Αποσχιστικά Κινήματα: Πληγή ή ευκαιρία για την Ευρώπη;

Εισαγωγή

Κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών, όλο και πιο συχνά γίνεται λόγος για το γεγονός ότι διάφορες ομάδες ατόμων διεκδικούν την ανεξαρτησία τους σε διάφορα μέρη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τα κινήματα στα οποία γίνεται αναφορά είναι τα λεγόμενα «αποσχιστικά κινήματα της Ευρώπης». Τα κινήματα αυτά, είτε ενθουσιάζουν είτε διχάζουν και προβληματίζουν τους εκάστοτε υποστηρικτές. Άλλοι τα θεωρούν ένα μέσο έκφρασης των δικαιωμάτων των ανθρώπων, ενώ άλλοι λόγο αποσύνθεσης ενός έθνους-κράτους που μπορεί να εκκινήσει το ντόμινο για τη δημιουργία και την κινητοποίηση και επιπρόσθετων αποσχιστικών τάσεων.

Ποια είναι τα αποσχιστικά κινήματα για τα οποία γίνεται λόγος;

Ηνωμένο βασίλειο: Σκωτία

imagesΤο αποσχιστικό κίνημα της Σκωτίας ίσως είναι το πιο δημοφιλές μεταξύ άλλων. Το φθινόπωρο του 2014, στο δημοψήφισμα που διενεργήθηκε για την παραμονή της περιοχής στο Ηνωμένο Βασίλειο ή την απόσχισή του από αυτό, οι Σκωτσέζοι έχασαν το δικαίωμα στην αυτονομία τους, αφού το «όχι» προηγήθηκε του «ναι» κατά 10%. Μπορεί το τελικό αποτέλεσμα να προξένησε ανακούφιση στη Βρετανική Κυβέρνηση, αλλά ίσως χάθηκε μια σημαντική -αν όχι η μοναδική- ευκαιρία για τη νίκη ενός εκ των πιο δυναμικών κινημάτων στην ιστορία των αποσχιστικών τάσεων.

Ισπανία: Καταλονία και η Χώρα των Βάσκων

catalan-vote-tomas-hirstΤο κίνημα στην περιοχή της Καταλονίας αποτελεί ένα από τα γνωστότερα κινήματα. Αυτό συμβαίνει διότι, αρχικά, είναι ένα από τα παλαιότερα αποσχιστικά κινήματα στον ευρωπαϊκό χώρο.  Επιπροσθέτως, έχοντας αποκτήσει περιορισμένη αυτονομία μετά το θάνατο του δικτάτορα Francisco Franco (1977), ζητά πλήρη ανεξαρτησία, μαζικότερα, μετά το 2009. Αυτός είναι κυρίως ο λόγος για τον οποίο είναι τόσο δημοφιλές, αλλά και δραστήριο. Κάτι τέτοιο επιβεβαιώνει και το γεγονός της διενέργειας δημοψηφίσματος για την απόσχιση της περιοχής από την Ισπανία, το οποίο διεξήχθη το Νοέμβριο του 2014, και δίχασε τόσο την ισπανική όσο και την ευρωπαϊκή κοινότητα.

Οι λόγοι για τη διενέργεια του δημοψηφίσματος είναι κυρίως οικονομικοί και πολιτισμικοί, διότι η περιοχή προσφέρει περισσότερα οφέλη στην ισπανική και ευρωπαϊκή οικονομία, απ’ όσα λαμβάνει από την εθνική κυβέρνηση. Η περιοχή, επίσης, έχει τη δική της γλώσσα και πολιτισμική ταυτότητα, τα οποία δεν συνάδουν με αυτά των Ισπανών.

Το Νοέμβριο του 2014, λοιπόν, η κυβέρνηση της Καταλονίας αποφάσισε τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος. Οι Καταλανοί ψήφισαν «ναι» στην ανεξαρτητοποίησή τους από την Ισπανία και στην ίδρυση ενός αυτόνομου κράτους, ωστόσο το αποτέλεσμα δεν λήφθηκε υπόψη, αφού εν τέλει κρίθηκε αντισυνταγματικό από το Συνταγματικό Δικαστήριο της χώρας.

tourist_basque_country_banner

Στην ισπανική επικράτεια, όμως, το αποσχιστικό κίνημα της Καταλονίας μοιράζεται την «αίγλη» του αιτήματος της απόσχισης με τη Χώρα Των Βάσκων. Η αυτόνομη περιοχή των Βάσκων τοποθετείται κυρίως στην Ισπανία, αλλά εκτείνεται και στη Γαλλία. Ενώ η επίτευξη του καθορισμού των συνόρων της κρίνεται δυσδιάκριτη, το αίτημα της πλήρους αυτονομίας κρίνεται αυτονόητο. Η χώρα των Βάσκων έχει αρκετές ομοιότητες με τους Καταλανούς, οι οποίοι διεξήγαγαν επιτυχημένα την ψήφιση δημοψηφίσματος μεν, έκνομα δε.

Παράλληλα, η περιοχή εξακολουθεί να προσπαθεί να αντιμετωπίσει την οργάνωση ΕΤΑ, η οποία επί δεκαετίες αγωνιζόταν βίαια κατά της εθνικής κυβέρνησης, και ανέκαθεν αποτελούσε σημείο τριβής μεταξύ της Κυβέρνησης και της αντιπολίτευσης της χώρας.

Ιταλία: Νότιο Τιρόλο

Η περίπτωση των αποσχιστικών κινημάτων στην Ιταλική επικράτεια είναι ιδιαίτερα δυναμική. Πριν τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, το Νότιο Τιρόλο ανήκε στη γειτονική Αυστρία, αλλά έγινε μέρος της Ιταλίας μετά τη λήξη του πολέμου. Είναι, λοιπόν, φυσικό επόμενο το 70% των κατοίκων του νοτίου Τιρόλο να έχουν μεγαλύτερη ταύτιση με την αυστριακή κουλτούρα και τη γερμανική γλώσσα, παρά με την ιταλική. Η περιοχή είναι αυτόνομη και αρκετά ευκατάστατη, λόγω του ανεπτυγμένου οικονομικού παράγοντα και της μεγάλης τουριστικής απήχησης. Ακόμα και αν οι φωνές για ανεξαρτητοποίηση υπήρχαν ανέκαθεν, μια δυναμική πολιτική κινητοποίηση δεν έχει επιτευχθεί ακόμα.

Τι συμβαίνει, όμως, με τη Βενετία;

Ένα από τα νεότερα, αν όχι το νεότερο αποσχιστικό κίνημα της Ευρώπης, είναι αυτό της Βενετίας. Το Μάρτιο του 2014, το 89% των Βενετών ανταποκρίθηκε θετικά στο διαδικτυακό δημοψήφισμα που διεξήχθη για ανεξαρτητοποίηση της περιφέρειας. Μπορεί τυπικά να μη λήφθηκε υπόψη από την ιταλική κυβέρνηση, ωστόσο, σκοπός του κινήματος είναι η μελλοντική διεξαγωγή επίσημου δημοψηφίσματος για την απόσχιση από την Ιταλία. Κύριος λόγος για το αίτημα της αυτονομίας είναι ο οικονομικός παράγοντας.

lead_large

Γερμανία: Βαυαρία

Ίσως η περιοχή που θα προξενούσε μεγαλύτερη έκπληξη στο άκουσμα του αιτήματος για αυτονομία θα ήταν η Βαυαρία. Κι όμως, η δράση των αποσχιστικών ιδεών έχει ριζωθεί στην κοινωνία της Βαυαρίας από τις αρχές της δεκαετίας του 1950.

Το ομοσπονδιακό αυτό κράτος έχει μια ιδιαίτερη θέση, αφού είναι το μοναδικό που έχει ένα τοπικό κόμμα στο Γερμανικό Κοινοβούλιο. Το κόμμα «Χριστιανό-Κοινωνική Ένωση» της Βαυαρίας (CSU) μοιράζεται κοινές αρχές με το SPD της Angela Merkel και δρουν ως ένα στην εθνική σκηνή. Ωστόσο, το CSU δεν αποζητά την αυτονόμησή του από το γερμανικό κράτος, και είναι σχεδόν απίθανο κάτι τέτοιο να αλλάξει. Μόνο μια μικρή μειονότητα, του 20% των Βαυαρών, θεωρεί την ανεξαρτητοποίηση του κράτους ως την καλύτερη επιλογή.

Βέλγιο: Φλαμανδική περιοχή (ή Περιφέρεια Φλάνδρας)

10_10_25_66caokgcn1

Η διαίρεση μεταξύ Βαλλόνων (Walloons) και Φλαμανδών (Flemish), δύο διαφορετικών κοινοτήτων που δεν μοιράζονται την ίδια γλωσσική παράδοση, είναι αυτή που χαρακτηρίζει το Βέλγιο. Η περιφέρεια της Φλάνδρας, που ανήκει στο βορειότερο τμήμα της χώρας, ομιλεί μια τοπική διάλεκτο των Ολλανδικών – σε αντίθεση με τη Βαλλονία που ανήκει στο νοτιότερο τμήμα του Βελγίου, ενώ η κύρια διάλεκτος είναι η γαλλική. Ο πολιτισμικός παράγοντας, επομένως, γίνεται η βασική αιτία περί απόσχισης. Επιπλέον, το βορειότερο τμήμα της χώρας είναι οικονομικά πιο ευκατάστατο, κάτι που εξηγεί τη διαιρετική τομή που έχει σχηματιστεί, και το αίτημα των Φλαμανδών για ανεξαρτητοποίηση.

Γαλλία: Κορσική

Η νήσος Κορσική της Μεσογείου ανήκει στη Γαλλία από το 1769. Παρά τις τάσεις για αυτονομία από το Γαλλικό έθνος, που αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’70, το δημοψήφισμα που διεξήχθη το 2003 προς αυτονομία της νήσου απέτυχε παταγωδώς. Το γαλλικό σχέδιο διευρυμένης αυτονομίας της κυβέρνησης Ζοσπέν καταψηφίστηκε από τους Κορσικανούς, αφού κύριο αίτημά τους δεν ήταν η πλήρης ανεξαρτησία, αλλά μια μερικού χαρακτήρα διοικητική αυτονομία. Το «Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο της Κορσικής» (Corsican National Liberation Front) σίγασε μετά την αποτυχία του εθνικιστικού κινήματος περί ανεξαρτησίας.


10_10_25_66ca5jbukc

Το κίνημα στη Βρετάνη, το οποίο ξεκίνησε πριν από περισσότερα από 20 χρόνια, βρίσκεται εν υπνώσει, οπότε δεν εγείρει ιδιαίτερο προβληματισμό, όσο εκείνο στην Κορσική. Βέβαια, το γεγονός αυτό δεν το εμποδίζει από το να επανέλθει μελλοντικά δριμύτερο.

Δανία: Νησιά Φερόε

Μπορεί το αποσχιστικό κίνημα των νησιών Φερόε, τα οποία αποτελούνται από ένα σύμπλεγμα 18 νησίδων, να μην είναι ευρέως γνωστό, όμως τα νησιά αυτά διαθέτουν μια αυτόνομη κοινοβουλευτική δημοκρατία από το 1948, ανήκοντας, ωστόσο, στο βασίλειο της Δανίας. Η ιδέα της πλήρους απόσχισης από τη Δανία δεν θα προξενούσε έκπληξη, αφού ήδη -από πολλές πλευρές- τα νησιά αυτά είναι αυτοδιοικούμενα, και η ιδέα είναι διάχυτη στους κατοίκους των νησιών αυτών.

Ουκρανία: Η περίπτωση της Κριμαίας

Νωπή, ακόμα, είναι η περίπτωση της Κριμαίας, όπου το Μάρτιο του 2013 διεξήχθη δημοψήφισμα (μαζί με τις προεδρικές εκλογές) για την απόσχισή της από την Ουκρανία και την προσχώρησή της στη Ρωσική Ομοσπονδία. Η πρόταση της απόσχισης υπερψηφίστηκε από την πλειονότητα των συμμετεχόντων στο δημοψήφισμα.

th

Η Κριμαία αποτελεί την πρώτη περιφέρεια που κέρδισε το αίτημα της απόσχισης, διχάζοντας την κοινή γνώμη. Μπορεί η διεξαγωγή δημοψηφισμάτων -έννομων ή έκνομων, διαδικτυακών ή μη- να είχαν λάβει μέρος και στο παρελθόν, αλλά το πρώτο αποδεκτό παράδειγμα ήταν αυτό της απόσχισης της Κριμαίας. Φόβοι εγείρονται, όπως είναι φυσικό, πως ένα τέτοιο γεγονός μπορεί να είναι η εκκίνηση του ντόμινο για τη διενέργεια κι άλλων δημοψηφισμάτων, ακόμα και σε περιοχές όπου ήδη είχαν διεξαχθεί στο παρελθόν, όπως στη Σκωτία.

Για ποιους λόγους άνθισε στην Ευρώπη η τάση προς απόσχιση, και ποιους κινδύνους επιφυλάσσει για την Ε.Ε;

Το φαινόμενο της απόσχισης δεν είναι νεωτεριστικό φαινόμενο. Αντιθέτως, οι ρίζες του εμφανίζονται δεκαετίες πριν. Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και ως η ακραία έκφραση ενός εκ των ιδεολογικών αρχών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της «αυτοδιάθεσης των λαών», αφού από την έννοια του έθνους-κράτους, περνάμε στην έννοια της περιφέρειας (ή και περιοχής) -έθνους.

%ce%b1%cf%80%ce%bf%cf%83%cf%87%ce%b9%cf%83%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%b1-%ce%ba%ce%b9%ce%bd%ce%b7%ce%bc%ce%b1%cf%84%ce%b1-%cf%83%cf%84%ce%b7%ce%bd-%ce%b5%cf%85%cf%81%cf%8e%cf%80%ce%b7-%ce%b5%ce%b9%ce%ba

Η τάση προς απόσχιση αναφέρεται στο αίτημα της ανεξαρτητοποίησης της εκάστοτε περιοχής ή περιφέρειας από την χώρα στην οποία υπάγεται και την κεντρική της κυβέρνηση, αλλά και στην παραμονή της στην Ε.Ε. Μέχρι και σήμερα δεν υπάρχει χώρα της Ε.Ε. που να μην έχει «νοσήσει» από το φαινόμενο αυτό. Υπάρχουν περίπου 100 κινήματα σε 29 χώρες που αιτούνται ανεξαρτησία ή αυτονομία από την πατρίδα τους. Οι λόγοι για τους οποίους η τάση αυτή έχει αρχίσει να λαμβάνει μεγαλύτερες διαστάσεις έγκεινται σε ποικίλες αιτίες.

Παραδείγματος χάριν, οι αποσχιστικές ομάδες της Καταλονίας, της Σκωτίας ή και της Φλάνδρας είναι υποπροϊόντα απόγνωσης που έχει δημιουργήσει η ευρωπαϊκή οικονομική κρίση. Οι περιοχές αυτές ζητούν πρόσβαση στη μεγαλύτερη ευρωπαϊκή αγορά, αποδεσμεύοντας, παράλληλα, τις περιοχές τους από τη Μαδρίτη ή το Λονδίνο αντίστοιχα, τα οποία αποτελούν τα κέντρα της οικονομίας. Με άλλα λόγια, τα επείγοντα αιτήματα αυτονομίας από τις τοπικές κοινότητες μπορούν να θεωρηθούν παραπροϊόντα της ίδιας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν γίνεται αποδεκτό από τους Ευρωπαίους ηγέτες, και φαίνεται πως οι ανεξαρτητοποιημένες περιοχές δεν θα μπορούσαν να γίνουν αυτομάτως μέλη της Ε.Ε.

Μια τέτοια κίνηση, παρόλα αυτά, ενέχει και τον κίνδυνο κάθε περιοχή που υπάγεται στη γεωγραφική και θεσμική επικράτεια της Ε.Ε. να αιτηθεί της ανεξαρτητοποίησής της από την πατρίδα της, δημιουργώντας μία σειρά προβλημάτων για τις 250 περιοχές που ξεκάθαρα καθορίζονται από διαφορετικές πολιτισμικές, εθνικές και ιστορικές ταυτότητες. Περιοχές που, μέχρι πρότινος, φαίνονται να μην έχουν αποσχιστικές διαθέσεις, θα μπορούσαν να μετατραπούν ξαφνικά σε διεκδικούμενες περιοχές, ή να οδηγήσουν στην αναζωπύρωση αιτημάτων που είχαν ηρεμήσει στην πάροδο του χρόνου.

Ωστόσο, ακόμα και σε περιοχές όπου αποσχιστικά κινήματα παραμένουν αδρανή, οι εθνικές κυβερνήσεις διαθέτουν τα κατάλληλα μέσα για τη διατήρηση του status quo. Επιπλέον, θα μπορούσαν να αποτραπούν πρακτικές σαν αυτές, όπως στην περίπτωση δημοψηφίσματος της Καταλονίας, το οποίο κρίθηκε έκνομο από το Συνταγματικό Δικαστήριο της χώρας, αλλά θα μπορούσε να ασκήσει και βέτο σε μια πιθανή είσοδο της περιοχής στην Ε.Ε.

Συμπεράσματα

Το φαινόμενο των αποσχιστικών κινημάτων πλανάται σα φάντασμα πάνω από την ευρωπαϊκή επικράτεια. Γνωστότερα ή μη, κάποια ενεργητικότερα ή όχι, είναι θέμα χρόνου πριν ένα κίνημα καταφέρει να κερδίσει την ανεξαρτησία του, και ξεκινήσει έτσι όχι μόνο η αποσύνθεση ενός έθνους-κράτους, αλλά και μια σειρά προβλημάτων για τον ευρωπαϊκό θεσμό.

Η εκ νέου διαπραγμάτευση των όρων της σχέσης αυτής είναι πιο εποικοδομητική από την επίλυση των διαφορών μέσω πολιτικών απειλών στην πιο ακραία μορφή τους, ή τη χρήση δύναμης. Μια σταδιακή μετάβαση θα ήταν, ίσως, η καλύτερη λύση για να μειώσει το οικονομικό, πολιτικό και διοικητικό κόστος, στην περίπτωση της απόσχισης μια συγκεκριμένης επικράτειας.

Μια τέτοια πρακτική θα επηρεάσει ανάλογα και το θεσμό της Ε.Ε. Ωστόσο, παραμένει ακόμα αμφίβολο αν αυτού του είδους οι κινήσεις θα αποτελέσουν μια ακόμη πληγή που θα κληθεί να αντιμετωπίσει η ευρωπαϊκή κοινότητα, μεταξύ άλλων, ή μια ευκαιρία για τη βελτίωση της λειτουργίας του θεσμού και τη θέσπιση νέων αρχών.

Καταληκτικά, δεν είναι λίγοι εκείνοι που προβλέπουν ότι οι επόμενες δεκαετίες στην Ε.Ε. θα σημαδευτούν από την ενεργητικότερη δράση των αποσχιστικών κινημάτων, και πως όλο και περισσότερες περιοχές με οικονομικές και πολιτισμικές διαφορές θα αιτηθούν της ανεξαρτησίας τους. Είναι, όμως, στην ευχέρεια κάθε χώρας το πώς θα αντιμετωπίσει τα εκάστοτε κινήματα, και αν θα αποτελέσουν έναν πιθανό λόγο για την αποσύνθεση του Ευρωπαϊκού θεσμού.

Πηγές:

  1. naftemporiki.gr (2014) Ισπανία: ‘Πράξη προπαγάνδας’ το άτυπο δημοψήφισμα στην Καταλωνία. Available at: http://www.naftemporiki.gr/story/878045/ispania-praksi-propagandas-to-atupo-dimopsifisma-stin-katalonia (Accessed: 27 November 2016).
  2. paratiritis.gr (2014) Αποσχιστικά κινήματα, ευρωσκεπτικισμός: Η Ευρώπη στη δίνη των ανισοτήτων. Available at: http://www.paratiritis.gr/content/αποσχιστικά-κινήματαευρωσκεπτικισμός-η-ευρώπη-στην-δίνη-των-ανισοτήτων (Accessed: 27 November 2016).
  3. tovima.gr (1996) Τα αποσχιστικά κινήματα στον κόσμο. Available at: http://www.tovima.gr/world/article/?aid=81207 (Accessed: 27 November 2016).
  4. Spector, D. (2014) Here’s how the map of Europe would be redrawn if all the separatist movements get their way. Available at: http://www.businessinsider.com/map-of-separatist-movements-in-europe-2014-9 (Accessed: 27 November 2016).
  5. Cody, E. and Post, T.W. (2012) Separatists gaining ground in Europe. Available at: http://www.independent.co.uk/news/world/europe/separatists-gaining-ground-in-europe-8280904.html (Accessed: 27 November 2016).
  6. Fund, J. (2014) Europe’s secessionist movements. Available at: http://www.nationalreview.com/article/376663/europes-secessionist-movements-john-fund (Accessed: 27 November 2016).
  7. Autonomous Nonprofit Organization “TV-Novosti” (2016) Spain, Italy, Belgium: Battle lines drawn for independence after Scottish vote. Available at: https://www.rt.com/news/188752-scottish-no-independence-movements/ (Accessed: 27 November 2016).
  8. Ford, M. (2014) Europe’s latest secession movement: Venice? Available at: http://www.theatlantic.com/international/archive/2014/03/europes-latest-secession-movement-venice/284562/ (Accessed: 27 November 2016).
  9. GSC Library Resources (2014) Separatism in Europe (1) – characteristics of separatist movements. Available at: https://councillibrary.wordpress.com/2014/02/12/separatism-in-europe-1-characteristics-of-separatist-movements/ (Accessed: 27 November 2016).
  10. Thomson, S. (2016) Why secessionism is on the rise in Europe. Available at: https://www.weforum.org/agenda/2014/08/secession-scotland-catalonia-referendum-europe/ (Accessed: 27 November 2016).
  11. Jones, S. (2016) Separatist movement in Catalonia steps up battle with Madrid. Available at: https://www.theguardian.com/world/2016/jul/27/catalonia-independence-spain-democratic-mandate (Accessed: 27 November 2016).
  12. Noack, R. (2014) These 8 places in Europe could be the next to try for independence. Available at: https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2014/09/18/if-scotland-breaks-away-these-8-places-in-europe-could-be-next/ (Accessed: 27 November 2016).

 

Tagged under:

Φοιτήτρια στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης, του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, με ειδίκευση στο τομέα της Πολιτικής Ανάλυσης . [email protected]

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

X

Pin It on Pinterest

X
Share This