Αποικιοκρατία, εμφύλιοι πόλεμοι και «κυνήγι» διαμαντιών στην Αφρική

Η αφρικανική ήπειρος -η τρίτη σε μέγεθος ήπειρος του πλανήτη-, παρόλο που είναι εξαιρετικά πλούσια σε φυσικούς και ορυκτούς πόρους, βρίσκεται σε μαρασμό, με αποτέλεσμα οι κάτοικοί της να διαβιώνουν σε εξαθλιωμένες συνθήκες. Σύμφωνα με τον Ο.Η.Ε., το 50% του πληθυσμού της Αφρικής ζει σε συνθήκες ακραίας φτώχειας. Αυτό σημαίνει πως τριακόσια εκατομμύρια άτομα ζουν σήμερα στην Αφρική με λιγότερο από ένα δολάριο την ημέρα. Γιατί, όμως, συμβαίνει αυτό;

Η Αφρική αποτέλεσε μοχλό ανάπτυξης, αλλά και εκμετάλλευσης από άλλες ηπείρους, μέσω της αποικιοκρατίας. Πιο συγκεκριμένα, οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις του 19ου αιώνα (Βρετανία, Γαλλία, Ιταλία, Πορτογαλία, Βέλγιο, Γερμανία, και Ισπανία) στη διάσκεψη του Βερολίνου (1885) οργάνωσαν τα σχέδια αποικισμού της «μαύρης» ηπείρου, μοιράζοντας την ήπειρο σε περιοχές ελέγχου. Η ιστορία έδειξε πως τα σχέδια αυτά είχαν στόχο την ενίσχυση των ευρωπαϊκών κρατών εις βάρος του φυσικού πλούτου και των κατοίκων της περιοχής. Πλέον, ακόμη και σήμερα, φαίνεται πως η Αφρική κεντρίζει το παγκόσμιο ενδιαφέρον, τόσο αναφορικά με τις συνθήκες διαβίωσης και την καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όσο και με τα πεδία συγκρούσεων στην περιοχή, τα οποία έχουν συχνά αντίκτυπο στη διεθνή σκηνή.

Οι ευρωπαϊκές δυνάμεις φαίνεται ότι δεν εφάρμοσαν εκπολιτιστικό ρόλο. Αντιθέτως, αναπαρήγαγαν στερεοτυπικές και ρατσιστικές αντιλήψεις, οι οποίες, παράλληλα, εξυπηρετούσαν ιδιοτελή εθνικά συμφέροντα. Καθ’ όλη την περίοδο της αποικιοκρατίας, απάνθρωπες συνθήκες εργασίας, βασανιστήρια και δουλεία αποτελούσαν συνήθεις τακτικές. Ακόμη, στο πλαίσιο της εν λόγω εκμετάλλευσης, οι Ευρωπαίοι καρπώθηκαν σημαντικά οφέλη από το μεγάλο ορυκτό πλούτο της ηπείρου.

Τη δεκαετία του ’50 και του ’60, οι λαοί της Αφρικής εξεγέρθηκαν, αντιδρώντας στα αποικιοκρατικά καθεστώτα. Η κατάρρευση, ωστόσο, της αποικιοκρατίας, και η μετάβαση στην εθνική ανεξαρτησία δεν ήταν εύκολη και ομαλή. Οι αποικιοκρατικές δυνάμεις, κατά τη διάρκεια της επικυριαρχίας τους, συμπεριφέρονταν στους γηγενείς σαν να επρόκειτο για κατώτερα όντα, και τους στερούσαν βασικά αγαθά. Οι πλέον ανεξάρτητοι πολίτες δεν είχαν την κατάλληλη παιδεία, ενώ, παράλληλα, δεν υπήρχαν οι κατάλληλες κρατικές υποδομές, οι οποίες θα συνέβαλαν στην ορθή διοίκηση και κυβέρνηση. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα, σε αρκετές περιπτώσεις, να προκληθούν αναταραχές και εμφύλιοι πόλεμοι. Σημαντικό παράγοντα της αποσταθεροποίησης, άλλωστε, αποτέλεσε το γεγονός ότι τα σύνορα των νέων κρατών είχαν χαραχθεί σε ευθείες γραμμές -ως απόρροια των ζωνών επιρροής της αποικιοκρατίας-, και χωρίς να ληφθούν υπόψιν οι εθνολογικές διαφορές των κατοίκων.

Οι πληγές από το παρελθόν που έχουν χαραχθεί στην περιοχή, όμως, είναι άρρηκτα συνδεδεμένες και με το μέλλον της, καθώς η πλέον ελεύθερη -φαινομενικά- Αφρική αποτελεί ακόμη ένα προνομιακό χώρο για την εξυπηρέτηση δυτικών συμφερόντων. Πιο συγκεκριμένα, σε πολλές περιοχές της αφρικανικής ηπείρου κυριαρχούν ακόμη χάος και ένοπλες εμφύλιες συγκρούσεις. Η Δύση -κινητοποιημένη τόσο από τον πρότερο πατερναλισμό της, όσο και από τον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας-  έχει αναμειχθεί ενεργά στις εν λόγω συγκρούσεις. Υπό μια πιο κριτική σκοπιά, ωστόσο, και υπό το πρίσμα της καταπίεσης που λάμβανε χώρα στην περιοχή μόλις μερικές δεκαετίες πριν, η εμπλοκή της Δύσης θα μπορούσε να αποσκοπεί στην έμμεση εκμετάλλευση των ορυκτών της πόρων.

Οι γεωφυσικός πλούτος της Αφρικής προέρχεται από τα τεράστια κοιτάσματα πετρελαίου και φυσικού αερίου, τις μεγάλες ποσότητες μεταλλευμάτων ουρανίου, και την αφθονία πολύτιμων μετάλλων (όπως ο χρυσός και, κυρίως, τα διαμάντια). Για το «κυνήγι» των τελευταίων, δυτικές και ευρωπαϊκές δυνάμεις επενδύουν συχνά στις εμφύλιες διαμάχες, αποκομίζοντας οφέλη από τη χαοτική κατάσταση που αιματοκυλίζει την ευρύτερη περιοχή. Αυτό συμβαίνει διότι τα αδαμαντωρυχεία της Αφρικής αποτέλεσαν ουκ ολίγες φορές μέσο παράνομου πλουτισμού διεφθαρμένων πολιτικών ή απολυταρχικών καθεστώτων, αλλά και μέσο για την εκ της Δύσης χρηματοδότηση εμφυλίων πολέμων. Τα διαμάντια που προέρχονται από τις παραπάνω συνθήκες ονομάζονται «conflict diamonds» ή «ματωμένα διαμάντια».


Αναλυτικότερα, ετησίως εξορύσσονται πάνω από 130 εκατομμύρια καράτια διαμαντιών, με συνολική αξία 6.8 δισεκατομμύρια ευρώ. Από αυτά, το 65% προέρχεται από την Ανγκόλα, τη Δημοκρατία του Κονγκό, τη Ναμίμπια, την Τανζανία, τη Σιέρα Λεόνε και τη Νότια Αφρική. Από τον παγκόσμιο απολογισμό της βιομηχανίας διαμαντιών, δε, υπολογίζεται -με βάση εκθέσεις του Ο.Η.Ε. και του Παρατηρητηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων- πως το 4-15% των διαμαντιών προέρχεται από παράνομες πηγές.

Ας αναφερθούμε, ωστόσο, εκτενέστερα σε ορισμένες χαρακτηριστικές περιπτώσεις εκμετάλλευσης των αφρικανικών διαμαντιών με φόντο εμφύλιες συγκρούσεις. Η πλούσια σε ορυκτό πλούτο Δημοκρατία του Κονγκό αποτέλεσε πορτογαλική αποικία από το 15ο αιώνα. Βέλγοι αποικιοκράτες έφτασαν με την πάροδο του χρόνου στην περιοχή, δημιουργώντας το Βελγικό Κονγκό υπό τον απόλυτο έλεγχο του Βασιλιά Λεοπόλδου Β’. Εντοπίζοντας το σπουδαίο πλούτο της περιοχής, οι αποικιοκράτες προσπάθησαν να αυξήσουν την οικονομική τους ισχύ και, κατ’ επέκταση, το κύρος της χώρας τους στο διεθνές περιβάλλον, μέσα από την εκμετάλλευση ορυκτών. Οι βελγικές δυνάμεις διαπίστωσαν πως, όσο πιο χαοτική κατάσταση υπήρχε στην περιοχή, τόσο ευκολότερα θα μπορούσαν να εξυπηρετήσουν τις εθνικές επιδιώξεις.

Όταν τη δεκαετία του ’60 η Δημοκρατία του Κονγκό απέκτησε την ανεξαρτησία της, ακολούθησε ένας αιματηρός εμφύλιος πόλεμος. Κατά την ταραχώδη αυτή περίοδο, η περιοχή του ανατολικού Κογκό -όπου υπήρχαν σημαντικές ποσότητες διαμαντιών- ελεγχόταν από εθνικιστές αντάρτες, ενώ, παράλληλα, διεκδικούνταν από τη Ρουάντα και την Ουγκάντα. Στην εν λόγω σύγκρουση σημαντικό ρόλο είχε η Δύση, αφού στην εξουσία της Δημοκρατίας του Κονγκό βρίσκονταν δυνάμεις φιλικά προσκείμενες στην ΕΣΣΔ – γεγονός που οδήγησε στην εμπλοκή των ΗΠΑ υπό ψυχροπολεμικό κλίμα. Η σημερινή Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό (πρώην Ζαΐρ), παρόλο που κατατάσσεται στις πλουσιότερες χώρες όσον αφορά το υπέδαφός της, είναι ο φτωχότερος λαός στον κόσμο. Η εν λόγω κατάσταση οφείλεται στις αυταρχικές πολιτικές -απόρροια του αποικιοκρατικού καθεστώτος- με βάση τις οποίες κερδισμένη είναι μόνο μια μικρή γραφειοκρατική ελίτ.

Άλλο ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα εκμετάλλευσης αφρικανικών διαμαντιών αποτελεί η πολύπαθης Σιέρα Λεόνε, στην οποία συναντώνται αιματηρές συμπλοκές ανάμεσα στις κυβερνητικές δυνάμεις και το Ενωμένο Επαναστατικό Μέτωπο (RUF). Οι δεύτεροι, σκοπεύοντας στη χρηματοδότηση του αγώνα τους μέσω λαθρεμπορίου, συνήθιζαν να ανταλλάσσουν διαμάντια με αγορά όπλων. Επιπλέον, οι αντάρτες ανάγκαζαν τους κατοίκους των κατειλημμένων περιοχών (άνδρες, γυναίκες, ακόμη και παιδιά) να εργάζονται στα αδαμαντωρυχεία κάτω από άθλιες συνθήκες, ενώ, παράλληλα, οι ίδιοι καρπώνονταν τα οικονομικά οφέλη. Η εξόρυξη και πώληση των διαμαντιών αυτών κατέστησε σαφή την καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς και κάθε έννοιας σεβασμού της ανθρώπινης ζωής.

Επιπρόσθετες περιπτώσεις εκμετάλλευσης του αφρικανικού υπεδάφους με οδυνηρές συνέπειες λαμβάνουν χώρα στην Ακτή Ελεφαντοστού και την Κεντρική Αφρικανική Δημοκρατία. Στην Ακτή Ελεφαντοστού τα διαμάντια αποτελούν σημαντική πηγή πλούτου. Η παραγωγή τους ξεκίνησε εντατικά το 1948 από εταιρίες ευρωπαϊκών συμφερόντων. Η εξαγωγή των διαμαντιών συνεχίστηκε και στα επόμενα έτη υπό τον έλεγχο των πραξικοπηματιών, οι οποίοι ανέλαβαν αυταρχικά την εξουσία με τη συνδρομή του στρατού. Οι πραξικοπηματίες χρησιμοποίησαν -κατ’ αναλογία με την Σιέρα Λεόνε- τις απάνθρωπες πρακτικές που τους απέφεραν κέρδη και ισχύ. Ο ΟΗΕ, μετά από απόφασή του, έχει θέσει εμπάργκο στην αγοραπωλησία των διαμαντιών που παράγονται από τη συγκεκριμένη χώρα. Η Κεντρική Αφρικανική Δημοκρατία, παρά το γεγονός ότι είναι εξαιρετικά πλούσια σε φυσικούς πόρους, αποτελεί επίσης μία από τις φτωχότερες χώρες του κόσμου, λόγω των εσωτερικών της συγκρούσεων. Οι δύο αντιμαχόμενες πλευρές, ωστόσο, επωμίζονται οφέλη από το λαθρεμπόριο του πολύτιμου λίθου.

Σε μία απόπειρα, λοιπόν, να αποτραπεί το λαθρεμπόριο διαμαντιών, αλλά και η προώθησή τους στην παγκόσμια αγορά, υπεγράφη το 2000 στη Νότια Αφρική, με πρωτοβουλία του Ο.Η.Ε, το «Πρόγραμμα Kimberly». Ο σκοπός του εν λόγω προγράμματος αφορούσε τα «conflict diamonds», και θέσπιζε ότι για την πώληση και διακίνηση των διαμαντιών απαιτούνταν πιστοποιητικά, τα οποία θα αποδείκνυαν την προέλευσή τους. Επομένως, με τα πιστοποιητικά αυτά θα επιτυγχανόταν η καθ’ όλα νόμιμη διαδικασία -από την εξόρυξη μέχρι και την πώλησή τους-, θέτοντας σημαντικούς περιορισμούς στο λαθρεμπόριο. Στο εν λόγω πρόγραμμα συμμετέχουν 71 κράτη, τα οποία απαγορεύεται να εμπορεύονται διαμάντια από κράτη που δεν συμμετέχουν στη συμφωνία, καθώς το πρόγραμμα απαγορεύει την εμπορία διαμαντιών που προέρχονται από εμπόλεμες ζώνες και, ειδικότερα, αυτά που χρησιμοποιούνται για τη χρηματοδότηση αντάρτικων ομάδων. Το πρόγραμμα έχει καταφέρει να περιορίσει μόλις στο 1% του παγκόσμιου εμπορίου την παράνομη εμπορία διαμαντιών, έχοντας ως απώτερο στόχο να εξαλειφθεί εξ ολοκλήρου αυτή η μάστιγα.

Παρά τη σαφή βελτίωση της κατάστασης, υπάρχει ένα σημαντικό ζήτημα που η συμφωνία δεν έχει διευθετήσει. Συγκεκριμένα, δεν γίνεται λόγος για τις συνθήκες εργασίας και την παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως συμβαίνει στα νόμιμα ορυχεία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση της Ζιμπάμπουε, όπου τα αδαμαντωρυχεία της περιοχής λειτουργούν σε συνθήκες καταναγκαστικής εργασίας και υπό στρατιωτικό έλεγχο. Σύμφωνα, δε, με έκθεση του Παρατηρητηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, ανάμεσα στους εργάτες βρίσκονται πολλά παιδιά, που αναγκάζονται να διεκπεραιώνουν το έργο τους σε συνθήκες απάνθρωπες, και με αντάλλαγμα έναν υποτυπώδη μισθό, ο οποίος δεν αρκεί ούτε για τα στοιχειώδη. Η κυβέρνηση της Ζιμπάμπουε δεν έλαβε κυρώσεις, καθώς -με βάση τον ορισμό του οργανισμού- ασκείται εμπάργκο αποκλειστικά και μόνο σε ορυχεία διοικούμενα από ομάδες ανταρτών.

Λόγω αυτής της σημαντικότατης παράλειψης, καθίσταται αναγκαία μια περαιτέρω διευκρίνιση του ορισμού των «conflict diamonds», προκειμένου να συμπεριληφθούν περιπτώσεις παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καταναγκαστικής εργασίας και καταστροφής του περιβάλλοντος. Παρόλα αυτά, η υλοποίηση του συγκεκριμένου εγχειρήματος καθίσταται αρκετά δύσκολη, διότι, δεδομένου του «αμαυρωμένου» αποικιακού και πατερναλιστικού τους παρελθόντος, ορισμένα κράτη δεν επιθυμούν να αναμειχθούν δραστικά στα εσωτερικά των αφρικανικών κρατών. Ταυτόχρονα, παρόλο που η ανάγκη ενδελεχούς ελέγχου των πραγματικών συνθηκών εργασίας κρίνεται επιτακτική, ένα μαζικό εμπάργκο, χωρίς να έχουν διεξαχθεί οι αναγκαίοι έλεγχοι, θα μπορούσε να αποβεί καταστροφικό για τη «Μαύρη Ήπειρο», αφού η εξόρυξη και πώληση του πολύτιμου λίθου αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πηγές εσόδων κάποιων κρατών και, επομένως, πηγή βιοπορισμού για πληθώρα κατοίκων.

Πηγές:

  1. Addison, T. (2002). Conflict in Africa: The Cost of Peaceful Behaviour. Journal of African Economics, 11(3), pp.365-386.
  2. Amnesty International USA. (2015). Companies Must Not Profit From Blood Diamonds in the Central African Republic. [online] Available at: http://www.amnestyusa.org/news/press-releases/companies-must-not-profit-from-blood-diamonds-in-the-central-african-republic [Accessed 1 May 2017].
  3. Collier, P. and Hoeffler, A. (2004). Greed and grievance in civil war. Oxford Economic Papers, 56(4), pp.563-595.
  4. Prendergast, J. (2014). Η νέα εικόνα των συγκρούσεων στην Αφρικανική ήπειρο [online] Foreignaffairs.gr. Available at: http://foreignaffairs.gr/articles/69732/john-prendergast/i-nea-eikona-ton-sygkroyseon-stin-afrikaniki-ipeiro?page=show [Accessed 1 May 2017].
  5. Reynal-Querol, M. (2002). Ethnicity, political systems, and civil wars. Journal of Conflict Resolution 46 (1): 29-54. [online] Available at: http://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0022002702046001003  [Accessed 11 Apr. 2017].
  6. Samset, I. (2002). Conflict of interests or interests in conflict? diamonds & war in the DRC: Review of African Political Economy: Vol 29, No 93-94. [online] Available at: http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03056240208704633 [Accessed 11 Apr. 2017].
  7. Snyder, R. and Bhavnani, R. (2005). Diamonds, blood, and taxes: A revenue-centered framework for explaining political order. Journal of Conflict Resolution 49 (4): 563597.[online] Available at: http://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/0022002705277796 [Accessed 7 Apr. 2017].

Tagged under:

Απόφοιτη του τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου. Στο πλαίσο του προγράμματος Erasmus, παρακολούθησε μαθήματα στην Πολωνική Ναυτική Ακαδημία, με κατεύθυνση Διεθνείς Σχέσεις. Ασκούμενη στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων και με ενεργή συμμετοχή σε ερευνητικές ομάδες, συνέδρια και προσομοιώσεις. Ομιλεί την αγγλική και τη γαλλική γλώσσα, ενώ παρακολουθεί μαθήματα Ρωσικών. [email protected]

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Google Profile

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest