Η θεωρία του οικονομικού κύκλου

Κατά τους τελευταίους μήνες διατυπώνεται συχνά στον ευρωπαϊκό και εγχώριο τύπο η ικανοποίηση των κυβερνώντων για την αποκατάσταση της οικονομικής “κανονικότητας” στην Ελλάδα και, γενικά, στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Είναι γεγονός πως η οξεία κρίση της Ευρωζώνης έχει υποχωρήσει, καθώς η συσταλτική οικονομική πολιτική συρρίκνωσε τα εισοδήματα και τη ζήτηση, επιτυγχάνοντας σχετική σταθεροποίηση. Από την πλευρά των επίσημων ευρωπαϊκών οργάνων και της ελληνικής κυβέρνησης, αυτό λογίζεται ως επιτυχία των μεταρρυθμίσεων. Αντιθέτως, πολλοί ερευνητές ερμηνεύουν την οριακή άνοδο των -μέχρι πρότινος φθινόντων- οικονομικών δεικτών ως αποτέλεσμα του οικονομικού κύκλου, και όχι της ακραίας λιτότητας και της απορρύθμισης των αγορών. Τί είναι, όμως, αυτός ο οικονομικός κύκλος; Η εκτόνωση της κρίσης βασίζεται όντως στην πιστή εφαρμογή των διαρθρωτικών μέτρων, ή ο κύκλος αυτός διανύει νομοτελειακά την ανοδική του φάση;

Ορισμός της έννοιας “οικονομική διακύμανση”

Η οικονομία δεν είναι ποτέ στάσιμη. Όλα τα σημαντικά μεγέθη της -όπως το επίπεδο του εισοδήματος, της απασχόλησης, της ανεργίας, των τιμών, των εξαγωγών- μεταβάλλονται διαχρονικά. Οι μεταβολές αυτές ονομάζονται οικονομικές διακυμάνσεις ή οικονομικοί κύκλοι, και παρουσιάζουν μια συστηματική κυκλικότητα (Λιανός, Παπαβασιλείου, Χατζηανδρέου, 2013 α).

Ο κλασικός ορισμός των οικονομικών κύκλων από τους οικονομολόγους Arthur Burns και Mitchell Wesley, στο βιβλίο τους “Measuring business Cycles”, είναι ο εξής:
“Οικονομικός-επιχειρηματικός κύκλος είναι ο τύπος των διακυμάνσεων που εντοπίζεται στη συνολική οικονομική δραστηριότητα των εθνών, και εκφράζεται μέσα από τη δραστηριότητα των επιχειρήσεων: ο κύκλος αποτελείται από διαστολές που συμβαίνουν περίπου την ίδια χρονική στιγμή σε πολλές οικονομικές δραστηριότητες, και ακολουθείται από παρόμοιες γενικές συστολές και υφέσεις, που οδηγούν στη φάση της ανόδου του επόμενου οικονομικού κύκλου. Αυτή η σειρά των αλλαγών είναι επαναλαμβανόμενη, αλλά όχι περιοδική. Η διάρκεια του οικονομικού κύκλου ποικίλει από περισσότερο του ενός χρόνου, μέχρι δέκα ή δώδεκα χρόνια, και δεν διαιρείται σε μικρότερους κύκλους με παρόμοια χαρακτηριστικά” (Burns, Wesley, 1946).

Φάσεις του κύκλου

Όταν υπάρχει διαφορά ανάμεσα στη συνολική ζήτηση και στη συνολική προσφορά της οικονομίας, τότε δημιουργείται ο οικονομικός κύκλος, ο οποίος χαρακτηρίζεται από δύο βασικές φάσεις:

  • μια φάση ανόδου της οικονομικής δραστηριότητας
  • μια φάση καθόδου της οικονομικής δραστηριότητας

Η μετάβαση από την άνοδο στην κάθοδο, και αντίστροφα, δεν γίνεται άμεσα ή απότομα, αλλά απαιτεί χρόνο. Εκτός από τις δυο βασικές φάσεις, συμβαίνουν και δυο μικρότερες:

  • η φάση της κρίσης
  • η φάση της ανάκαμψης

Σχήμα 1: Χρονική εξέλιξη της οικονομικής δταστηριότητας.

Σύμφωνα με το διάγραμμα του Σχήματος 1, το ευθύγραμμο τμήμα ΑΒ παριστά τη μέση κανονική πορεία μεγέθυνσης της συνολικής οικονομικής δραστηριότητας, ενώ το ΚΚ’ τις αυξήσεις και τις μειώσεις της υπάρχουσας οικονομικής δραστηριότητας. Η φάση της κρίσης είναι η περιοχή γύρω από τα ανώτατα σημεία Γ ή Ε. Η μετάβαση από την κάθοδο στην άνοδο περνά από τη φάση της ύφεσης, που είναι απλά ο “πυθμένας” του κύκλου – δηλαδή, η περιοχή γύρω από τα κατώτερα σημεία Δ ή Ζ (Λιανός, Γεωργακόπουλος, Μπένος, Χατζηπροκοπίου, Χρήστου, Τσεκούρας, 2007).

Οι φάσεις του οικονομικού κύκλου μπορούν, επίσης, να απεικονιστούν αντίστοιχα σε τεταρτημόρια, όπως φαίνεται στο Σχήμα 2:

  1. Θετική τιμή & θετική μεταβολή = Άνοδος
  2. Θετική τιμή & αρνητική μεταβολή = Κρίση
  3. Αρνητική τιμή & αρνητική μεταβολή = Κάθοδος/Ύφεση
  4. Αρνητική τιμή & θετική μεταβολή = Ανάκαμψη

Σχήμα 2

Τα χαρακτηριστικά των φάσεων

α) Η φάση της ανόδου ή άνθισης

Kατά τη φάση της ανόδου παρατηρείται αύξηση της παραγωγής καταναλωτικών αγαθών και της συνολικής κατανάλωσης, λόγω αύξησης του εισοδήματος. Παράλληλα, υπάρχει αύξηση της απασχόλησης του εργατικού δυναμικού, μείωση της ανεργίας και βελτίωση της βιομηχανικής παραγωγής μέσω της χρήσης νέου κεφαλαιουχικού εξοπλισμού (μηχανήματα, κτήρια, κ.λ.π.). Καθώς αυξάνεται η συνολική ζήτηση και η παραγωγή, αυξάνονται και τα κέρδη, και αυτό δημιουργεί ευνοϊκό κλίμα για νέες επενδύσεις. Όλοι οι δείκτες της οικονομίας είναι βελτιωμένοι: ανεργία, Α.Ε.Π., επενδύσεις, επιτόκια, βιομηχανική παραγωγή, εξαγωγές, κ.λ.π.

β) Η φάση της κρίσης

Κύριο χαρακτηριστικό της φάσης της κρίσης είναι ότι η οικονομία βρίσκεται στο ανώτερο σημείο της σε όλους τους τομείς. Από τη μια, η κατανάλωση έχει αυξηθεί πολύ ενώ, από την άλλη, η υψηλή απασχόληση έχει οδηγήσει σε άνοδο των τιμών λόγω του υψηλού κόστους παραγωγής. Το άμεσο αποτέλεσμα είναι η άνοδος των επιτοκίων, τα οποία οδηγούν μερικές επιχειρήσεις και καταναλωτές σε αδυναμία πληρωμής – δηλαδή, σε χρεοκοπία.

γ) Η φάση της καθόδου ή ύφεσης

Το σοκ της κρίσης διαδέχεται η οικονομική κατάρρευση – δηλαδή, η φάση της ύφεσης. Κατά τη φάση της ύφεσης παρατηρείται έλλειψη επενδύσεων, εκτεταμένη ανεργία και μειωμένη ζήτηση για καταναλωτικά αγαθά. Οι επιχειρήσεις έχουν αχρησιμοποίητη παραγωγική δραστηριότητα, ενώ η παραγωγή και τα εισόδημα βρίσκονται σε πολύ χαμηλά επίπεδα. Λόγω της διάχυτης απαισιοδοξίας, η ύφεση εντείνεται ακόμα περισσότερο, με την αναστολή νέων επενδύσεων – πράγμα που συμπαρασύρει σε πτωτική πορεία όλους τους τομείς της οικονομίας.

δ) Η φάση της ανάκαμψης

Η μετάβαση στην περίοδο της ανάκαμψης συντελείται όταν υπάρξει και πάλι αύξηση της κατανάλωσης. Εν προκειμένω, η παραγωγή παρουσιάζει δειλά ανοδική τάση, αλλά το επίπεδό της δεν έχει καλύψει ακόμα τα προ της κρίσης επίπεδα. Οι επιχειρήσεις αρχίζουν να προσλαμβάνουν νέο εργατικό δυναμικό, με αποτέλεσμα τη μείωση της ανεργίας αλλά και τη βελτίωση των εισοδημάτων και, συνεπώς, της κατανάλωσης. Βάσει των ανωτέρω, η οικονομία φτάνει στο επίπεδο που βρισκόταν πριν από την κρίση, και η ανάκαμψη περνάει σε άνοδο (Λιανός, Παπαβασιλείου, Χατζηανδρέου, 2013 β).

Οι ερμηνείες των οικονομικών κύκλων

Ποιες, όμως, είναι οι αιτίες πρόκλησης των οικονομικών διακυμάνσεων; Η απάντηση σε αυτή την ερώτηση δεν είναι μία και κοινώς αποδεκτή, καθώς υπάρχουν διάφορες προσεγγίσεις που έχουν διαμορφωθεί με βάση ποικίλες ιδεολογικές αρχές. Έτσι, η ερμηνεία επιχειρείται υπό το πρίσμα των τριών μεγαλύτερων σχολών πολιτικής οικονομίας: της κλασικής, της κεϋνσιανής και της μαρξιστικής (Λιανός, Ψειρίδου, 2015). Και η κλασική και η κεϋνσιανή ερμηνεία μπορούν να παρασταθούν σε ένα ενιαίο πλαίσιο με δυο καμπύλες: την καμπύλη της συνολικής ζήτησης (AD) και την καμπύλη της συνολικής προσφοράς, που διακρίνεται σε βραχυχρόνια (SRAS) και μακροχρόνια (LRAS) (Κουτεντάκης, Γαληνού, n.d. α).

Η κλασική ερμηνεία

Η κλασική θεωρία υποστηρίζει ότι οι διαταραχές της συνολικής ζήτησης έχουν μόνο βραχυχρόνιες επιπτώσεις, δίνοντας έμφαση στις διαταραχές της συνολικής προσφοράς, ώστε να εξηγήσει τους οικονομικούς κύκλους. Σύμφωνα με τον νόμο του διάσημου κλασικού οικονομολόγου Say, η προσφορά είναι αυτή που δημιουργεί τη ζήτηση. Ως εκ τούτου, ο ρόλος του κράτους στην αντιμετώπιση των οικονομικών κύκλων πρέπει να είναι εξαιρετικά περιορισμένος ή ανύπαρκτος, ώστε να μην υπάρξουν εμπόδια στην αγορά, τα οποία θα οδηγήσουν τους παραγωγούς στη μείωση της προσφοράς – δηλαδή στη μετατόπιση της καμπύλης από τη θέση LRAS1 στη θέση LRAS2 (Αλογοσκούφης, 2016 α, Κουτεντάκης, Γαληνού, n.d. β)

 Η κεϋνσιανή ερμηνεία

Η κεϋνσιανή προσέγγιση, αντιθέτως, αποδίδει τους κύκλους στις μεταβολές της συνολικής ζήτησης (Γαζώνας, Μουτζούρη, 2008). Μια αρνητική διαταραχή της ζήτησης, δηλαδή μια μετατόπιση της καμπύλης από τη θέση AD1 στην AD2, μπορεί να επηρεάσει το προϊόν για αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα, μετατοπίζοντας το σημείο ισορροπίας από τη θέση Ε στη θέση F, μειώνοντας το προϊόν, και οδηγώντας την οικονομία σε ύφεση. Η υφεσιακή αυτή κατάσταση μπορεί να εξομαλυνθεί μόνο από κρατική παρέμβαση με δημοσιονομικά και νομισματικά μέτρα τόνωσης της ζήτησης, τα οποία μετατοπίζουν την καμπύλη AD δεξιά, ώστε να επανέλθει η ισορροπία στο σημείο Ε (Αλογοσκούφης, 2016 β, Κουτεντάκης, Γαληνού, n.d. γ)

Η μαρξιστική ερμηνεία

Από την άλλη μεριά, η μαρξιστική παράδοση -που έχει ασκήσει εύστοχη κριτική στα δυο προηγούμενα μοντέλα- κατανοεί την κρίση ως εγγενές, αλλά και απαραίτητο χαρακτηριστικό του καπιταλιστικού συστήματος. Σύμφωνα με τον φιλόσοφο και οικονομολόγο Karl Μarx, οι οικονομικές κρίσεις που δημιουργούνται από τους κύκλους έχουν άμεση σχέση με την τάση μείωσης του ποσοστού κέρδους του επιχειρηματία. Ο Μarx υποστηρίζει ότι, από τη φύση του, ο επιχειρηματίας επιδιώκει τη μεγιστοποίηση του κέρδους του – κάτι που επιτυγχάνεται με την ελαχιστοποίηση του εργατικού μισθού και την αύξηση της παραγωγικότητας. Αρωγός στην επιδίωξή του αυτή είναι η εκμηχάνιση της παραγωγής. Η έμφυτη, έτσι, τάση του καπιταλιστικού συστήματος για όλο και μεγαλύτερη εκμηχάνιση -δηλαδή, αντικατάσταση του μεταβλητού παραγωγικού συντελεστή “εργασία” με τον σταθερό συντελεστή “κεφάλαιο” (μηχανήματα και εγκαταστάσεις)- μειώνει το ποσοστό κέρδους. Άρα, κάθε μονάδα προϊόντος ενσωματώνει όλο και λιγότερη ανθρώπινη εργασία. Δεδομένου ότι η εργασία είναι -σύμφωνα με την μαρξιστική θεωρία- αυτή που καθορίζει την αξία των εμπορευμάτων, η μείωση των εργατών, η μείωση των αξιών, η πτώση των τιμών και η κατάρρευση των κερδών αποτελούν απλά ζήτημα χρόνου.

Στη μαρξιστική οικονομική θεωρία ισχύει η εξίσωση:

όπου:

p΄ = ποσοστό κέρδους,

m = υπεραξία (διαφορά παραγόμενης με αμειβόμενη εργασία),

c = σταθερό κεφάλαιο (που επενδύεται σε μέσα παραγωγής) και

v = μεταβλητό κεφάλαιο (που ξοδεύεται για την αγορά εργατικής δύναμης).

Με άλλα λόγια, το ποσοστό κέρδους (p’) είναι το πηλίκο της υπεραξίας (m) δια το επενδεδυμένο σταθερό και μεταβλητό κεφάλαιο (c+v). Εφόσον, λοιπόν, το c θα αυξάνεται διαχρονικά και το v θα ελαττώνεται, το όλο κλάσμα θα έχει την τάση να “μικραίνει”, οδηγώντας στη μείωση του ποσοστού κέρδους, η οποία είναι η απαρχή της ύφεσης (Marx, 1883, Marx, 1894, Theodore Mariolis, 2010, Βλάχου, 2009).

Η σύνδεση με το σήμερα

Με βάση την ανάλυση που προηγήθηκε, δεν εξάγονται -προφανώς- ασφαλή συμπεράσματα ούτε για την ξεκάθαρη ύπαρξη ή όχι των οικονομικών κύκλων στο διεθνές οικονομικό σύστημα, αλλά ούτε και για την ερμηνεία αυτών.

Ο ακριβής χρονικός προσδιορισμός του κάθε κύκλου παρουσιάζει δυσκολίες, καθώς το ίδιο το Α.Ε.Π. και οι μεταβολές του -ως οι πιο αντιπροσωπευτικοί δείκτες της οικονομικής δραστηριότητας- δεν ακολουθούν ξεκάθαρα τη μορφή ενός κύματος, όπως αυτό παρουσιάζεται στο Σχήμα 1.

Όσον αφορά στην ερμηνεία των διακυμάνσεων, η μόνη που δεν έχει απορριφθεί -αν όχι επαληθευτεί- είναι η μαρξιστική. Τόσο η κλασική όσο και η κεϋνσιανή προσέγγιση αντιμετώπισης των κρίσεων αποδείχθηκαν αναποτελεσματικές, σύμφωνα με την πρόσφατη ιστορική εμπειρία των κρίσεων του 1973 και του 2008 (Ψαλιδόπουλος, n.d). Εξάλλου, σε κάθε οικονομικό εγχειρίδιο η μεγιστοποίηση του κέρδους αναφέρεται ως ο αντικειμενικός σκοπός μιας επιχείρησης, η οποία αποτελεί και τον πυρήνα του καπιταλιστικού συστήματος.

Στη δοκιμαζόμενη κατά τα τελευταία δέκα χρόνια ευρωπαϊκή ήπειρο, η πιστή εφαρμογή των προγραμμάτων δημοσιονομικής προσαρμογής από τις χώρες της περιφέρειας έχει επιτρέψει μια μικρή ανάκαμψη, καθώς και μια σχετική υποχώρηση της ανεργίας στην Ευρωζώνη. Ανεξάρτητα, όμως, με το αν η κατάσταση αυτή είναι αποτέλεσμα της επιτυχίας των μεταρρυθμίσεων, ή απλά διανύεται η φάση της ανάκαμψης -όπως προαναφέρθηκε-, η νέα Ευρώπη δεν έχει καθόλου την “κανονικότητα” που επιθυμούν ορισμένοι αισιόδοξοι τεχνοκράτες. Η οικονομική πολιτική που εξακολουθεί να εφαρμόζεται από πλευράς των ισχυρών “εταίρων” έχει δημιουργήσει δύο τουλάχιστον περιφέρειες στην Ε.Ε. Η μια είναι αυτή της Κεντρικής Ευρώπης – με πρώτες την Πολωνία, την Τσεχία και την Ουγγαρία, οι οποίες έχουν αποκτήσει στοιχειώδη βιομηχανική υποδομή, λειτουργώντας ως περιφερειακή προέκταση της γερμανικής οικονομίας. Η άλλη είναι του Νότου – δηλαδή, η Ισπανία, η Πορτογαλία και η Ελλάδα, οι οποίες έχουν αδύναμη βιομηχανία, υψηλή ανεργία, και εξάγουν σωρηδόν εκπαιδευμένο εργατικό δυναμικό. Η Ελλάδα, συγκεκριμένα, είναι ο πλέον αδύναμος κρίκος του Νότου, με δυσοίωνες προοπτικές. Η σταθεροποίηση που προέκυψε με τη “συνταγή” της λιτότητας είχε τεράστιο κοινωνικό κόστος για τον ελληνικό λαό και, ειδικά, για τους νέους. Το υπάρχον σύστημα έχει δεσμεύσει τη χώρα σε ένα ιστορικό αδιέξοδο. Μήπως σήμερα, 8 χρόνια μετά το ξεκίνημα της -πρωτοφανούς σε ένταση και διάρκεια- ύφεσης, πρέπει να απαιτήσει κανείς ξανά ένα νέο “Τίς Πταίει;”, και να ερευνήσει τις αληθινές αιτίες της πολύχρονης ελληνικής περιπέτειας;

Πηγές

  1. Αλογοσκούφης Γ. (2016). Εισαγωγή στη Δυναμική Μακροοικονομική. https://dynamicecon.files.wordpress.com/2016/02/dynecon-lect-1-2016-intro.pdf
  2. Βλάχου Α.(2009). Πολιτική Οικονομία του Καπιταλισμού. Εκδόσεις Κριτική. pp 21, 390-402.
  3. Γαζώνας Θ. και Μουτζούρη, Ε. (2008). Επιχειρηματικές Διακυμάνσεις και Προβλέψεις. http://www.economica.gr/files/mcal/mch16MoutzouriGazonas.pdf
  4. Κουτεντάκης Φ. και Γαληνού, A. (n.d.). Μακροοικονομική Θεωρία ΙΙ: Οικονομικοί Κύκλοι. https://opencourses.uoc.gr/courses/pluginfile.php/12108/mod_resource/content/1/%CE%94%CE%B9%CE%B1%CF%86%CE%AC%CE%BD%CE%B5%CE%B9%CE%B5%CF%82%20%CE%95%CE%BD%CF%8C%CF%84%CE%B7%CF%84%CE%B1%CF%82%201.pdf
  5. Λιανός Θ., Γεωργακόπουλος Θ., Μπένος Θ., Χατζηπροκοπίου Μ., Χρήστου Γ. και Τσεκούρας, Γ. (2007). Εισαγωγή στην πολιτική οικονομία. Εκδόσεις Μπένου. pp 434-440.
  6. Λιανός Θ., Παπαβασιλείου, Α. και Χατζηανδρέου Α. (2013). Αρχές Οικονομικής Θεωρίας. Εκδόσεις ΙΤΥΕ Διόφαντος. pp 163-165.
  7. Λιανός Θ. και Ψειρίδου, Α. (2015). Οικονομική ανάλυση και πολιτική – Μακροοικονομική. Εκδόσεις Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών. pp 24-25. https://repository.kallipos.gr/bitstream/11419/1954/2/15305_00_MACRO_master%20document-KOY.pdf
  8. Ψαλιδόπουλος, Μ. (n.d.). Οικονομική Σκέψη και Πολιτικές στο Μεσοπόλεμο και στη Μεταπολεμική Περίοδο. https://eclass.uoa.gr/modules/document/file.php/ECON185/%CE%A8%CE%B1%CE%BB%CE%B9%CE%B4%CF%8C%CF%80%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%BF%CF%82%20-%20%CE%9F%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%BD%CE%BF%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CE%AE%20%CE%A3%CE%BA%CE%AD%CF%88%CE%B7%20%CE%BA%CE%B1%CE%B9%20%CE%A0%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AD%CF%82%201918-89.pdf
  9. Burns A. and Mitchell, W. (1946). Measuring Business Cycles. http://www.nber.org/chapters/c2980.pdf
  10. Marx, K. (1867). Το Κεφάλαιο. Τόμος 1. Εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή. pp 327-336,401-409,454-463.
  11. Marx, K.(1894).Το Κεφάλαιο. Τόμος 3. Εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή. pp 267-337.
  12. Mariolis, T. (2010). Critical Exposition of The Marxian ’Law of the Falling Rate of Profit’: Income Distribution, Capital Accumulation and Technological Change in the Long-run. https://mpra.ub.uni-muenchen.de/22461/1/MPRA_paper_22461.pdf
Έχει περάσει αρκετός χρόνος (7 μήνες) από τη δημοσίευση αυτού του άρθρου. Παρακαλούμε συνεχίστε στην ανάγνωσή του έχοντας υπόψη την ημερομηνία δημοσίευσης.

Tagged under:

Προπτυχιακός φοιτητής στο τμήμα Οικονομικής Επιστήμης του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, μέλος της ομάδας Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων(ΔΟΣ) στα πλαίσια της Power Politics. Δόκιμος Ερευνητής του Κέντρου Διεθνούς & Ευρωπαϊκής Πολιτικής Οικονομίας & Διακυβέρνησης( ΚεΔΕΠΟΔ) του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου καθώς και Δόκιμος Αναλυτής του Κέντρου Διεθνών Στρατηγικών Αναλύσεων-ΚΕΔΙΣΑ [email protected]

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest