The Martian: Πειρατεία στο διάστημα;

Στην ταινία επιστημονικής φαντασίας «The Martian» το πλήρωμα της αποστολής,Ares III, έρχεται αντιμέτωπο με μία ισχυρή καταιγίδα σκόνης στον Άρη, η οποία, απειλώντας να προκαλέσει σοβαρές βλάβες στο διαστημικό όχημα τους, τούς αναγκάζει να εγκαταλείψουν την αποστολή τους. Ο αστροναύτης, Mark Watney, χάνεται στη θύελλα, με αποτέλεσμα να θεωρηθεί λανθασμένα νεκρός από τους συνεργάτες του και να μείνει πίσω, ενώ οι υπόλοιποι κατάφεραν να διαφύγουν. Η ταινία απεικονίζει τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο ίδιος στην προσπάθειά του να επιβιώσει, οι οποίες είναι κυρίως τεχνικές και επιστημονικές, όπως για παράδειγμα πώς καλλιεργούμε τρόφιμα στον Άρη.

Ωστόσο, εντοπίζονται και ζητήματα νομικής φύσεως, όπως προκύπτει από την ακόλουθη δήλωσή του: «Υπάρχει μία διεθνής συνθήκη που λέει ότι καμία χώρα δεν μπορεί να διεκδικήσει οτιδήποτε βρίσκεται εκτός της Γης. Και, σύμφωνα με μία άλλη συνθήκη, όταν δεν βρισκόμαστε στην εδαφική επικράτεια μίας χώρας, τότε εφαρμόζεται το Δίκαιο της Θάλασσας. Άρα ο Άρης είναι διεθνή ύδατα. Η NASA είναι αμερικανική, μη στρατιωτική οργάνωση και κατέχει το Hab (συντομογραφία για την έννοια «habitat», δηλαδή την κατοικία που ο Watney είχε κατασκευάσει προς εξασφάλιση της επιβίωσής του). Έτσι, όταν βρίσκομαι εντός του Hab, το αμερικανικό δίκαιο εφαρμόζεται. Μόλις βγαίνω έξω, βρίσκομαι σε διεθνή ύδατα. Στη συνέχεια, όταν επιβιβάζομαι στο rover (όχημα για τη μετακίνησή του στον Άρη), εφαρμόζεται και πάλι το αμερικανικό δίκαιο. Τελικά, αποφάσισα να βρω και να χρησιμοποιήσω το Ares 4 Lander (διαστημικό όχημα που είχε σταλεί παλαιότερα από την N.A.S.A στον Άρη). Κανείς δεν μου έδωσε ρητώς άδεια να το κάνω αυτό. Αφού όμως επιβιβαστώ σε αυτό, πριν ενημερώσω τη NASA, θα έχω αποκτήσει τον έλεγχο ενός σκάφους σε διεθνή ύδατα χωρίς άδεια. Αυτό με καθιστά αυτομάτως έναν πειρατή του διαστήματος!»

Η δήλωση αυτή έγινε στα πλαίσια αναζήτησης ενός μικρού πυραύλου, που είχε σταλεί παλαιότερα στον Άρη από την NASA, έτσι ώστε να τον αξιοποιήσει για τη διαφυγή του από τον πλανήτη. Υπό το φως του διεθνούς δικαίου, βέβαια, ο ισχυρισμός αυτός περιλαμβάνει ορισμένα νομικά σφάλματα.

Ποιο είναι το νομικό καθεστώς στον Άρη;

Βάσει της διάταξης I της Συνθήκης για το Διάστημα (1967) το απώτερο διάστημα είναι ελεύθερο για εξερεύνηση από όλα τα κράτη. Το ίδιο ισχύει για τους ιδιωτικούς φορείς, οι οποίοι,ωστόσο, πρέπει να λάβουν ειδική άδεια από το κράτος, υπόκεινται δε σε κρατική εποπτεία με βάση το άρθρο IV της σύμβασης αυτής. Ωστόσο, κανένας πλανήτης δεν αποτελεί αντικείμενο κυριαρχίας ή ιδιοποίησης από κράτη και μη κυβερνητικούς φορείς. Το γεγονός ότι ο Neil Armstrong τοποθέτησε την αμερικανική σημαία στο φεγγάρι δεν συνεπάγεται την εδαφική κυριαρχία των ΗΠΑ επ’ αυτού.

Επιλέον, ο Άρης -όπως και άλλοι πλανήτες- έχουν αναγνωριστεί από τη Συνθήκη για τη Σελήνη (1979) ως «Κοινή Κληρονομιά της Ανθρωπότητας» (res communis). Το ίδιο ισχύει για τα διεθνή ύδατα στη Γη, βάσει της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (1982). Στην περίπτωσή μας, ο Watney υποστηρίζει ότι, εφόσον τόσο ο Άρης όσο και τα διεθνή ύδατα θεωρούνται κοινό κτήμα της ανθρωπότητας, οι ενέργειες του πρέπει να θεωρηθούν πειρατικές. Παρ’όλα αυτά, το νομικό καθεστώς που εφαρμόζεται στο διάστημα διαφέρει από το Δίκαιο της Θάλασσας, γεγονός που καθιστά αναγκαία την εξέταση της δήλωσής του ανά πρόταση.

«Υπάρχει μια διεθνής συνθήκη που λέει ότι καμία χώρα δεν μπορεί να διεκδικήσει οτιδήποτε βρίσκεται εκτός της Γης.»

Βάσει του άρθρου ΙΙ της Συνθήκης για το Διάστημα, πράγματι, τα κράτη δεν δικαιούται να προβούν σε εδαφικές διεκδικήσεις ουράνιων σωμάτων, προβάλλοντας αξιώσεις κυριαρχίας εφ’αυτών. Η εν λόγω πρόταση, συνεπώς, είναι ορθή και στο πλαίσιο της αμερικανικής αποστολής στον Άρη, οι ΗΠΑ δεν μπορούν να απαγορεύσουν σε άλλα έθνη ή ιδιωτικές οντότητες να πραγματοποιήσουν αντίστοιχες αποστολές στον πλανήτη αυτό.

«Σύμφωνα με μία άλλη συνθήκη, όταν δεν βρισκόμαστε στην εδαφική επικράτεια μίας χώρας, τότε εφαρμόζεται το Δίκαιο της Θάλασσας. Άρα ο Άρης είναι διεθνή ύδατα.»

Η δήλωση του Watney στο σημείο αυτό κρίνεται προβληματική, καθώς η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας δεν αναφέρεται στους μη ωκεάνιους χώρους πέρα από τα όρια της γης. Η αρχή που εσφαλμένα εκδηλώνεται στο σημείο αυτό είναι ο κανόνας της ελεύθερης πρόσβασης και διέλευσης στο διάστημα. Πρόκειται για μια αρχή εθιμικής προέλευσης, η εγκαθίδρυση της οποίας βασίστηκε στην εκτόξευση του Sputnik 1, του πρώτου τεχνητού δορυφόρου της Γης, που εκτοξεύθηκε από τη Σοβιετική Ένωση το 1957. Το γεγονός αυτό έθεσε τέλος στη διαμάχη για το αν τα κράτη έχουν κυριαρχικά δικαιώματα στο τμήμα του απώτερου διαστήματος που βρίσκεται πάνω από το έδαφος τους.

Συνεπώς, ο Άρης δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί ως διεθνή ύδατα. Άλλωστε, το Δίκαιο της Θάλασσας, όν ένας χωριστός κλάδος δικαίου, δεν δύναται να καλύψει τυχόν κενά του διαστημικού δικαίου.

«Η NASA είναι αμερικανική, μη στρατιωτική οργάνωση και κατέχει το Hab.»

Όσον αφορά τη νομική φύση της NASA, το άρθρο VI της Συνθήκης για το Διάστημα δεν διακρίνει τις οργανώσεις σε στρατιωτικές και μη στρατιωτικές, αλλά σε κυβερνητικές και μη κυβερνητικές, υπογραμμίζοντας ότι τα συμβαλλόμενα κράτη φέρουν διεθνή ευθύνη για τις δραστηριότητές τους στο διάστημα. Ως εκ τούτου, η NASA, ούσα μία ανεξάρτητη υπηρεσία του εκτελεστικού κλάδου της ομοσπονδιακής κυβέρνησης των ΗΠΑ και υπεύθυνη για την αεροδιαστημική έρευνα, θεωρείται ως κυβερνητική, και όχι ως μη στρατιωτική οργάνωση. Εξάλλου, τυχόν χαρακτηρισμός της ως μη στρατιωτικής υποδηλώνει ότι οι στρατιωτικές δραστηριότητες στο διάστημα απαγορεύονται πλήρως από το διεθνές διαστημικό δίκαιο. Τουναντίον, το άρθρο IV της Συνθήκης για το Διάστημα απαγορεύει μόνο την εγκατάσταση στρατιωτικών βάσεων, τη δοκιμή όπλων και τη διεξαγωγή στρατιωτικών ελιγμών σε ουράνια σώματα. Η χρήση στρατιωτικού προσωπικού για επιστημονική έρευνα ή για άλλους ειρηνικούς σκοπούς δεν απαγορεύεται.

Σχετικά με την ιδιοκτησία του Hab, αυτό ανήκει όντως στη NASA, με βάση το άρθρο VIII της Συνθήκης για το Διάστημα, που προβλέπει ότι τα συμβαλλόμενα κράτη διατηρούν τη δικαιοδοσία τους επί αντικειμένων που εκτοξεύονται στο διάστημα ή κατασκευάζονται σε ουράνια σώματα.

«Ενώ βρίσκομαι εντός του Hab, το αμερικανικό δίκαιο εφαρμόζεται. Μόλις βγαίνω έξω, βρίσκομαι σε διεθνή ύδατα. Στη συνέχεια, όταν επιβιβάζομαι στο rover εφαρμόζεται και πάλι το αμερικανικό δίκαιο.»

Καταρχάς, όσον αφορά το χαρακτηρισμό του Άρη ως διεθνή ύδατα, το Δίκαιο της Θάλασσας δεν εφαρμόζεται, όπως προαναφέρθηκε. Η πλησιέστερη αναλογία με την αρχή της ελεύθερης πρόσβασης και διέλευσης στο διάστημα εντοπίζεται στο άρθρο IV (2) της Συνθήκης της Ανταρκτικής (1959), βάσει του οποίου οι δραστηριότητες που πραγματοποιούνται από ένα κράτος στην Ανταρκτική δεν αποτελούν βάση για την εξασφάλιση εδαφικής κυριαρχίας στην περιοχή αυτή. Ως εκ τούτου, όταν ο Watney κινείται μεταξύ του Hab και του rover, ασκεί μόνο το δικαίωμα ελεύθερης διέλευσης, και όχι δικαιώματα κυριαρχίας επί του Άρη.

Συν τοις άλλοις, ο ισχυρισμός του ότι το αμερικανικό δίκαιο εφαρμόζεται μόνο όταν βρίσκεται μέσα στο Hab και το rover είναι εν μέρει σωστός. Σύμφωνα με το άρθρο VIII της Συνθήκης για το Διάστημα, τα συμβαλλόμενα κράτη διατηρούν τη δικαιοδοσία τους επί του ανθρώπινου δυναμικού που διεξάγει δραστηριότητες στο διάστημα. Άρα, οι ΗΠΑ ασκούν έλεγχο στον Watney για οποιαδήποτε ενέργειά τoυ, είτε βρίσκεται εντός του Hab και του Rover, είτε κινείται σε οποιοδήποτε άλλο τμήμα του πλανήτη.

«Αφού επιβιβαστώ στο Ares IV Lander, πριν ενημερώσω τη NASA, θα έχω αποκτήσει τον έλεγχο ενός σκάφους σε διεθνή ύδατα χωρίς άδεια. Αυτό με καθιστά αυτομάτως ένα πειρατή του διαστήματος.»

Οι δηλώσεις του Watney περί πειρατείας δεν θεωρούνται ορθές, δεδομένου ότι δεν πληρούν τις προϋποθέσεις του εγκλήματος αυτού βάσει του διεθνούς δικαίου και της αμερικανικής εθνικής νομοθεσίας. Ο Watney υπόκειται στη δικαιοδοσία των ΗΠΑ και του αμερικανικού δικαίου σύμφωνα με το άρθρο VIII της Συνθήκης για το Διάστημα, όπως τονίστηκε προηγουμένως. Βάσει του άρθρου 18 του Κώδικα των Ηνωμένων Πολιτειών, ως πειρατές θεωρούνται πολίτες των ΗΠΑ οι οποίοι διαπράττουν στην ανοικτή θάλασσα φόνο, ληστεία ή άλλες πράξεις εχθρότητας εναντίον του κράτους.

Στην περίπτωσή μας όμως, ο Watney αφενός δεν βρίσκεται στην ανοικτή θάλασσα και, αφετέρου, το διαστημικό όχημα Ares IV είναι καταχωριμένο στις ΗΠΑ μέσω της NASA, σύμφωνα με το άρθρο VIII της Συνθήκης για το Διάστημα. Συνεπώς, ο Watney δικαιούται να το χρησιμοποιήσει. Ακόμα και αν υποτεθεί ότι σκόπευε να το κλέψει, δεν χρησιμοποίησε βία κατά του ιδιοκτήτη ή κατόχου του οχήματος και, επομένως, οι ενέργειές του δεν πληρούν τις προϋποθέσεις της ληστείας.

Επιπροσθέτως, επισημαίνεται ότι το Δίκαιο του Διαστήματος δεν ορίζει την έννοια της πειρατείας. Η έννοια αυτή ορίζεται στο άρθρο 101 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, που χαρακτηρίζει ως πειρατικές τις παράνομες πράξεις βίας που διαπράττονται από το πλήρωμα ή τους επιβάτες ενός ιδιωτικού πλοίου ή αεροσκάφους κατά προσώπων ή περιουσιακών στοιχείων άλλων πλοίων ή αεροσκαφών σε χώρους εκτός της δικαιοδοσίας οποιουδήποτε κράτους, όπως στην ανοιχτή θάλασσα. Εντούτοις, οι ενέργειες του Watney, αφενός, δεν καλύπτονται από τον ορισμό αυτό και, αφετέρου, δεν πραγματοποιήθηκαν στην ανοικτή θάλασσα.

Σε κάθε περίπτωση, ακόμα κι αν κριθεί ένοχος για κλοπή, οι ενέργειές του ήταν σύμφωνες με την αρχή της κατάστασης ανάγκης του ποινικού δικαίου. Η αρχή αυτή εφαρμόζεται όταν οι εν λόγω πράξεις είναι αναγκαίες για την αποφυγή μεγαλύτερης ζημίας στον ενεργούντα, η κατάσταση ανάγκης δεν έχει προκληθεί από τον ίδιο, και δεν υπάρχει επαρκής εναλλακτική λύση. Στην προκειμένη περίπτωση, η χρήση του οχήματος αυτού ήταν πράγματι ο μόνος τρόπος για να διασφαλιστεί η διαφυγή του από τον Άρη.

Τελικά είναι ο Watney «διαστημικός πειρατής»;

Η δήλωση του Watney μπορεί να αξιοποιηθεί για την κατανόηση των βασικών κανόνων του διαστημικού δικαίου από ένα ακροατήριο που στερείται νομικών γνώσεων. Παρά την πρακτική χρησιμότητά της όμως, οι ενέργειές του δεν πληρούν τις προϋποθέσεις της πειρατείας που απαιτούνται από το αμερικανικό δίκαιο. Άλλωστε, πρόκειται για μία έννοια που δεν ορίζεται καν από το διεθνές διαστημικό δίκαιο. Το νομικό αυτό κενό δεν μπορεί να καλυφθεί από το Δίκαιο της Θάλασσας, εφόσον αποτελεί ένα χωριστό κλάδο δικαίου. Συνεπώς, οι αρχές του Δικαίου του Διαστήματος δεν πρέπει να θυσιάζονται στο βωμό των οικονομικών συμφερόντων της κινηματογραφικής βιομηχανίας, δεδομένου ότι πρόκειται για έναν αναπτυσσόμενο κλάδο δικαίου, που πρόκειται να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στο μέλλον.

 Πηγές :

  1. Baslar, K. (1998). The Concept of the Common Heritage of Mankind in International Law. Martinus Nijhoff Publishers.
  2. Beardsley, A., Garcia, T. and Sweeney, J. (2016). Historical Guide to NASA and the Space Program. Rowman & Littlefield.
  3. S. Jakhu, R. and Dempsey, S. (2017). Routledge Handbook of Space Law. Routledge.
  4. Kelsen, H. (2003). Principles of International Law. The Lawbook Exchange LTD, New Jersey, pp. 125.
  5. Kierulf, J. (2017). Disarmament under International Law. McGill-Queens University Press.
  6. Leverington, D. (2000). New Cosmic Horizons: Space Astronomy from the V2 to the Hubble Space Telescope. Cambridge University Press, pp. 23.
  7. Macdonald, Μ. and Badescu, V. (2014). The International Handbook of Space Technology. Springer, pp. 670.
  8. Michel, K. (2004). War, Terror and Carriage by Sea. LLP, pp. 129.
  9. Olavo de Oliviera Bittencourt Neto (2015). Defining the Limits of Outer Space for Regulatory Purposes. Springer, pp. 18.
  10. R.Slomanson, W. Fundamentals Perspectives on International Law. Wadsworth Cengage Learning, Sixth Edition, pp. 337.
  11. Schutter, O. (2014). International Human Rights Law. Cambridge University Press, pp. 303.
  12. G. Sprankling, J. (2014). The International Law of Property. Oxford University Press.
  13. Van Traa-Engelman, L. (1993). Commercial Utilization of Outer Space: Law and Practice. Martinus Nijhoff Publishers, pp. 29.
  14. U.S. Congress, Office of Technology Assessment (1996). Space Stations and the Law: Selected Legal Issues-Background Paper. OTA-BP-ISC-41,Washington, DC: U.S. Government Printing Office.
Έχει περάσει αρκετός χρόνος (11 μήνες) από τη δημοσίευση αυτού του άρθρου. Παρακαλούμε συνεχίστε στην ανάγνωσή του έχοντας υπόψη την ημερομηνία δημοσίευσης.

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest