβρύχια και βομβαρδιστικά αεροπλάνα) σε 800.

Μία από τις τελευταίες νομοθετικές πρωτοβουλίες (Dunk, Tronchetti, 2015), είναι ο Διεθνής Κώδικας Συμπεριφοράς κατά την διάδοση των βαλλιστικών πυραύλων. Επιπλέον, οι διατάξεις που αφορούν τις στρατιωτικές χρήσεις του Διαστήματος, ιδίως τη χρήση των στρατιωτικών δορυφόρων, απαντώνται στο Καταστατικό και τη Σύμβαση της Διεθνούς Ένωσης Τηλεπικοινωνιών (ITU).

Αντί επιλόγου

Ο περιορισμός της στρατιωτικής χρήσης του Διαστήματος εξαρτάται άμεσα από την εφαρμογή της υφιστάμενης διεθνούς νομοθεσίας για το Διάστημα. Τη στιγμή όμως που υπάρχουν νομοθετικά κενά και εν αναμονή πιο σύγχρονων ρυθμίσεων η διεθνής κοινότητα πρέπει να αποφασίσει με ποιο τρόπο αυτή η νομοθεσία θα εφαρμόζεται: θα υπάρχουν περιθώρια για σιωπηρές αρμοδιότητες (implied powers) με την έννοια ό,τι δεν απαγορεύεται ρητά και μπορεί να συνεπάγεται όποιο σκοπό επιτρέπεται ή θα επιβληθεί ο μηχανισμός που ισχύει και στις εθνικές έννομες τάξεις των περισσότερων κρατών όπου η κρατική εξουσία έχει τόσες αρμοδιότητες και δικαιώματα όσα της επιτρέπει ρητά ο νόμος. Σημειωτέον ότι ούτε και υπάρχοντα κείμενα του soft law ρυθμίζουν κάπως το ζήτημα της στρατιωτικοποίησης του Διαστήματος.

Είναι πλέον γεγονός ότι το Άρθρο IV της OST είναι παρωχημένο με συνέπεια να μην μπορεί να αντιμετωπίσει τα σύγχρονα νομικά ζητήματα που σχετίζονται με τη στρατιωτική χρήση του Διαστήματος. Το νομικό κενό σε αυτόν τον τομέα μπορεί να προκαλέσει σοβαρά προβλήματα όχι μόνο για τη διατήρηση της ειρήνης και ασφάλειας στο Διάστημα, αλλά και επί της Γης.

Ως μέτρα μεταρρύθμισης που αποσκοπούν στην αποτελεσματικότερη λύση και ενδεχομένως απόλυτη απαγόρευση των ASAT θα μπορούσαν να είναι: η δραστική τροποποίηση των Διενών Συνθηκών που αφορούν το Διάστημα, ανάληψη περισσοτέρων διπλωματικών προτοβουλιών καθώς και η ανάπτυξη σημαντικότερου ρόλου του ΟΗΕ (Chatterjee, 2014).

Πηγές:

  1. Aerospace Daily & Defense Report. (2007). Chinese anti-satellite test sets off Washington’s alarmshttp://aviationweek.com/awin/chinese-anti-satellite-test-sets-washingtons-alarms
  2. Aust, A. (2010). Handbook on International Law, pp. 208-339
  3. Chatterjee, P. (2014). Legality of Anti-Satellites Under the Space Law Regime,  https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14777622.2014.891558
  4. David, L. (2017). China, Russia Advancing Anti-Satellite Technology, US Intelligence Chief Says,  https://www.space.com/36891-space-war-anti-satellite-weapon-development.html
  5. Dunk, F. and Tronchetti, F. (2015). Handbook of Space Law, pp. 336-378
  6. Gavin, H. (2018). Russia and China developing space LASERS to shoot down US spy satellites – shock report, https://www.express.co.uk/news/world/912995/russia-china-developing-anti-satellite-lasers-missiles-weapons-destroy-usa-surveillance
  7. Shaw, M. (2008). International Law, pp. 1131-1143
  8. Tronchetti, F. (2013). Fundamentals of Space Law and Policy, pp. 71
  9. Weeden, B. (2013). Anti-satellite Tests in Space – The Case of Chinahttps://swfound.org/media/115643/china_asat_testing_fact_sheet_aug_2013.pdf
  10. University of Mississippi. (n.d.). USA-193: Selected Documents, Special Topics in Aerospace Law Series, No.1, A Supplement to the Journal od Space Law.  http://www.spacelaw.olemiss.edu/resources/pdfs/usa193-selected-documents.pdf
  11. un-documents. (n.d.). Ψήφισμα της 29ης ΓΣ του ΟΗΕ A/RES/29/3314.  http://www.un-documents.net/a29r3314.htm
  12. treaties (1945). Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών. https://treaties.un.org/doc/publication/ctc/uncharter.pdf

Tagged under:

Η Ρεγγίνα Ιμπραγκίμοβα είναι πτυχιούχος της Νομικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Σπούδασε επίσης Αγγλική και Ελληνική Φιλολογία στο Κρατικό Πανεπιστήμιο Κουμπάν (Κρασνοντάρ, Ρωσία). Στο πλαίσιο των νομικών σπουδών της ενδιαφέρεται για το Διεθνές, Διαστημικό και Ναυτικό δίκαιο. Έχει πολυετή εργασιακή εμπειρία τόσο σε δημόσιους οργανισμούς όσο και σε ιδιωτικές εταιρείες της Ρωσίας, της Ελλάδας και της Κύπρου. Η Ρεγγίνα μιλάει άπταιστα Ελληνικά και Αγγλικά, έχει τις βασικές γνώσεις της Αραβικής, ενώ η Ρωσική είναι η μητρική της γλώσσα.

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest