Συνθήκη για το Εμπόριο Όπλων ή Συνθήκη για συστηματική εθελοτυφλία

Μετά την πρόσφατη κίνηση της ελληνικής κυβέρνησης να ερευνήσει τις προοπτικές πώλησης πολεμικού υλικού στη Σαουδική Αραβία, έχει έρθει στην επιφάνεια το ευρύτερο πεδίο της διακρατικής αγοραπωλησίας οπλικού εξοπλισμού, και έχει ξεκινήσει για ακόμα μια φορά το debate γύρω από αυτή τη θεματική. Διλήμματα ηθικής, πολιτικές αναλύσεις και ανασκοπήσεις των πεπραγμένων των τελευταίων ετών στο διεθνές εμπόριο όπλων μονοπώλησαν ξανά το ενδιαφέρον. Από τη συζήτηση αυτή, όπως ήταν αναμενόμενο, δεν θα μπορούσε να απουσιάσει η Συνθήκη για το Εμπόριο των Όπλων.

Τί είναι η Συνθήκη για το Εμπόριο των Όπλων

Η Συνθήκη για το Εμπόριο των Όπλων αποτελεί πόνημα επτά ετών συγγραφής – κάτι που καταδεικνύει από μόνο του πως ο πήχης τέθηκε υψηλά, και το αποτέλεσμα στόχευε στο να προκύψει ένα εργαλείο που θα μπορεί να αποτελέσει μια νέα βάση για το εμπόριο όπλων, το οποίο ξεκινά με “ελαφρά” και συμβατικά όπλα, και εκτείνεται μέχρι πολεμικά αεροσκάφη και οχήματα μάχης. Στόχοι της είναι η καταπολέμηση του λαθρεμπορίου, καθώς και ο έλεγχος της διακίνησης οπλικών κατασκευών που μπορούν να έχουν καταλυτικό αποτέλεσμα σε πολέμους. Ωστόσο, ένας από τους πρωταρχικούς σκοπούς της Συνθήκης είναι και η αποφυγή παράδοσης οπλικού εξοπλισμού σε χέρια καταπατητών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων – δηλαδή σε χώρες που είναι υπεύθυνες για εγκλήματα πολέμου, όπως για παράδειγμα η Σαουδική Αραβία, ή που κατηγορούνται για εθνοκάθαρση, όπως η Myanmar. Μακροπρόθεσμος στόχος είναι τα κράτη να αποκτήσουν μια πιο υπεύθυνη, ελεγχόμενη στάση απέναντι στην κατασκευή και τη διακίνηση οπλικού εξοπλισμού – κάτι που σαφώς θα βοηθήσει στην προώθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και πιθανόν να αποτρέψει πολλά εγκλήματα πολέμου.

“Ένα συμβαλλόμενο κράτος δεν πρέπει να επιτρέπει τη μεταφορά συμβατικών όπλων που καλύπτονται από το Άρθρο 2 παράγραφος 1, ή αντικειμένων που καλύπτονται από το Άρθρο 3 ή το Άρθρο 4, εάν έχει γνώση κατά τη στιγμή της έγκρισης ότι τα όπλα ή τα αντικείμενα θα χρησιμοποιηθούν για την τέλεση γενοκτονίας, εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας, για σοβαρές παραβιάσεις των Συμβάσεων της Γενεύης του 1949, επιθέσεις κατά αντικειμένων των πολιτών ή πολιτών που προστατεύονται ως τέτοιες, ή την τέλεση άλλων εγκλημάτων πολέμου, όπως ορίζονται από διεθνείς συμφωνίες στις οποίες είναι συμβαλλόμενο μέρος”.

Η Συνθήκη για το Εμπόριο των Όπλων τέθηκε σε εφαρμογή τον Δεκέμβρη του 2014 από 92 κράτη, ενώ συνολικά έχει υπογραφεί από 130 χώρες που έχουν την ιδιότητα μέλους στα Ηνωμένα Έθνη. Είναι σημαντικό να τονιστεί πως χώρες όπως η Ρωσία και η Κίνα δεν την έχουν υπογράψει ούτε επικυρώσει.

Τί οδήγησε στη δημιουργία της

Εάν θέλει κανείς να ανακαλύψει την αφετηρία της Συνθήκης -τουλάχιστον όπως αυτή εκφράστηκε δομημένα-, θα πρέπει να ανατρέξει κάποιες δεκαετίες πριν – πιο συγκεκριμένα, στη δεκαετία του 1980. Στα τέλη της δεκαετίας αυτής, πολλοί ηγέτες της κοινωνίας των πολιτών, αλλά και πολλοί νικητές των βραβείων Νόμπελ ξεκίνησαν να εκφράζουν τις ανησυχίες τους για το πόσο ελεύθερο και ανεξέλεγκτο ήταν το εμπόριο όπλων, καθώς και για τις συνέπειες της κατάστασης αυτής.

Η επόμενη κομβική στιγμή που σταδιακά άνοιξε τον δρόμο στη σύναψη της Συνθήκης, ήταν η εκστρατεία που ξεκίνησε το 1997 ο βραβευμένος με Νόμπελ Oscar Arias, Πρόεδρος της Κόστα Ρίκα. Ο Arias ηγήθηκε μιας ομάδας διακεκριμένων επιστημόνων και ακτιβιστών -μεταξύ των οποίων και ο Δαλάι Λάμα-, καθώς και εκπροσώπων της Διεθνούς Αμνηστίας, ώστε να ξεκινήσουν μια οργανωμένη προσπάθεια για τη θέσπιση μιας δεοντολογίας σχετικά με το εμπόριο όπλων.

Αρχικά, η προσπάθεια αυτή δεν στόχευε σε ένα δεσμευτικού νομικού χαρακτήρα έγγραφο, αλλά περισσότερο σε μια κοινή σύμπραξη της διεθνούς κοινότητας που θα έχει ως προτεραιότητα την ανθρώπινη ζωή, αντί για το χρηματικό κέρδος που αποφέρει η πολυκερδής και πολλών δισεκατομμυρίων βιομηχανία της κατασκευής όπλων. Με το πέρασμα του χρόνου οι προσπάθειες έγιναν όλο και πιο συστηματικές, και ο χαρακτήρας αυτού που επιθυμούσαν να επιτύχουν γινόταν όλο και πιο αυστηρός, ενώ η υπόθεση αποκτούσε όλο και περισσότερη σημασία και επιρροή – κάτι που συνέβαλλε καθοριστικά στην υιοθέτησή της, μελλοντικά. Το αμέσως επόμενο βήμα έγινε το 2001, όταν υιοθετήθηκε από τα Ηνωμένα Έθνη ένα πλάνο δράσης -που δεν είχε, ωστόσο, νομικά δεσμευτικό χαρακτήρα- με την ονομασία “Πρόγραμμα Δράσης για την Αποφυγή, Πάταξη και Εξάλειψη του Λαθρεμπορίου Όπλων, Μικρών Όπλων και Ελαφρύ Οπλικού Εξοπλισμού από όλες τις Πλευρές”. Έκτοτε, τα Ηνωμένα Έθνη σταδιακά ξεκίνησαν να θέτουν σε εφαρμογή μέτρα που περιόριζαν το ανεξέλεγκτο εμπόριο είτε συμβατικών όπλων είτε οπλικού εξοπλισμού, μέσω αρκετών Ψηφισμάτων, τα οποία λειτούργησαν ως πρόδρομος της σημερινής Συνθήκης.

Ποια είναι τα οφέλη της Συνθήκης

Αδιαμφισβήτητα, η ύπαρξη μιας τέτοιας Συνθήκης μόνο θετικά αποτελέσματα μπορεί να έχει. Εάν σκεφτεί κανείς προσεκτικά το περιεχόμενό της συνδυαστικά με την κατάσταση που επικρατεί σε πολλές περιοχές του πλανήτη, μπορούν να παρατηρηθούν πολύ καθαρά τα οφέλη που μπορούν να προκύψουν. Αρχικά, μέσω της εφαρμογής της, το Διεθνές Δίκαιο αυτομάτως ενισχύεται, καθώς πλέον χώρες οι οποίες προέβαλλαν ως δικαιολογία το εθνικό δίκαιο για τη χορήγηση οπλικού εξοπλισμού σε χώρες που πραγματοποιούσαν εγκλήματα πολέμου, δεν θα μπορούν να δρουν ανεξέλεγκτα, αλλά θα πρέπει να “υπακούν” στους υπάρχοντες κανόνες. Ωστόσο, αυτό δεν είναι μια μορφή καταπίεσης, καθώς τα μέλη του ΟΗΕ που απαρτίζουν αυτή τη Συνθήκη είναι όλα ίσα μεταξύ τους – και έτσι ενισχύεται η πολυφωνία. Επιπρόσθετα, πολλές χώρες που ισχυρίζονται ότι δεν διαθέτουν οπλική βιομηχανία αλλά, παρ’ όλα αυτά, είτε προβαίνουν σε εξοπλισμό χωρών που παραβιάζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα, είτε οι κανόνες οπλοκατοχής των προαναφερθέντων “small arms” στο εσωτερικό τους δεν πληρούν τα διεθνή πρότυπα, θα πρέπει και εκείνες να αναθεωρήσουν κάποια πράγματα. Δεν θα μπορούσε να υπάρχει αυτή τη στιγμή χαρακτηριστικότερο παράδειγμα από την Ελλάδα. Στη συνέχεια, ένα ακόμη κέρδος που προκύπτει είναι η συνεισφορά στη διεθνή ασφάλεια – ενώ, παράλληλα, ενισχύεται και η εθνική ασφάλεια. Τέλος, η αποτελεσματικότητα στις συναλλαγές μεταξύ κρατών θα είναι σαφώς μεγαλύτερη, με την εμπιστοσύνη μεταξύ τους να είναι κάτι το οποίο μπορεί να εξασφαλισθεί ευκολότερα, καθώς θα υπάρχει διασφάλιση ότι δεν έχουν ξεπεραστεί απαγορευμένα όρια, είτε ηθικά είτε στρατηγικά.

Κατά πόσον επηρεάζει στην πραγματικότητα η Συνθήκη για το Εμπόριο Όπλων

Τα παραπάνω οφέλη που μπορούν να προκύψουν από τη Συνθήκη για το Εμπόριο Όπλων είναι ιδιαζόντως σημαντικά. Ποιο είναι, όμως, το πιο σημαντικό απ’ όλα τα προηγούμενα; Είναι κάτι που δεν αναφέρθηκε. Και αυτό είναι εξαιρετικά απλό να το σκεφτεί κανείς, χωρίς να χρειαστεί να διεξαγάγει επιστημονική ανάλυση. Είναι η εφαρμογή της Συνθήκης. Παρά το γεγονός ότι η Συνθήκη είναι αρκετά πρόσφατη, το γεγονός ότι δεν έχει σημειωθεί κάποια ουσιαστική αλλαγή του τοπίου στη διάρκεια των χρόνων που βρίσκεται σε ισχύ είναι άκρως ανησυχητικό. Είναι, όμως, προβληματικό ότι χώρες οι οποίες έχουν υπογράψει τη Συνθήκη -όπως η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο- αμελούν διαρκώς τις υποχρεώσεις τους. Ένας από τους φορείς που έχει ασχοληθεί εκτεταμένα με το θέμα αυτό είναι η Διεθνής Αμνηστία. Μέσα από έρευνές της έχει αναδείξει πως η Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ιταλία προμήθευσαν τη Σαουδική Αραβία -μια από τις χώρες που έχουν πραγματοποιήσει εγκλήματα πολέμου στην Υεμένη- με οπλικό εξοπλισμό. Οι οικονομικοί δεσμοί που ενώνουν τις χώρες αυτές μέσω του εμπορίου οπλών είναι πανίσχυροι. Ωστόσο, και οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής πρωτοστατούν σε αυτό. Μάλιστα, η Σαουδική Αραβία είναι από τους στενότερους εμπορικούς εταίρους τους, ενώ τον Μάη του 2017 οι δύο χώρες έκλεισαν μια συμφωνία για όπλα, αξίας 110 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Επιπλέον, οι ίδιες χώρες πούλησαν αρκετά συμβατικά μικρά όπλα στην Αίγυπτο, τα οποία φέρεται να χρησιμοποιήθηκαν για τη γενικευμένη καταστολή στο εσωτερικό της χώρας. Η κατάσταση αυτή επισημάνθηκε σε τέτοιο βαθμό, ώστε τον φετινό Σεπτέμβρη πραγματοποιήθηκε στη Γενεύη ένα συνέδριο εκπροσώπων με σκοπό να διαπιστωθούν τα αδύναμα σημεία, αλλά και να γίνει μια αξιολόγηση του μέχρι πρότινος έργου και της συμπεριφοράς των συμμετεχόντων.

Συμπεράσματα

Οι συνθήκες κάτω από τις οποίες διαμορφώθηκε και συντάχθηκε η Συνθήκη για το Εμπόριο Όπλων, καθώς και το περιεχόμενο και, κυρίως, τα οφέλη της συνθέτουν την εικόνα ενός ριζοσπαστικού εγχειριδίου που μπορεί να κάνει μια ουσιαστική αλλαγή στο τοπίο του εμπορίου όπλων και στη διεθνή ασφάλεια, θέτοντας περιορισμούς και προσθέτοντας ηθικά κριτήρια στις διακρατικές πωλήσεις οπλικού εξοπλισμού. Ωστόσο, είναι προφανές ότι η Συνθήκη δεν είναι αρκετά ισχυρή ώστε να υπερπηδήσει τα εμπόδια που βάζουν στον δρόμο της το οικονομικό όφελος αλλά και τα στρατηγικά συμφέροντα. Κάποιες παγιωμένες συμμαχίες -όπως αυτή της Σαουδικής Αραβίας με την Αμερική- δεν πρόκειται να πάψουν να υφίστανται απλώς και μόνο επειδή η διεθνής κοινότητα επιθυμεί να επιβάλλει περιορισμούς, όσο φριχτή κι αν είναι η χρήση των εμπορευμάτων που παρέχουν. Το ερώτημα είναι εάν η Συνθήκη για το Εμπόριο Όπλων χρειάζεται επιπλέον ενίσχυση, ή αν πρέπει να δημιουργηθεί κάτι εξ ολοκλήρου νέο, προκειμένου οι Συνθήκες που ρυθμίζουν το εμπόριο όπλων να μην αποτελούν Συνθήκες άνευ σημασίας και συστηματικής εθελοτυφλίας.

Πηγές:

  1. ATT Secretariat (2017). THE ARMS TRADE TREATY (ATT).
    http://thearmstradetreaty.org/index.php/en/
  2. UNODA (2015). Arms Trade Treaty Implementation Toolkit. Module 1
    Why Join the Arms Trade Treaty? https://unoda-web.s3-accelerate.amazonaws.com/wp-content/uploads/2015/08/2015-08-21-Toolkit-Module-1.pdf
  3. UNODA (2015). Arms Trade Treaty Implementation Toolkit. Module 2
    Overview of Obligations. https://unoda-web.s3-accelerate.amazonaws.com/wp-content/uploads/2015/08/2015-08-21-Toolkit-Module-2.pdf
  4. Amnesty International UK (2017). Yes Minister… it is a human rights issue. https://www.amnesty.org.uk/blogs/yes-minister-it-human-rights-issue
  5. Διεθνής Αμνηστία (2017). Ελλάδα: Να σταματήσει η πώληση πολεμικού υλικού στη Σαουδική Αραβία η οποία παραβιάζει τη Συνθήκη για το Εμπόριο Όπλων.
    https://www.amnesty.gr/news/press/article/21172/ellada-na-stamatisei-i-polisi-polemikoy-ylikoy-sti-saoydiki-aravia-i-opoia
  6. Η Αυγή. (2013). Επικυρώθηκε η πρώτη συνθήκη για το εμπόριο όπλων από τον ΟΗΕ. http://www.avgi.gr/article/10937/161512/epikyrotheke-e-prote-syntheke-gia-to-emporio-oplon-apo-ton-oee
  7. DW. (2017). UN’s Arms Trade Treaty ‘too weak to make a difference.  http://www.dw.com/en/uns-arms-trade-treaty-too-weak-to-make-a-difference/a-40452550
Έχει περάσει αρκετός χρόνος (7 μήνες) από τη δημοσίευση αυτού του άρθρου. Παρακαλούμε συνεχίστε στην ανάγνωσή του έχοντας υπόψη την ημερομηνία δημοσίευσης.

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest