Διαστημικά Σκουπίδια: Ρύπανση εντός τροχιάς

Όταν, πριν από μισό αιώνα περίπου, ξεκίνησε το ταξίδι του ανθρώπου στο διάστημα, ο ενθουσιασμός για τις νέες δυνατότητες που ξεδιπλώνονταν για την ανθρωπότητα είχε κατακλύσει όλο τον πλανήτη. Σήμερα, πέρα από τις -πρωτοπόρες στον τομέα- Αμερική και Ρωσία (πρώην Σοβιετική Ένωση), ένα μεγάλο ποσοστό χωρών έχει αναπτύξει διαστημικές δραστηριότητες (εκτόξευση δορυφόρων κρατικών και τηλεπικοινωνίας, διαστημικές αποστολές κ.α.), απολαμβάνοντας τόσο τα πολιτικά, όσο και τα οικονομικά οφέλη από τη χρήση του διαστήματος. Πρόσφατο παράδειγμα αποτελεί και η χώρα μας, με την ανακοίνωση στην αρχή του έτους της δημιουργίας της Ελληνικής Διαστημικής Υπηρεσίας, και την εκτόξευση του δορυφόρου Hellas St.

Το τεράστιο πρόβλημα ρύπανσης που αντιμετωπίζει ο πλανήτης μας καταδεικνύει ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα μπορεί να γίνει αντιληπτή, δυστυχώς, από τα σκουπίδια που αφήνει πίσω της. Και το Διάστημα δεν αποτελεί εξαίρεση αυτού του κανόνα. Ήδη, από τα πρώτα χρόνια διαστημικής δραστηριότητας, οι επιστήμονες είχαν εκφράσει τις ανησυχίες τους για τα εκατομμύρια σκουπίδια που άφηναν πίσω οι δορυφόροι και τα διαστημόπλοια, τα οποία συσσωρεύονταν γύρω από τη Γη. Σκοπός του παρόντος άρθρου είναι να εξηγήσει την έννοια των διαστημικών σκουπιδιών, και να παρουσιάσει το νομικό πλαίσιο που τα περιβάλει, όπως επίσης να προτείνει πιθανούς τρόπους αντιμετώπισης του προβλήματος.

Ορισμός και Προβλήματα

Στην κατηγορία των διαστημικών σκουπιδιών ανήκουν τόσο φυσικά (μετεωρίτες), όσο και τεχνητά (φτιαγμένα από τον άνθρωπο) στοιχεία. Ειδικότερα, για τα στοιχεία που οφείλονται σε ανθρώπινη δραστηριότητα, και περιφέρονται γύρω από τη Γη, χρησιμοποιείται και ο όρος “απορρίμματα σε τροχιά” (orbital debris). Οποιοδήποτε αντικείμενο φτιαγμένο από τον άνθρωπο βρίσκεται σε τροχιά γύρω από τη Γη, και δεν έχει πλέον χρήσιμη λειτουργία θεωρείται διαστημικό σκουπίδι. Αυτά συνήθως είναι διαστημόπλοια ή δορυφόροι που δεν λειτουργούν πλέον, κατάλοιπα εξαρτημάτων από τα διαστημόπλοια κατά τα στάδια εκτόξευσης, αντικείμενα και εργαλεία που έχουν ξεφύγει από τους αστροναύτες, καθώς και θραύσματα από συγκρούσεις. Η διάμετρός τους ποικίλλει, με μικρότερη από 1 έως και 10 εκατοστά, σε τροχιές ως και 2000 χιλιόμετρα από την επιφάνεια της Γης. Το πιο επικίνδυνο χαρακτηριστικό τους, όμως, είναι η ταχύτητα με την οποία κινούνται, η οποία μπορεί να φτάσει σε πολύ υψηλά επίπεδα, καθιστώντας και το μικρότερο σκουπίδι πιθανό επικίνδυνο αντικείμενο.

Η δημιουργία αυτής της διαστημικής “χωματερής” γύρω από τον πλανήτη μας έχει σημαντικές επιδράσεις σε ποικίλες ανθρώπινες δραστηριότητες. Ο αυξανόμενος αριθμός σκουπιδιών δυσκολεύει όχι μόνο τις αστρονομικές παρατηρήσεις, αλλά και τη λειτουργία των διαστημικών σταθμών και των δορυφόρων (γεωστατικών και κινητής τηλεφωνίας). Τα αντικείμενα που αιωρούνται, συχνά παρεμβάλλονται στην πορεία των διαστημόπλοιων, αναγκάζοντάς τα σε ελιγμούς πορείας, ενώ, εάν δεν τα καταφέρουν, η ζημία από τη σύγκρουση μπορεί να είναι καταστροφική και άκρως επικίνδυνη για τα μέλη του πληρώματος. Οι πιθανές συγκρούσεις των διαστημικών σκουπιδιών μεταξύ τους ή με ενεργούς δορυφόρους και διαστημικούς σταθμούς είναι και το στοιχείο που ανησυχεί περισσότερο τους επιστήμονες, όχι μόνο λόγω των ζημιών που προκαλούν, αλλά και λόγω του πολλαπλασιασμού των σκουπιδιών σε εκθετικό βαθμό που η κάθε σύγκρουση μπορεί να προκαλέσει.

Για το φαινόμενο αυτό, γνωστό ως Σύνδρομο του Kessler, μίλησε για πρώτη φορά ο D. Kessler (επιστήμονας της NASA από τον οποίο ονομάστηκε το φαινόμενο), ο οποίος προειδοποίησε ότι η πυκνότητα των σκουπιδιών γύρω από τη Γη είναι τόσο μεγάλη, που κάθε σύγκρουση μπορεί να οδηγήσει στην έναρξη αλληλουχίας νέων συγκρούσεων χωρίς σταματημό, με αποτέλεσμα τον πολλαπλασιασμό των σκουπιδιών, και την αχρήστευση της χαμηλής τροχιάς γύρω από τη Γη. Η πρόβλεψή του μπορεί να μην έχει επιβεβαιωθεί ακόμα, αλλά ο κίνδυνος είναι πραγματικός. Τα περίπου 9000 κομμάτια σκουπιδιών που υπήρχαν μέχρι το 2007 γύρω από τη Γη, αυξήθηκαν κατά 3000 κομμάτια μετά τη ρίψη βαλλιστικού πυραύλου από την Κίνα για την καταστροφή ανενεργών δορυφόρων, και κατά 2000 κομμάτια το 2009, μετά τη σύγκρουση του τηλεπικοινωνιακού δορυφόρου της αμερικανικής εταιρίας Iridium με έναν ανενεργό ρωσικό δορυφόρο. Αυτές, μάλιστα, είναι μόνο μερικές από τις πιο γνωστές περιπτώσεις, αφού από το Δεκέμβριο του 2016 έχουν πραγματοποιηθεί τουλάχιστον άλλες 5 δορυφορικές συγκρούσεις που παρήγαγαν απόβλητα.

Νομικό πλαίσιο

Μέχρι σήμερα, το ζήτημα των διαστημικών σκουπιδιών δεν έχει διευθετηθεί άμεσα, και με παγκόσμιες δεσμευτικές συνθήκες. Είναι, όμως, σίγουρο ότι τόσο οι διεθνείς συνθήκες, όσο και οι εθνικοί νόμοι θα μπορούσαν να αποκτήσουν καθοριστικό ρόλο στην προσπάθεια περιορισμού του προβλήματος αυτού. Από τις παγκόσμιες συνθήκες που δημιουργήθηκαν για το Δίκαιο του Διαστήματος υπό την αιγίδα της επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών για την Ειρηνική Χρήση του Διαστήματος (COPUOS), μπορούμε να ξεχωρίσουμε τρεις από αυτές που αναφέρονται -έστω και έμμεσα- στο θέμα των διαστημικών σκουπιδιών.

  • Outer Space Treaty (1967): Τρία από τα άρθρα της Συνθήκης για το Διάστημα μπορούν να συσχετισθούν με το ζήτημα των διαστημικών σκουπιδιών. Το άρθρο 6 δηλώνει ότι “το Κράτος-μέλος είναι υπεύθυνο για τις δραστηριότητές του στο Διάστημα”, το άρθρο 7 ότι “το κάθε κράτος είναι υπεύθυνο για τις ζημιές που προκαλούν αντικείμενα που έχει εκτοξεύσει στο Διάστημα”, ενώ σημαντικότερο είναι το άρθρο 9, που υποχρεώνει τα κράτη “να πραγματοποιούν τις δραστηριότητές τους με σεβασμό στα συμφέροντα των άλλων κρατών, να αποφεύγουν την επιβλαβή επιβάρυνση του διαστήματος, και να υιοθετούν μέτρα για αυτό το σκοπό”. Τέλος, το ίδιο άρθρο δίνει σε κάθε κράτος το δικαίωμα να “ζητήσει διαβούλευση” για δραστηριότητες άλλου κράτους-μέλους που κρίνει ότι μπορεί να είναι επιβλαβείς για το διάστημα.
  • Space Liability Convention (1972): Η Σύμβαση για την Ευθύνη στο Διάστημα είναι άκρως σημαντική, καθώς στο άρθρο 3 θεσπίζει καθεστώς ευθύνης, κατά το οποίο “τα κράτη που εκτοξεύουν αντικείμενα στο διάστημα είναι υπεύθυνα για τις ζημιές που προκαλούνται από τα συντρίμμια που παράγονται από ιδιωτικούς φορείς για τους οποίους είναι αυτά υπεύθυνα, μόνο στην περίπτωση που η ζημία οφείλεται σε λάθος του κράτους ή των ατόμων υπεύθυνων για το αντικείμενο”. Το καθεστώς της ευθύνης συμπληρώνεται και από το άρθρο 8, το οποίο ορίζει ότι “κάθε κράτος διατηρεί την αρμοδιότητα και τον έλεγχο οποιουδήποτε αντικειμένου εκτοξεύει στο διάστημα, για όσο χρόνο αυτό παραμένει εκεί”.
  • Registration Convention (1976): Η Σύμβαση Καταγραφής υποχρεώνει τα κράτη που την έχουν υπογράψει να καταγράφουν τα αντικείμενα που εκτοξεύουν στο διάστημα και τα στοιχεία αυτών, όπως επίσης να ενημερώνουν τα Ηνωμένα Έθνη για τις εκτοξεύσεις που πραγματοποιούν, και τις τροχιακές παραμέτρους των αντικειμένων. Επιπλέον, το άρθρο 6 της σύμβασης παροτρύνει τα κράτη με μηχανισμούς παρακολούθησης και εντοπισμού των αντικειμένων να βοηθούν στην αναγνώριση αντικειμένων που προκάλεσαν ζημιά.

Μέσα από τα άρθρα των παραπάνω συνθηκών, διαφαίνεται η προσπάθεια περιορισμού του φαινομένου της διαστημικής ρύπανσης, μέσω της δημιουργίας ενός νομικού πλαισίου ευθύνης των κρατών για τα αντικείμενα που εκτοξεύουν στο διάστημα, της πορείας των αντικειμένων μέσα σ’ αυτό, καθώς και των πιθανών ζημιών που μπορεί να προκαλέσουν. Η προσπάθειά αυτή, όμως, δεν επιτεύχθηκε. Τα άρθρα είναι πολύ γενικά για να ασχοληθούν με ένα τόσο πολύπλοκο ζήτημα – δεν δίνουν ακριβή ορισμό για τα διαστημικά απορρίμματα, αφήνοντας πολύ χώρο για διάφορες ερμηνείες, και δεν προσφέρουν καθόλου καθοδήγηση για την άμβλυνση παραγωγής των διαστημικών σκουπιδιών σε κρατικό επίπεδο. Με αυτό τον τρόπο, οι συνθήκες καταλήγουν ξεπερασμένες στις μέρες μας, όπου το πρόβλημα έχει μεγεθυνθεί.

Μία πιο σύγχρονη προσπάθεια αντιμετώπισης του προβλήματος έγινε το 2007, μέσω κατευθυντήριων γραμμών που εξέδωσαν τα Η.Ε. για τη μείωση των διαστημικών σκουπιδιών (Space Debris Mitigation Guidelines) – προσπάθεια που επίσης δεν καρποφόρησε, καθώς οι οδηγίες ήταν κατά βάση εθελοντικές, και όχι νομικά δεσμευτικές κατά το διεθνές δίκαιο. Παρά ταύτα, αξίζει να αναφέρουμε ότι σημαντικό έργο στον τομέα της αντιμετώπισης της διαστημικής ρύπανσης επιτέλεσε η Ευρωπαϊκή Διαστημική Υπηρεσία (European Space Agency), η οποία εξέδωσε το 2004 τον Κώδικα Συμπεριφοράς για τη μείωση των διαστημικών απορριμμάτων, με πληθώρα οδηγιών που πρέπει να ακολουθήσουν τα μέλη της.

Προσπάθεια Αντιμετώπισης

Ηλεκτρομαγνητικό Λάσο της Ιαπωνικής εταιρίας Jaxa

Παρά τα νομικά ζητήματα που εμποδίζουν μια οργανωμένη παγκόσμια προσπάθεια για αντιμετώπιση του προβλήματος των διαστημικών σκουπιδιών, η επιστημονική κοινότητα ασχολείται έντονα με το θέμα, και έχει παρουσιάσει κατά περιόδους διάφορες ιδέες για πιθανή απομάκρυνση των σκουπιδιών, και καθαρισμό της γήινης τροχιάς. Μια πρώτη ιδέα ήταν η δημιουργία τεράστιου λέιζερ που θα οδηγούσε τα σκουπίδια στην ατμόσφαιρα για να καταστραφούν – ιδέα ιδιαιτέρα απαιτητική οικονομικά, αλλά και ενεργειακά. Μία δεύτερη ιδέα παρουσιάστηκε -πριν από 2 μήνες περίπου- από την ιαπωνική εταιρεία JAXA, η οποία εκτόξευσε ένα ηλεκτροδυναμικό λάσο στο διάστημα, με σκοπό να μαζέψει σκουπίδια και να τα οδηγήσει προς τις πιο χαμηλές τροχιές, ώστε να εισέλθουν στην ατμόσφαιρα και να καούν από την τριβή – προσπάθεια που δυστυχώς απέτυχε από λάθος υπολογισμούς των επιστημόνων. Τέλος, η επιστημονική ομάδα του πανεπιστημίου της Λωζάννης στην Ελβετία ελπίζει να καθαρίσει το διάστημα με το πρόγραμμα “Clean Space-One”, και την κατασκευή της πρώτης διαστημικής σκούπας-δορυφόρου, που θα συλλέγει τα σκουπίδια και είτε θα αναφλέγεται επί τόπου, είτε θα τα κατευθύνει προς την ατμόσφαιρα για να καταστραφούν. Παρά την καινοτομία αυτών των ιδεών, το τεράστιο οικονομικό κόστος εμποδίζει την υλοποίησή τους, ενώ τα νομικά ζητήματα γίνονται για ακόμα μία φορά τροχοπέδη, αφού για την αφαίρεση ενός δορυφόρου απαιτείται αναγνώριση του ιδιοκτήτη, και παροχή άδειας από αυτόν.

CleanSpace One

Συμπέρασμα

Η διαστημική ρύπανση αποτελεί πλέον ένα μείζον πρόβλημα, που δεν μπορεί να αγνοηθεί. Η διεθνής κοινότητα πρέπει να οργανωθεί και να δράσει άμεσα και συντονισμένα για την αντιμετώπισή του. Έτσι, θα παλέψει για ένα αειφόρο μέλλον του Ανθρώπου στο Διάστημα.

Πηγές:

  1.  United Nations office for outer space affairs. (2010) Space Debris Mitigation Guidelines of the Committee on the Peaceful Uses of Outer Space. [online] Available at: http://www.unoosa.org/pdf/publications/st_space_49E.pdf  [Accessed 26 May 2017].
  2. Davey, M. (2017). We’ve left junk everywhere’: why space pollution could be humanity’s next big problem. [online] Available at: https://www.theguardian.com/science/2017/mar/26/weve-left-junk-everywhere-why-space-pollution-could-be-humanitys-next-big-problem  [Accessed 26 May 2017].
  3. Robinson, T. (2014). Space debris: The legal issues. [online] Available at: https://www.aerosociety.com/news/space-debris-the-legal-issues/ [Accessed 26 May 2017].
  4. Plumer, Br. (2013). Space trash is a big problem. These economists have a solution. [online] Available at: https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2013/10/24/space-is-filling-up-with-garbage-heres-why-we-should-tax-it/?utm_term=.1e20ef4eff94  [Accessed 26 May 2017].
  5. National Aeronautics and Space Administration. (2009). The Threat of Orbital Debris and Protecting NASA Space Assets from Satellite Collisions. [online] Available at: http://images.spaceref.com/news/2009/ODMediaBriefing28Apr09-1.pdf  [Accessed 26 May 2017].
  6. Agence France-Presse. (2017). Japan goes fishing for space junk but 700-metre ‘tether’ fails. [online] Available at: https://www.theguardian.com/science/2017/feb/06/japans-space-junk-mission-700-metre-tether-fails [Accessed 26 May 2017].

 

 

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest