“Αλληλεγγύη”: Το ιστορικό κίνημα της Πολωνίας και ο καθοριστικός του ρόλος στην πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού

Στη πόλη του Gdańsk που βρίσκεται στη Βόρεια Πολωνία, στην περιφέρεια της ανατολικής Πομερανίας, διαδραματίστηκε ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της σύγχρονης πολωνικής, αλλά και διεθνούς ιστορίας. Την 1η Σεπτεμβρίου του 1939 οι δυνάμεις του Γ’ Ράιχ επιτέθηκαν στη χερσόνησο Westerplatte της ελεύθερης πόλης του Gdańsk, κηρύσσοντας την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Εκτός αυτού, στην πόλη αυτή θα σημειωθεί ένα ακόμη γεγονός της σύγχρονης ιστορίας κάποιες δεκαετίες αργότερα, με την επανάσταση του κινήματος της “Αλληλεγγύης” από τα ναυπηγεία του Gdańsk, χαράσσοντας τον δρόμο για την πτώση των κομμουνιστικών και σταλινικών καθεστώτων στην Ανατολική Ευρώπη. Η “Αλληλεγγύη” ήταν εργατικό συνδικάτο που εξελίχθηκε σε κοινωνικό κίνημα, έλαβε την υποστήριξη 10 εκατομμυρίων ατόμων, και διεκδίκησε ατομικά δικαιώματα με ειρηνικό τρόπο απέναντι στα ολοκληρωτικά καθεστώτα του σταλινισμού. Η “Αλληλεγγύη” ήταν το πρώτο εργατικό συνδικάτο ανεξάρτητο από τις κομμουνιστικές αρχές, που δημιουργήθηκε στα ναυπηγεία Lenin το 1980 με πρωτοστάτη τον Lech Wałęsa, έχοντας ως αίτημα τη βελτίωση των συνθηκών ζωής και των ελευθεριών.

Αναλυτικότερα, όμως, εν έτει 1980 και υπό τον Edward Gierek -ο οποίος ήδη συμπλήρωνε μια δεκαετία στα ηνία της εξουσίας της χώρας- η οικονομική κατάσταση στη Πολωνία ήταν άσχημη, και οι συνθήκες εργασίας βάναυσες. Η κρίση χρέους είχε οδηγήσει σε έλλειψη βασικών αγαθών, και οι τιμές όλο και αυξάνονταν. Από τον Ιούλιο του ιδίου έτους, και λόγω αυτών των φαινομένων, είχαν ξεσπάσει απεργιακές κινητοποιήσεις σε διάφορες περιοχές της Πολωνίας, όπως στην πόλη Lubin.

Lech Wałęsa at shipyard in Gdańsk, where he worked. Photo/Jacques Langevin

Στις 14 Αυγούστου 1980 ξεκίνησε η μεγάλη απεργία στα ναυπηγεία του Gdańsk, η οποία σύντομα επεκτάθηκε σε ευρύ μέρος του εργατικού δυναμικού. Οι εργαζόμενοι, αφού κατέλαβαν τους χώρους εργασίας τους, σχημάτισαν δικές τους οργανωτικές δομές και, με την ίδρυση κοινού ανεξάρτητου συνδικαλιστικού οργάνου, είχαν ως στόχο την άμεση διαπραγμάτευση με το καθεστώς. Υποστηρικτές αυτής της κινητοποίησης δεν ήταν μόνο εργάτες, αλλά και αρκετοί διανοούμενοι με αντικαθεστωτικά και φιλελεύθερα φρονήματα. Σημαντικό ρόλο, πάντως, στην υλοποίηση και στην ηθική στήριξη αυτού του κινήματος διαδραμάτισε και η υποστήριξη από τη Ρωμαιοκαθολική εκκλησία. Κατά την περίοδο εκείνη ποντίφικας είχε χριστεί ο Πάπας Ιωάννης Παύλος, ο οποίος ήταν Πολωνικής καταγωγής. Το 1979, με την επίσκεψή του στα πάτρια εδάφη, συγκεντρώθηκε πλήθος κόσμου, και εκείνος έδωσε έτσι το έναυσμα και την ελπίδα για έναν ειρηνικό αγώνα για την ελευθερία.

Το κίνημα επεκτάθηκε μαζικά σε όλη τη χώρα, με διάφορες εντάσεις να σημειώνονται σε πολλές περιοχές. Το συνδικάτο σύντομα δεν αρκέστηκε στα αιτήματα περί εργατικών και κοινωνικών δικαιωμάτων, αλλά ζητούσε παράλληλα θεμελιώδεις ατομικές ελευθερίες – όπως ελευθερία λόγου, καταπολέμηση της λογοκρισίας, ελευθερία στην ενημέρωση, διεξαγωγή ελεύθερων εκλογών, δικαίωμα στην απεργία, κατάργηση της αστυνομίας και απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων (Cirtautas,1997).

Οι αρχές θορυβήθηκαν από τη δύναμη που αποκτούσε η κινητοποίηση αυτή, όσο και από τα “επικίνδυνα” και “αντισοσιαλιστικά” αιτήματα των απεργών, και επεδίωκαν την απομόνωση της περιοχής Gdańsk-Sopot-Gdynia. Κινητοποιήσεις και απεργίες, όμως, λάμβαναν σταδιακά χώρα σε όλη την Πολωνία, και οι δημοκρατικές και φιλελεύθερες απόψεις εξαπλώνονταν σε όλα τα κοινωνικά στρώματα, δημιουργώντας και άλλες ανεξάρτητες ομάδες και επιτροπές. Υπήρχε φόβος ότι ακόμα και ο στρατός θα στρέφονταν εναντίον του καθεστώτος, οπότε και η ανάμειξή του με στόχο την καταστολή κρίθηκε επίφοβη.

Εν τέλει, λίγους μήνες αργότερα η Κυβέρνηση υπέγραψε συμφωνία, αποδεχόμενη συνολικά 21 αιτήματα των απεργών, και επέτρεψε τη σύσταση ανεξάρτητων οργανώσεων. Έτσι, η απεργιακή αυτή επιτροπή νομιμοποιήθηκε, και ονομάστηκε επίσημα “Αλληλεγγύη”, λόγω της αλληλέγγυας στάσης της πόλης του Gdańsk στις κινητοποιήσεις του Lubin. Πρόεδρος ορίστηκε ο Lech Wałęsa μέχρι και το 1981, οπότε συνελήφθη, και άρχισαν συστηματικές καταστολές. Ανάμεσα στα αιτήματα που ικανοποιήθηκαν, δεν βρισκόταν αυτό των ελεύθερων εκλογών (Dobbs, 2015). Με τη νομιμοποίησή του το συνδικάτο έφτασε να αποτελείται από δέκα εκατομμύρια μέλη, κάτι που το κατέστησε την πιο μαζική οργάνωση της χώρας, και διατάραξε τις δομές των γραφειοκρατικών ελίτ.

Ο Στρατηγός Wojciech Jaruzelski θεωρούσε ότι μια μη κομμουνιστική οργάνωση με τέτοια επιρροή, και υπό τη στήριξη της Καθολικής Εκκλησίας, καθιστούσε πιθανή τη σοβιετική εμπλοκή, αλλά και μια γενικότερη πολιτική επανάσταση – αμφότερα γεγονότα που ο ίδιος ήθελε πάση θυσία να αποτρέψει. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να οργανώσει στρατιωτικό πραξικόπημα τον Δεκέμβριο του 1981, και να επιβάλει στρατιωτικό νόμο, αναλαμβάνοντας την εξουσία, γιατί θεωρούσε πως η ηγεσία του καθεστώτος ήταν αδρανής και ανεπαρκής για την καταστολή του κινήματος. Πολλές ατομικές ελευθερίες κατεστάλησαν, ενώ οι οργανώσεις της “Αλληλεγγύης” διαλύθηκαν, και τα στελέχη τους συνελήφθησαν. Σε δημόσια δήλωσή του, ο Jaruzelski υποστήριξε πως το πραξικόπημα ήλθε ως ύστατη λύση για την αποφυγή της οικονομικής κατάρρευσης, εξαιτίας των μαζικών απεργιών που είχαν παραλύσει το κράτος.

Οι διώξεις των συνδικαλιστών και της “Αλληλεγγύης” συνεχίστηκαν, και περίπου εκατό χιλιάδες άτομα οδηγήθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, ενώ κατά τη διάρκεια της ισχύος του στρατιωτικού νόμου πολλοί πολίτες εκτελέστηκαν. Οποιαδήποτε άλλη απόπειρα εξέγερσης καταπνιγόταν στο αίμα από τις δυνάμεις του στρατού. Μεταξύ των θυμάτων του καθεστώς Jaruzelski ήταν και ο ιερέας Popieluszko, ο οποίος δολοφονήθηκε από Πολωνούς πράκτορες, έγινε σύμβολο του αγώνα υπέρ της “Αλληλεγγύης”, και ανακηρύχθηκε όσιος από την καθολική εκκλησία.

Γενικότερα, ο Jaruzelski προσπαθούσε -όσο μπορούσε- να κρατήσει όρθιο το κομμουνιστικό οικοδόμημα, αναδιαρθρώνοντας την οικονομία. Οι προσπάθειες, όμως, απέβησαν μάταιες, αφού ο γραφειοκρατικός μηχανισμός δεν κατάφερε να φέρει ανάπτυξη στην οικονομία, και να ξεπεράσει την κρίση, αλλά αντίθετα αύξησε την ανεργία, ενώ σημειώθηκε και αλματώδης άνοδος τιμών. Σημαντικό ρόλο διαδραμάτισαν η διεθνής απομόνωση και το αμερικανικό εμπάργκο προς την Πολωνία, γεγονότα που αναζωπύρωσαν για ακόμα μια φορά τον Ψυχρό Πόλεμο, υποδεικνύοντας την Ε.Σ.Σ.Δ. ως υπαίτια για την κατάσταση της εν λόγω χώρας. Σημειωτέον, δε, πως ο μοναδικός δυτικός ηγέτης που δεν υπάκουσε στη διεθνή απομόνωση της Πολωνίας ήταν ο Ανδρέας Παπανδρέου, αφού το 1984 επισκέφθηκε επίσημα τη Βαρσοβία.

Ωστόσο, ο Lech Wałęsa, αν και διωκόμενος για τα φρονήματά του, δεν είχε σταματήσει τη δράση του και, μετά την αποφυλάκισή του το 1982, επανήλθε στην αντικαθεστωτική του δράση (Dobbs, 2015). Από το 1987 έως το 1990 ήταν Πρόεδρος της παράνομης Εκτελεστικής Επιτροπής της Αλληλεγγύης, και το 1988 οργάνωσε και πάλι κατάληψη στα ναυπηγεία Lenin, με μοναδικό αίτημα την επανανομιμοποίηση της οργάνωσης.

Με την άνοδο του Gorbachev στην εξουσία της Ε.Σ.Σ.Δ. και την αλλαγή πολιτικής, αλλά και την ανεπιτυχή οικονομική πολιτική που εφαρμόστηκε στην Πολωνία, το καθεστώς Jaruzelski αναγκάστηκε να αρχίσει κύκλο συνομιλιών και διαπραγματεύσεων με εκπροσώπους των συνδικάτων, που είχαν ως αποτέλεσμα τη διεξαγωγή των πρώτων ημι-ελεύθερων εκλογών μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα. Το 1989 ο Wałęsa οργάνωσε την πολιτική επιτροπή της “Αλληλεγγύης” ως συμβουλευτικό σώμα, το οποίο ήταν στην ουσία πολιτική κίνηση, και έλαβε μέρος στις εκλογές. Οι εκλογές διεξήχθησαν τον Ιούνιο του 1989, και το νομιμοποιημένο -πλέον- συνδικάτο “Αλληλεγγύη” κέρδισε πανηγυρικά, λαμβάνοντας 99 από τις 100 έδρες της Γερουσίας, και όλες τις έδρες της Βουλής. Έπειτα, σχηματίστηκε η πρώτη μη κομμουνιστική Κυβέρνηση στη σοβιετική ζώνη επιρροής, με Πρωθυπουργό τον Tadeusz Mazowiecki.

Το χειρότερο σενάριο που ο Jaruzelski ήθελε να αποφύγει, είχε γίνει πραγματικότητα. Κατά το επόμενο έτος ο Wałęsa υπέβαλε υποψηφιότητα, κέρδισε τις Πολωνικές προεδρικές εκλογές, και εξελέγη Πρόεδρος της χώρας για πέντε χρόνια. Με την πάροδο του χρόνου ο Wałęsa και ο Jaruzelski συμφιλιώθηκαν στο όνομα της ευημερίας του Πολωνικού λάου. Ο πρώτος τιμήθηκε με Νόμπελ Ειρήνης το 1983.

Συμπερασματικά, το κίνημα της “Αλληλεγγύης” αποτελεί σταθμό στη σύγχρονη ιστορία καθώς, μέχρι τότε, όλα τα αντικαθεστωτικά κινήματα της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης καταπνίγονταν βίαια, χωρίς να επιτυγχάνουν κάποιο ουσιαστικό αποτέλεσμα.

Χαρακτηριστικές περιπτώσεις αποτελούν οι εξεγέρσεις του 1953 στην Ανατολική Γερμανία, του 1956 στην Ουγγαρία, και του 1968 στην Τσεχοσλοβακία, όπου τα καθεστώτα -μέσω επεμβάσεων του στρατού, και σε μια προσπάθεια εκφοβισμού και επίδειξης δύναμης- κατέστειλαν με αιματηρό τρόπο τα κινήματα.

Αν και στην Πολωνία είχαν πραγματοποιηθεί κάποιες εξεγέρσεις το 1956, το 1970 και το 1976, επί της ουσίας ήταν μάταιες. Αποτέλεσαν, όμως, τον πρόδρομο για τα γεγονότα του 1980, που σηματοδότησαν την αλλαγή πλεύσης της ιστορίας. Με το κίνημα της “Αλληλεγγύης” ξεκίνησε η αρχή του τέλους των αυταρχικών σταλινικών καθεστώτων – με νίκη του το 1989, όταν το συνδικάτο συμμετείχε στις συνομιλίες της “στρογγυλής τραπέζης” για τη συμμετοχή του σε Κυβέρνηση. Το “σιδηρούν παραπέτασμα” είχε αρχίσει να καταρρέει, μέχρις ότου, στα τέλη του 1991, η Ε.Σ.Σ.Δ. είχε επίσημα πλέον διαλυθεί (Beyer, 2010).

Ακόμη και σήμερα, πάντως, η κοινή γνώμη στην Πολωνία είναι διχασμένη σχετικά με το ποιος ήταν τελικά ο σωτήρας του έθνους: ο Wałęsa, που πρωτοστάτησε στην ανατροπή του ολοκληρωτικού καθεστώτος, ή ο Jaruzelski, που απέτρεψε μια ενδεχόμενη, πλην καταστροφική, σοβιετική εισβολή.

Πηγές:

  1. Barker, C. (2001). Collective Power: The Making of Solidarity at the Lenin Shipyard in Gdansk, Poland, August 1980 at Passionate politics: Emotions and social movements. pp 175-195. The University of Chicago Press, Ltd., London. http://voidnetwork.gr/wp-content/uploads/2016/09/Passionate-politics.-Emotions-and-social-movements-by-Jeff-Goodwin-James-M.-Jasper-and-Francesca-Polletta.pdf#page=188
  2. Beyer, G. (2010). Recovering Solidarity: Lessons from Poland’s Unfinished Revolution. Project MUSE, Notre Dame: University of Notre Dame Press. https://muse.jhu.edu/book/1624
  3. Cirtautas, A. (1997). The Polish Solidarity Movement: Revolution, Democracy and Natural Rights. New York, Library of Congress Cataloguing in Publication Data
  4. Dobbs, M., Karol, K. and Trevisan, K. (2015). Poland, Solidarity, Walesa. Pergamon Press.
  5. Kubik, J. (1994). The Power of Symbols Against the Symbols of Power: The Rise of Solidarity and the Fall of State Socialism in Poland. Penn State University Press.
  6. Michnik, A. & Cohn-Bendit, D. (1989) Πολωνία: Από Την Kor Στην Αλληλεγγύη. Αλεξάνδρεια, Αθήνα.
  7. Pravda, A. (1982). Poland 1980: From ‘premature consumerism’ to labour solidarity. Journal Soviet Studies, Volume 34 – Issue 2, pp. 167-199. http://dx.doi.org/10.1080/09668138208411408
  8. Staniszkis, J. (1980). The evolution of forms of working‐class protest in Poland: Sociological reflections on the Gdańsk‐szczecin case. Journal of Soviet Studies Volume 33, 1981 – Issue 2, pp 204-231. http://dx.doi.org/10.1080/09668138108411352
  9. Wasilewski, J., Wnuk-Lipiński, E. & Theor Soc. (1995) Poland: Winding road from the Communist to the post-Solidarity elite. Volume 24, Issue 5, pp 669–696. https://doi.org/10.1007/BF00993402

Tagged under:

Μεταπτυχιακή φοιτήτρια Συγκριτικής Πολιτικής και Πολιτικής Κοινωνιολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Κατά τις προπτυχιακές της σπουδές παρακολούθησε μαθήματα στην Πολωνική Ναυτική Ακαδημία, με κατεύθυνση Διεθνείς Σχέσεις, στο πλαίσιο του προγράμματος Erasmus. Ασκούμενη στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων και με ενεργή συμμετοχή σε ερευνητικές ομάδες, συνέδρια και προσομοιώσεις. Ομιλεί την αγγλική και τη γαλλική γλώσσα, ενώ παρακολουθεί μαθήματα Ρωσικών.
[email protected]

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Google Profile

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest