Nagorno-Karabakh: Πολύ περισσότερα από άλλη μια παγωμένη σύγκρουση.

Στις αρχές του μήνα έλαβε χώρα ένα θερμής έντασης επεισόδιο, μεταξύ Αζέρικων και Αρμένικων δυνάμεων, στον ορεινό θύλακα του Nagorno-Karabakh , όταν τανκς και πυροβολικά άρχισαν να ανταλλάσσουν πυρά. Πιο συγκεκριμένα, αμφότερες οι εμπλεκόμενες πλευρές  επέρριψαν τις ευθύνες στην αντίπαλη σχετικά με το ποιος ξεκίνησε το επεισόδιο, ωστόσο οι αζέρικες δυνάμεις ήταν αυτές που φέρεται να κατέλαβαν αρμένικες  εγκαταστάσεις στην προσπάθειά τους για de facto έλεγχο εδαφών της περιοχής.(1)

Τουλάχιστον 50 άτομα σκοτώθηκαν μέσα σε διάστημα μόλις τεσσάρων ημερών. Το συγκεκριμένο συμβάν απέτυχε όμως να συγκεντρώσει τα βλέμματα τις διεθνούς κοινότητας, δικαιολογώντας το χαρακτηρισμό της συγκεκριμένης διαμάχης ως ‘’ξεχασμένης’’ από την ίδια την ιστορία. (2) 

Ωστόσο, πρόκειται για μια σύγκρουση που, παρότι μέχρι πρότινος ‘’παγωμένη’’,  τυχόν συνέχιση της κλιμάκωσης της έντασης θα μπορούσε να προσφέρει προσοδοφόρο έδαφος σε περιφερειακές δυνάμεις που ερίζουν για επιρροή.

Η πρόσφατη οξυμένη κρίση απέδειξε ότι, παρά τη γενικότερη στασιμότητά της, η εν λόγω παγωμένη διαμάχη ενέχει μια δυναμική που θα μπορούσε να δράσει αποσταθεροποιητικά.  Το συγκεκριμένο συμβάν απέδειξε πως το ρίσκο για αναζωπύρωση των εχθροπραξιών είναι -ίσως- υψηλότερο από ποτέ, εξαιτίας των αποτυχημένων διαμεσολαβητικών προσπαθειών, την αυξανόμενη στρατιωτικοποίηση του Αζερμπαϊτζάν, και τις συχνές, πλέον, παραβιάσεις της εκεχειρίας.

Ως «παγωμένη σύγκρουση» ορίζεται μια κατάσταση κατά την οποία η ένοπλη διαμάχη έχει λήξει με κατάπαυση πυρός, ωστόσο δεν έχει συνοδευτεί από οριστική συνθήκη ειρήνης, καθιστώντας την εύθραυστη. (3)  

Οι παραβιάσεις της γραμμής κατάπαυσης πυρός εκατέρωθεν, από το 1994 μέχρι και σήμερα, αποτελούν συχνό φαινόμενο. Έλαβαν, όμως, χώρα σε μικρή κλίμακα και με αραιό ρυθμό, μη καταφέρνοντας έτσι να τραβήξουν την προσοχή της διεθνούς κοινότητας, με το υπάρχον status quo να θεωρείται παγιωμένο.Το συγκεκριμένο, όμως, επρόκειτο για το βιαιότερο επεισόδιο μετά την εφαρμογή του πρωτοκόλλου του Bishkek του 1994, επακόλουθο της εκεχειρίας.

Ιστορικό Χρονικό 

Η πρόχειρη και -χωρίς να λάβει υπόψη τις εθνοτικές και πολιτισμικές διαφορές- διοικητική κατάτμηση που υπέστη η περιοχή του Καυκάσου με την άνοδο των Μπολσεβίκων (1918-1920), έθεσε τις βάσεις για τη σημερινή κατάσταση. Το ορεινό Karabakh δεν θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση. Επί κραταιής και ισχυρής κεντρικής σοβιετικής εξουσίας, το πρόβλημα είχε καλυφθεί – μόνο όμως προσωρινά. Οι καυκάσιοι πληθυσμοί απολάμβαναν σχετική μόνο αυτονομία, ενταγμένοι στην επικράτεια της υπερδύναμης που δρούσε σαν επιδιαιτητής.

Η λήξη του Ψυχρού Πολέμου, και η πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, μετέβαλλε άρδην το συσχετισμό δυνάμεων και τις υφιστάμενες δομές σε πολλές διαφορετικές περιοχές του πλανήτη. Κληρονομιά αυτής της ρηξικέλευθης κοσμοϊστορικής εξέλιξης αποτελούν –μεταξύ άλλων- το ξέσπασμα και η διαιώνιση των λεγόμενων «παγωμένων διαμαχών» στις καυκάσιες μετα-σοβιετικές εκτάσεις.

Ελλείψει κεντρικής εξουσίας, επανήλθαν στην επιφάνεια εθνικιστικά αντανακλαστικά και απελευθερώθηκαν φυγόκεντρες δυνάμεις που επί δεκαετίες ζούσαν ως μέλη της Σοβιετικής Ένωσης, στερούμενες ανεξάρτητης κρατικής υπόστασης. Με την πρώτη ευκαιρία τα τεχνητά σύνορα αμφισβητήθηκαν, και εκδηλώθηκαν αποσχιστικές τάσεις που μεταφράστηκαν σε εχθροπραξίες μετά το μη αναγνωρισμένο δημοψήφισμα του πληθυσμού του Nagorno-Karabakh το 1991, το οποίο απεφάνθη για ένωση με την Αρμενία. Η διαμάχη, που είχε τελικό απολογισμό 30.000 νεκρούς, δεν άργησε τελικά να διεθνοποιηθεί. Η κατάπαυση πυρός που υπεγράφη τελικά στο Bishkek το 1994, υπό την αιγίδα του ΟΑΣΕ και με διαμεσολαβήτρια δύναμη τη Ρωσία, εξασφάλισε de facto στην Αρμενία μια γραμμή μήκους 160 χιλιομέτρων κατά μήκος της επικράτειας του Αζερμπαϊτζάν. Η απουσία ειρηνευτικών δυνάμεων από την περιοχή επέβαλε κάποιου είδους αυτορυθμιζόμενη κατάπαυση του πυρός – εύθραυστη, συνεπώς, από την ίδια της τη φύση. (4) 

Πρόκειται για έναν αρμένικο θύλακα στο νοτιοδυτικό τμήμα του Αζερμπαϊτζάν, ο οποίος -παρότι διεθνώς αναγνωρισμένος ως μέρος της επικράτειάς του- κατοικείται κατά το 95% από Αρμένιους. Ουσιαστικά, η συζήτηση γίνεται για τις επτά επαρχίες που το περιτριγυρίζουν και -όταν κατειλημμένες από την Αρμενία- το συνδέουν με την αρμένικη επικράτεια.

O παράγοντας του εθνικισμού διαφαίνεται έντονος και επιδρά σε όλο το φάσμα της διαμάχης. Για τους Αρμένιους, η επιτυχία του 1994 θεωρήθηκε ως απόδοση δικαιοσύνης, ενώ για τους Αζέρους αποτέλεσε μια  εθνική ταπείνωση. Η ανάγκη επανακατάληψης των χαμένων εδαφών, και αποκατάστασης της ‘’ταπείνωσης’’ που υπέστησαν, παραμένει προτεραιότητα για τον αζέρικο λαό, και ο πρόεδρος Alieyev φροντίζει να το εκμεταλλεύεται για πολιτικούς λόγους. Ειδικά σε μια περίοδο όπου οι τιμές του πετρελαίου έχουν αγγίξει πρωτόγνωρα χαμηλά επίπεδα, για μια χώρα που, το 2013, το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο αποτελούσαν το 94% των συνολικών της εξαγωγών.

Ωστόσο ο εθνικισμός δεν επαρκεί ως κύριο ερμηνευτικό εργαλείο, αν δεν λάβουμε παράλληλα υπόψη τους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς και την ανάμειξη περιφερειακών δυνάμεων, δεδομένου ότι πρόκειται για μια διαμάχη ευρύτερης σημασίας για την περιοχή καθώς, εκτός από τη Ρωσία, μερίδιο στην περιοχή διεκδικούν Τουρκία και Ιράν.

Azerbaijan-Nagorno-Karabakh-Districts-111315

Το Nagorno – Karabach και οι ελεγχόμενες από την Αρμενία επαρχίες. Πηγή: Stratfor

 

Αζερμπαϊτζάν: Προσεκτικός αναθεωρητισμός;

Είναι πράγματι γεγονός ότι τα επεισόδια τα τελευταία χρόνια πλήθαιναν από πλευράς Αζερμπαϊτζάν, και ότι  οι τελευταίες ενδείξεις έβαιναν προς αυτή την κατεύθυνση. Η λήψη αυτής της πρωτοβουλίας από το Μπακού θα μπορούσε να σηματοδοτεί μια αλλαγή στρατηγικής απέναντι στο ζήτημα, και τη μετάβαση προς μια πιο δραστήρια και αναθεωρητική πολιτική.

Η οικονομική του ευρωστία, την οποία απέκτησε εκμεταλλευόμενο κυρίως τα πλούσια ενεργειακά του κοιτάσματα και την επαμφοτερίζουσα εξωτερική πολιτική, διευκόλυνε την κλιμάκωση των στρατιωτικών/αμυντικών του δαπανών τα τελευταία χρόνια (από 177 εκατομμύρια $ το 2003 στα 2 δις. $  το 2015), αποτελώντας το δεύτερο μεγαλύτερο εισαγωγέα όπλων από την Ευρώπη τα τελευταία 5 χρόνια.  (5)

Αποτέλεσε μέρος μιας ευρύτερης σταδιακής στρατηγικής αύξησης της στρατιωτικής πίεσης απέναντι στο Ερεβάν, με απώτερο σκοπό τον εκβιασμό κάποιας εδαφικής παραχώρησης δια της διπλωματίας , υπό το βάρος ενός τετελεσμένου στρατιωτικού γεγονότος και της απειλής πρόκλησης νέου.

Πλεονέκτημα αυτών των σταδιακών, μικρής κλίμακας επιθέσεων, αποτελεί το γεγονός ότι ο χαρακτήρας τους μειώνει το ενδεχόμενο σύγκρουσης  με τη Ρωσία, εγγυήτρια διαμεσολαβήτρια δύναμης της εκεχειρίας και αμυντική προστάτιδα της Αρμενίας. Γνωρίζει, επομένως, ότι μόνο μια διπλωματική λύση θα έλυνε οριστικά το ζήτημα. Η συνολική αδράνεια και στασιμότητα που επικρατεί σε αυτό το επίπεδο ήταν που έσπρωξε το Αζερμπαιτζάν σε αυτή την ενέργεια: Ο κύριος στόχος ήταν να επαναφέρει ουσιαστικά την Αρμενία στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Πραγματική γενικευμένη πολεμική σύρραξη δεν θα επιθυμούσε, διότι θα έβλαπτε τα οικονομικά και επιχειρηματικά του συμφέροντα και θα δυσχέραινε υφιστάμενα ενεργειακά projects, όπως ο αγωγός πετρελαίου Baku-Tbilisi-Ceyhan, ή θα υπονόμευε το σχεδιασμό νέων. (6)

Εξάλλου, όσον αφορά τη Ρωσία, τυχόν σύγκρουση πλήρους κλίμακας θα έδινε έρεισμα και στην Τουρκία για άμεση εμπλοκή σε μια περιοχή που διψάει για περισσότερη επιρροή, και αποτελούσε διαχρονικά πεδίο τουρκο-ρωσικού ανταγωνισμού. Παράλληλα, επιδιώκει να εμβαθύνει δεσμούς συνεργασίας με τις πέντε τουρκόφωνες χώρες τις πρώην Σοβιετικής ένωσης, όπως το Αζερμπαϊτζάν, το Τουρκμενιστάν, το Καζακστάν, το Ουζμπεκιστάν και το Κιργιστάν. Για αυτό λοιπόν, το Αζερμπαϊτζάν χαίρει της διαχρονικής τουρκικής υποστήριξης.

Άλλωστε, η ψύχρανση των σχέσεων με την Τουρκία έχει μετατρέψει το συγκεκριμένο πεδίο σε μια άτυπη διαμάχη Κρεμλίνου και Άγκυρας για επιρροή. Ο Τούρκος Πρόεδρος Erdogan, την επομένη των συγκρούσεων, δεν δίστασε να ταχθεί ανοιχτά υπέρ των Αζέρων. (7)

Η κρίση του περασμένου Νοέμβρη αποτέλεσε ορόσημο στις σχέσεις των δύο δυνάμεων, και ανέδειξε τα όρια της μεταξύ τους συνεργασίας, που είχε επιτευχθεί κατά την προηγούμενη δεκαετία. (8) Είναι εκ φύσεως γεωπολιτικοί αντίπαλοι, και οι στενές οικονομικές σχέσεις, ιδίως στον τομέα της ενέργειας, δεν θα μπορούσαν να καλύψουν αυτήν την πραγματικότητα. (9) 

lachin

O ρόλος της Ρωσίας. 

Μετά την Ουκρανική κρίση, η Ρωσία επιδίωξε ακόμη περισσότερο τη σύσφιξη των σχέσεών της με τους γείτονές της, όπως πιστοποιεί η δημιουργία της Ευρασιατικής Οικονομικής Ένωσης. Η διαμάχη του Nagorno-Karabakh αποτελεί μιας πρώτης τάξεως ευκαιρία για τη Ρωσία να επιβάλει τους δικούς της όρους.

O παράγοντας Ρωσία είναι καθοριστικός για την πιθανή επίλυση του ζητήματος, δεδομένου των δυνατοτήτων επηρεασμού πολιτικής μέσω διαφορετικών μηχανισμών σε κάθε περίπτωση, και των δύο εμπλεκόμενων κρατών.

Η διπλωματική απομόνωση στην οποία έχει περιέλθει η Αρμενία, σε συνδυασμό με τη γεωγραφική της θέση μεταξύ Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν, και δεδομένων των κλιμακωμένων -τα τελευταία χρόνια- αζέρικων στρατιωτικών δαπανών, έχουν ως αποτέλεσμα την πλήρη εξάρτηση του Ερεβάν από τη Μόσχα. Έχοντας μόνιμα εγκατεστημένα περίπου 5.000 στρατεύματα, αποτελεί το μόνο αξιόπιστο εχέγγυο ασφαλείας.

Παράλληλα, αποτελεί μέλος του -ρωσικής εμπνεύσεως και κυριαρχίας- CSTO (Collective Security Treaty Organization), ενός οργανισμού με καθαρά αμυντικό περιεχόμενο συλλογικής ασφάλειας και αλληλοβοήθειας, στα πρότυπα του ΝΑΤΟ.

Μάλιστα, η Μόσχα κεφαλαιοποίησε την επιρροή της και διπλωματικά, όταν στα τέλη του 2013 ο Αρμένιος πρόεδρος, Serzh Sargsyan, εν μια νυκτί, και μετά από τηλεφωνική επικοινωνία με τον Vladimir Putin, αποφάσισε την προσχώρηση της χώρας του στη ρωσικής εμπνεύσεως Ευρασιατική Ένωση, αντί της οικονομικής σύνδεσης με την Ε.Ε (10)

Για την Ευρώπη, η σταθερότητα στο Νότιο Καύκασο εξυπηρετεί την ενεργειακή της ασφάλεια στην προσπάθεια σταδιακής απεξάρτησης από το ρωσικό φυσικό αέριο, υπό το πρίσμα της οποίας δρομολογείται η κατασκευή αγωγών στα πλαίσια του ‘’Southern Energy Corridor’’. Όταν ξεκινήσει να μεταφέρει φυσικό αέριο από την Κασπία στην Ευρώπη, ο ενεργειακός χάρτης της περιοχής θα αλλάξει οριστικά. Αποσταθεροποιητικά επεισόδια στην περιοχή της Κασπίας δρουν προς όφελος της Μόσχας, που επιθυμεί να διατηρήσει την ασύμμετρη ενεργειακή σχέση αλληλεξάρτησής της με την Ε.Ε. – βασικός μοχλός άσκησης πολιτικής πίεσης επί προεδρίας Putin.

papa grandma

»We are our mountains» ή αλλιώς »tatik-papik», δηλαδή »παππούς και για γιαγιά». Το μνημείο που θεωρείται το σύμβολο της αρμένικης πολιτιστικής κληρονομιάς.

H εν λόγω διαμάχη και η αρμένικη αμυντική ανασφάλεια προσφέρουν ένα εξαιρετικό πρόσχημα για το Κρεμλίνο, προκειμένου να διατηρεί στρατεύματα στην Αρμενία, «ενοχλώντας» παράλληλα την Τουρκία, ενώ απέχει μόλις μίλια από τα σύνορα Τουρκίας-Αρμενίας.

ΙΡΑΝ: Αναδυόμενος πόλος ισχύος;

Με αφορμή το τελευταίο επεισόδιο, ενεργότερο ρόλο ως μεσολαβήτρια περιφερειακή δύναμη φέρεται να διεκδίκησε τελικά και το Ιράν, καλώντας τις δύο εμπλεκόμενες δυνάμεις σε αποκλιμάκωση της έντασης και επιστροφή στο διάλογο. Μάλιστα, ο Ιρανός υπουργός εξωτερικών, Javad Zarif, συμμετείχε στις  5 Απριλίου σε τριμερή σύσκεψη με τους ομόλογους του από Αζερμπαϊτζάν και Τουρκία. Πράγματι, το Ιράν έχει κάθε λόγο να ενδιαφέρεται για την αποφυγή οποιασδήποτε σύγκρουσης των βορείων γειτόνων του διότι, αφενός τυχόν κλιμάκωση της έντασης θα οδηγούσε σε αύξηση της στρατιωτικής παρουσίας εξωτερικών δυνάμεων και, αφετέρου, θα απειλούσε οικονομικά συμφέροντα δεδομένων των στενών οικονομικών σχέσεων που διατηρεί και με τις δύο χώρες. Εξάλλου, η συνεχιζόμενη εξωστρέφεια της Τεχεράνης ως απότοκος της απόσυρσής της από τη διεθνή απομόνωση, μετά την πυρηνική συμφωνία με τα 5 μόνιμα μέλη του Σ.Α και τη Γερμανία (»5+1») στη Βιέννη τον περασμένο Ιούλιο, και την άρση των κυρώσεων, διαβλέπει σε περαιτέρω οικονομική εξάπλωση. (11)

Ωστόσο τα όρια της ιρανικής ανάμειξης είναι σαφή, και μόνο μέσω μιας επιμονής στην ενεργή ουδετερότητα και στην πολυμερή δράση θα μπορούσε προοδευτικά να παίξει εποικοδομητικό ρόλο και να προάγει εαυτόν ως υπεύθυνη χώρα που μεριμνά για την ειρήνη στη βόρεια γειτονιά της.

Η συγκεκριμένη περιοχή αποτελεί μέρος αυτού που θεωρείται από τους ιθύνοντες στο Κρεμλίνο ως «εγγύς  εξωτερικό» και προβλέπει αυτόματα την προσπάθεια διατήρησης κάθε ρωσικού οικονομικού, πολιτικού, στρατιωτικού ενεργειακού μοχλού. Οποιαδήποτε εξωτερική εμπλοκή αντιμετωπίζεται από τη Ρωσία με καχυποψία. Η Ρωσία θέλει να διασφαλίσει ότι το φιλόδοξο Ιράν δεν θα αναμειχθεί περαιτέρω, παρόλο που -εν αντιθέσει με την Τουρκία- η Τεχεράνη θα μπορούσε να παίξει πιο εποικοδομητικό ρόλο για τα ρωσικά συμφέροντα.

Συνοψίζοντας, καμία πλευρά δεν επιθυμεί ουσιαστική και εκτεταμένη κλιμάκωση της έντασης. Ωστόσο, όταν η διπλωματία παγώνει, ο κίνδυνος ενός »ατυχήματος» παραμένει. Τουρκία και Ιράν θα εξακολουθούν να προσπαθούν να μεγαλώσουν το μερίδιο τους στην περιοχή αλλά, με τα σημερινά δεδομένα, η σημασία της Ρωσίας παραμένει καθοριστική. Για τη Ρωσία η -ευνοϊκή για την Αρμενία-  παγίωση του status quo, από κοινού όμως με την πρόκληση διαφόρων διάσπαρτων και μικρής κλίμακας επεισοδίων από την πλευρά του Αζερμπαϊτζάν, εξυπηρετεί τη στρατηγική της προτεραιότητα: τη διατήρηση της θέσης της ως την αποκλειστική διαμεσολαβήτρια δύναμη, και των δυνατότητων μόχλευσης και άσκησης επιρροής που αυτή προσφέρει. Αφενός διατηρείται η υπάρχουσα κατάσταση, αφετέρου η Αρμενία παραμένει ανασφαλής και σταθερά εξαρτώμενη από τη Ρωσία, ενώ το Μπακού γνωρίζει πως πρέπει να τη λάβει απαραίτητα υπόψη.

Το σίγουρο είναι πάντως πως το μέχρι πρότινος εφαρμοζόμενο πλαίσιο της εκεχειρίας του 1994, που περιλαμβάνει μόνο μερικές μη οπλισμένες εποπτικές δυνάμεις, δεν επαρκεί ως αξιόπιστο μέσο παγίωσης του status quo, και δεν διευκολύνει τυχόν απόπειρες ουσιαστικού διαλόγου με σκοπό την εξεύρεση διπλωματικής λύσης, ούτε αποκλείει το ενδεχόμενο πρόκλησης ενός ακούσιου ατυχήματος.

 

 

  1. https://www.stratfor.com/analysis/nagorno-karabakh-stalemate-flares-violence
  2. http://www.economist.com/news/europe/21696563-after-facing-decades-armenia-and-azerbaijan-start-shooting-frozen-conflict-explodes?spc=scode&spv=xm&ah=9d7f7ab945510a56fa6d37c30b6f1709
  3. http://www.economist.com/blogs/economist-explains/2014/10/economist-explains-19
  4. http://carnegie.ru/commentary/?fa=55602
  5. http://sputniknews.com/news/20150319/1019697100.html
  6. http://www.bp.com/en_ge/bp-georgia/about-bp/bp-in-georgia/baku-tbilisi-ceyhan–btc–pipeline.html
  7. http://www.trtworld.com/europe/turkey-supports-azerbaijan-to-the-end-in-karabakh-conflict-81543
  8. http://www.wsj.com/articles/turkey-shoots-down-jet-near-syria-border-1448356509
  9. https://www.foreignaffairs.com/articles/turkey/2016-02-24/why-russia-and-turkey-fight
  10. https://www.rt.com/business/217031-putin-armenia-joins-eeu/
  11. http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2016/04/nagorno-karabakh-localised-conflict-armenia-azerbaijan-160406081258222.html

Tagged under:

Τελειόφοιτος φοιτητής στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, με κατεύθυνση τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Είναι δόκιμος ερευνητής στο Κέντρο Ρωσίας, Ευρασίας και Νοτιο-ανατολικής Ευρώπης του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων (ΙΔΙΣ). Επίσης έχει ολοκληρώσει πρακτικές στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων (ΙΔΟΣ) και στο Υπουργείο Εξωτερικών.

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

X

Pin It on Pinterest

X
Share This