Τα νομικά εμπόδια στις γερμανικές αποζημιώσεις: Η περίπτωση της σφαγής του Διστόμου

Μια από τις πιο μελανές σελίδες της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα (1941-1944) γράφεται τον Ιούνιο του 1944 στο Δίστομο. Στις 10 Ιουνίου 1944 δυο γερμανικές στρατιωτικές φάλαγγες ξεκινούν από τη Λιβαδειά και την Άμφισσα, με σκοπό να εντοπίσουν αντάρτες. Συναντιούνται στο Δίστομο, και δίνουν εντολή στους κατοίκους να μην απομακρυνθούν από το χωριό μέχρι την επιστροφή των γερμανικών δυνάμεων. Στη συνέχεια, κατευθύνονται προς την Αράχωβα. Λίγο έξω από το Δίστομο, όμως, αντάρτικες ομάδες του Ελληνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού (ΕΛΑΣ) τούς έχουν στήσει ενέδρα, κατά την οποία επέρχεται ο θάνατος 18 Γερμανών. Θεωρώντας υπεύθυνους για την ενέδρα τους κατοίκους του Διστόμου, οι Γερμανοί επιστρέφουν στο χωριό με διαταγή του διοικητή τους, Υπολοχαγού Hans Zampel, όπου σαν αντίποινα σκοτώνουν όποιον βρουν μπροστά τους, και καταστρέφουν το χωριό εκ θεμελίων. Κατά τα μετέπειτα χρόνια δεν θα υπάρξει καμία ουσιαστική νομική διεκδίκηση αποζημιώσεων για τις ναζιστικές θηριωδίες εις βάρος συγγενικών προσώπων και συντοπιτών. Η ιδέα γεννιέται το 1995 από τον δικηγόρο Ιωάννη Σταμούλη, ο οποίος διατελούσε τότε νομάρχης Βοιωτίας.

Το ιστορικό του δικαστικού αγώνα για το Δίστομο

Αρχικά, η υπόθεση εισήχθη ενώπιον του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Λιβαδειάς το 1995 από τους συγγενείς των 218 θυμάτων της σφαγής του Διστόμου, με αίτημα την καταβολή 9.448.105.000 δραχμών ως αποζημίωση και χρηματική ικανοποίηση για την υλική και ηθική ζημία που υπέστησαν από τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής (Gattini, 2003). Η νομική βάση της αγωγής ήταν: α) το Άρθρο 3 της Τέταρτης Σύμβασης της Χάγης του 1907, που ορίζει ότι το εμπόλεμο μέρος που παραβιάζει την εν λόγω Σύμβαση ευθύνεται σε αποζημίωση για όλες τις πράξεις που διενεργήθηκαν από πρόσωπα που αποτελούσαν μέρη της στρατιωτικής δύναμής του, καθώς και β) το Άρθρο 46 του Κανονισμού των Νόμων και Εθίμων του κατά ξηράν πολέμου, προσαρτημένου στη Σύμβαση της Χάγης του 1907, που ορίζει την υποχρέωση σεβασμού της τιμής, της ζωής και της ιδιοκτησίας των ατόμων (Σαράντη, 2008).

Το 1997 εξεδόθη -ερήμην του γερμανικού Δημοσίου- η απόφαση του Πρωτοδικείου της Λιβαδειάς, η οποία δικαίωσε τους Διστομίτες, και τους επιδίκασε αποζημίωση ύψους 30 εκατομμυρίων ευρώ. Η απόφαση προκάλεσε την άμεση αντίδραση της γερμανικής πλευράς. Ειδικότερα, οι εκπρόσωποι του γερμανικού Δημοσίου άσκησαν έφεση κατά της πρωτόδικης απόφασης ενώπιον του Εφετείου Αθηνών (Gattini, 2003). Το Εφετείο απεφάνθη υπέρ της αποφάσεως του Πρωτοδικείου Λιβαδειάς. Έπειτα, η Γερμανία άσκησε αναίρεση ενώπιον του Αρείου Πάγου κατά της απόφασης του Εφετείου, επικαλούμενη την κρατική ετεροδικία (ή κρατική ασυλία) (Kerstin Bartsch, 2003).

Ως ετεροδικία καλείται η μη υπαγωγή των ξένων κρατών στη δικαιοδοσία των εγχώριων δικαστηρίων, και συνιστά καθιερωμένο κανόνα εθιμικού δικαίου (Ρούκουνας, 2011). Με άλλα λόγια, όταν μια διαφορά άγεται ενώπιον ενός δικαστηρίου του κράτους του forum (δικάζοντος δικαστηρίου), και ο εναγόμενος είναι ένα αλλοδαπό κράτος, τότε το εν λόγω δικαστήριο δεν έχει δικαίωμα να αποφανθεί επί της διαφοράς αυτής.

Πάρα ταύτα, με απόφαση της Ολομέλειας, το 2000 ο Άρειος Πάγος αναγνώρισε υποχρέωση του γερμανικού Δημοσίου να καταβάλει στους επιζώντες της σφαγής του Διστόμου και στους κληρονόμους τους χρηματική ικανοποίηση κατά τα ορίζοντα στην απόφαση του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Λιβαδειάς (Ρούκουνας, 2011), στηριζόμενος στην εξαίρεση που κωδικοποιείται στο Άρθρο 11 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως περί Ετεροδικίας του Κράτους, που υπογράφηκε στη Βασιλεία το 1972 (Σαράντη, 2008). Σύμφωνα, λοιπόν, με το εν λόγω άρθρο, υπάρχει εξαίρεση από το δικαίωμα της ετεροδικίας σε περιπτώσεις που αφορούν στην αποκατάσταση ζημίας που προκλήθηκε από αδικοπραξίες εις βάρος προσώπων ή περιουσίας, όταν τα αδικήματα αυτά διαπράχθηκαν στο έδαφος ενός κράτους από τους υπηκόους άλλου κράτους (European Convention on State Immunity, 1974). Υπό αυτό το πρίσμα, τα εναγόμενα μέρη δεν δικαιούνται να επικαλεστούν την ασυλία. Αξίζει να επισημανθεί ότι η Ευρωπαϊκή Σύμβαση έχει επικυρωθεί από τη Γερμανία το 1991 – δεν έχει, όμως, καν υπογραφεί από την Ελλάδα.

Εν συνεχεία, οι ενάγοντες επέσπευσαν αναγκαστική εκτέλεση επί της γερμανικής περιουσίας στην Ελλάδα – όπως επί του Ινστιτούτου Goethe, του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου, καθώς και των γερμανικών σχολείων στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη (Gattini, 2003). Ωστόσο, στην παρούσα περίπτωση προέκυψε ένα νομικοπολιτικό κώλυμα αναφορικά με την εκτέλεση της απόφασης. Σύμφωνα με το Άρθρο 923 του Ελληνικού Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας, η “αναγκαστική εκτέλεση κατά αλλοδαπού Δημοσίου δεν μπορεί να γίνει χωρίς προηγούμενη άδεια του Υπουργού της Δικαιοσύνης” (Ρούκουνας, 2011). Κανένας, όμως, Υπουργός δεν έχει υπογράψει την απόφαση μέχρι σήμερα, προβάλλοντας ως βασικό και ενιαίο επιχείρημα τη μη διατάραξη των ελληνογερμανικών σχέσεων. Παρ’ όλα αυτά, το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο (ΑΕΔ) ασχολήθηκε με το ζήτημα των γερμανικών αποζημιώσεων μέχρι το 2002, οπότε και έκρινε -με αφορμή όχι το Δίστομο, αλλά άλλη υπόθεση γερμανικών αποζημιώσεων- ότι το αλλοδαπό κράτος απολαύει του προνομίου της ετεροδικίας (Μάνδρου, 2015). Για την άποψη αυτή, το ΑΕΔ στηρίχθηκε στο Άρθρο 31 της Συμβάσεως της Βασιλείας, σύμφωνα με το οποίο “καμία διάταξη της παρούσας Σύμβασης δεν θίγει τις ασυλίες ή τα προνόμια που απολαμβάνει ένα Συμβαλλόμενο Κράτος εν σχέσει προς οποιαδήποτε πράξη ή παράλειψη από ή σε σχέση με τις ένοπλες δυνάμεις του, ενόσω αυτές βρίσκονται στο έδαφος άλλου Συμβαλλομένου Κράτους” (European Convention on State Immunity, 1974). Την απόφαση αυτή μπορεί να χρησιμοποιήσει υπέρ της η γερμανική πλευρά, στην περίπτωση που ο Υπουργός Δικαιοσύνης προβεί μελλοντικά στην υπογραφή της απόφασης και, ως εκ τούτου, να επικαλεστεί το δικαίωμα της κρατικής ετεροδικίας.

Εν τέλει, η απόφαση έμεινε ανεκτέλεστη. Το 2004 ο Ιωάννης Σταμούλης επικαλέστηκε τον Κανονισμό 44/2001 του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, δυνάμει του οποίου η αμετάκλητη απόφαση του δικαστηρίου της Λιβαδειάς μπορεί να κηρυχτεί εκτελεστή σε άλλο κράτος-μέλος της Ε.Ε. και, ως αποτέλεσμα, μετέφερε την υπόθεση στην Ιταλία. Πράγματι, το Ανώτατο Δικαστήριο της Ιταλίας έκρινε πως, βάσει του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι δυνατή η εκτέλεση της ελληνικής δικαστικής απόφασης σε βάρος του γερμανικού Δημοσίου στο ιταλικό έδαφος. Έτσι, ακολούθησε ένας δεύτερος δικαστικός γύρος, ο οποίος διήρκεσε τέσσερα χρόνια – μέχρι τον Νοέμβριο του 2008, οπότε και κηρύχτηκε εκτελεστή η απόφαση της Λιβαδειάς στην Ιταλία.

Η προσφυγή της Γερμανίας στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (ΔΔΧ) και η παρέμβαση της Ελλάδας

Στις 23 Δεκεμβρίου 2008 το γερμανικό κράτος προσέφυγε στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης κατά της Ιταλικής Δημοκρατίας, ζητώντας από το Δικαστήριο να αναγνωρίσει ότι η Ιταλία παραβίασε το δικαίωμα της κρατικής ετεροδικίας που απολαμβάνει η Γερμανία βάσει του διεθνούς δικαίου. Η προσφυγή της Γερμανίας αποτέλεσε την αρχή μιας διαμάχης που διήρκεσε περίπου τρία χρόνια. Η Γερμανία ζήτησε από το Δικαστήριο να διαπιστώσει -μεταξύ άλλων- ότι η Ιταλία είχε παραβιάσει την ετεροδικία της, διότι έλαβε μέτρα περιορισμού κατά της Villa Vigoni (γερμανικού κρατικού ακινήτου) που βρίσκεται στην ιταλική επικράτεια -συγκεκριμένα, στη λίμνη Como- ενώ, παράλληλα, κήρυξε εκτελεστές στην Ιταλία αποφάσεις ελληνικών πολιτικών δικαστηρίων που είχαν εκδοθεί κατά της Γερμανίας.

Το 2011 η Ελλάδα υπέβαλε αίτηση με την οποία ζητούσε άδεια να της επιτραπεί η άσκηση παρεμβάσεως στην εκδίκαση της υπόθεσης. Στην αίτησή της δήλωσε ότι επιθυμεί να παρέμβει στο πλαίσιο της διαδικασίας σχετικά με τις αποφάσεις που εκδόθηκαν από τα δικά της δικαστήρια αναφορικά με τη σφαγή στο Δίστομο, και με την εκτέλεσή τους από τα ιταλικά δικαστήρια. Το Διεθνές Δικαστήριο θεώρησε ότι θα ήταν ενδεδειγμένο να εξεταστούν οι αποφάσεις των ελληνικών δικαστηρίων υπό το πρίσμα της αρχής της κρατικής ετεροδικίας, προκειμένου να διατυπωθεί το συμπέρασμα αν όντως η Ιταλία είχε παραβιάσει την ετεροδικία της Γερμανίας. Η Ελλάδα εκπροσωπήθηκε επίσημα από ομάδα νομικών και διπλωματικών προσώπων, επικεφαλής της οποίας ήταν ο καθηγητής Στυλιανός Περράκης.

Στις 3 Φεβρουαρίου 2012 το ΔΔΧ επιβεβαίωσε ότι η Ιταλία παραβίασε το δικαίωμα της κρατικής ετεροδικίας που απολαμβάνει η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας κατά το διεθνές δίκαιο, διότι επέτρεψε αστικές αξιώσεις κατά της Γερμανίας βάσει παραβιάσεων του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου τις οποίες διέπραξε το Γερμανικό Ράιχ μεταξύ των ετών 1943 και 1945 ενώ, παράλληλα, κήρυξε εκτελεστές στην Ιταλία τις αποφάσεις των ελληνικών δικαστηρίων, και έλαβε μέτρα περιορισμού εις βάρος της γερμανικής περιουσίας στην Ιταλία (Villa Vigoni). Το Δικαστήριο δήλωσε -μεταξύ άλλων- ότι η Γερμανία ήταν υπεύθυνη για εγκλήματα πολέμου που διαπράχθηκαν από τις ένοπλες δυνάμεις της κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ιταλία και στην Ελλάδα. Ωστόσο, υπογράμμισε ότι οι αξιώσεις θα μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο περαιτέρω διαπραγμάτευσης μεταξύ των κρατών, ώστε να διευκρινιστεί σε διακρατικό επίπεδο τί μέλλει γενέσθαι αναφορικά με τα ζητήματα των αποζημιώσεων.

Συμπερασματικά

Συνοπτικά, με βάση τα όσα αναλύθηκαν, το νομικό τοπίο δεν είναι ξεκάθαρο για το αν πράγματι θα μπορούσαν οι Διστομίτες να πάρουν τα αιτούμενα ποσά. Τόσο η απόφαση του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου το 2002, όσο και της Χάγης συνιστούν ισχυρά νομικά “εργαλεία” υπέρ της γερμανικής πλευράς. Ακόμη και αν ξεπεραστεί το νομικό εμπόδιο της υπουργικής υπογραφής για κατάσχεση της γερμανικής περιουσίας, τίθεται το ερώτημα αν πραγματικά μπορεί να εκτελεστεί στην Ελλάδα η απόφαση κατά της Γερμανίας. Θα εξαντλήσει η Γερμανία όλα τα ένδικα μέσα ώστε να αποφύγει την εκτέλεση της απόφασης, ή θα κάτσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων; Σε κάθε περίπτωση, το θέμα των γερμανικών αποζημιώσεων έχει μακρύ δρόμο – τόσο στο πεδίο των δικαστικών διεκδικήσεων, όσο και σε αυτό της πολιτικής διαπραγμάτευσης.

Πηγές:

  1. Chimène, Keitner. (2012). Germany v. Italy: The International Court of Justice Affirms Principles of State Immunity. https://www.asil.org/insights/volume/16/issue/5/germany-v-italy-international-court-justice-affirms-principles-state
  2. Bartsch, K. and Elberling, B. (2003). Jus Cogens vs. State Immunity, Round Two: The Decision of the European Court of Human Rights in the Kalogero- poulou et al. v. Greece and Germany Decision. German Law Journal, 4(5), pp.478-489.
  3. De Santis di Nicola, F. (2016). Civil actions for damages caused by war crimes vs. State immunity from jurisdiction and the political act doctrine: ECtHR, ICJ and Italian courts. International Comparative Jurisprudence. Volume 2, Issue 2, pp 107-121.
  4. Council of Europe. (1974). European Convention on State Immunity. https://rm.coe.int/16800730b1
  5. Icj-cij.org. (2012). Latest developments | Jurisdictional Immunities of the State (Germany v. Italy: Greece intervening) | International Court of Justice. http://www.icj-cij.org/en/case/143
  6. Internationalcrimesdatabase.org. (2000). Prefecture of Voiotia v. Federal Republic of Germany. http://www.internationalcrimesdatabase.org/upload/ICD/Upload3247/Prefecture%20of%20Voiotia%20v.%20Germany%20-%20Greece%20-%202000
  7. Jurist.org. (2009). JURIST – Compensation and Immunity: Germany v. Italy at the ICJ. http://www.jurist.org/forum/2009/01/compensation-and-immunity-germany-v.php
  8. Μάνδρου, Ι. (2015). Νομικά εμπόδια στις αποζημιώσεις. http://www.kathimerini.gr/807320/article/epikairothta/ellada/nomika-empodia-stis-apozhmiwseis
  9. Ρούκουνας, Ε. (2011). Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη, pp.415-425.
  10. Σαράντη, Β. (2008). Η ετεροδικία του κράτους στο διεθνές δίκαιο: σύγχρονο καθεστώς και νέες τάσεις στο πεδίο των δικαιωμάτων του ανθρώπου και του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου. Αθήνα: Εκδόσεις Σάκκουλα, pp.120-136.
  11. Τζεβελέκου, Β. (2011). Η υπόθεση του Διστόμου στο Διεθνές Δικαστήριο. http://www.kathimerini.gr/727062/opinion/epikairothta/arxeio-monimes-sthles/h-ypo8esh-toy-distomoy-sto-die8nes-dikasthrio
  12. Gattini, A. (2003). ‘To What Extent are State Immunity and Non-Justiciability Major Hurdles to Individuals’ Claims for War Damages?’, 1 JICJ , pp 356–362.
Έχει περάσει αρκετός χρόνος (9 μήνες) από τη δημοσίευση αυτού του άρθρου. Παρακαλούμε συνεχίστε στην ανάγνωσή του έχοντας υπόψη την ημερομηνία δημοσίευσης.

Tagged under:

2 Comments

  1. ΣΠΥΡΟΣ ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ Reply

    …Καλησπέρα πρύμα πλώρα

    με τα παλικάρια όλα.

    Καλησπέρα νοικοκύρη,

    τίμιε καραβοκύρη.

  2. ΣΠΥΡΟΣ ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ Reply

    […]Είμαστε άνθρωποι αξιολύπητοι, το γνωρίζουμε, παρανομήσαμε, κάναμε λάθη, όπως όλοι. Δεν είμαστε αυτοί που φαινόμαστε,
    γιατί κατά βάση καθένας μας είναι καλύτερος από τον εαυτό του, αφού αποδοκιμάζουμε τα σφάλματά μας (στην επιτύμβια πλάκα).
    Αλλά το ότι, εσύ (Γερμανέ ξιπασμένε Απελάτη με το ψεύτικο όνομα και τις πλαστές σπουδές), θέλεις να είσαι ο δικαστής, δείχνει ότι είσαι χειρότερος από εμάς τους κακομοίρηδες!
    Δεν είσαι ούτε αυτό που φαίνεται…(Είσαι ο δήθεν)(…) Έρχεται ο ελευθερωτής;
    Καλώς όρισες, χλωμέ και πράε! Κοιμήσου ωραίο, δυστυχισμένο και αθώο πλάσμα, χωρίς ενοχές στα βάσανά σου,που σου τα πρόστεσαν οι άλλοι,
    κοιμήσου χωρίς όνειρα, κι όταν ξυπνήσεις πάλι… εύχομαι να σε χαιρετήσει ένας ήλιος που δεν καίει, σ’ ένα σπίτι χωρίς σκόνη, από συγγενείς χωρίς ντροπή, από μια αγάπη χωρίς ψεγάδι …
    Εσύ σοφέ και πράε, εσύ που κάθεσαι εκεί και περιμένεις ότι ένας παράδεισος θα φυτρώσει από τη γη, δώσε μας υπομονή στη δοκιμασία, διαύγεια στη θέληση, για να μην ντροπιαστεί και η ελπίδα[…].
    (Η Ελπίδα στοιχίζει πολλά ευρώ, εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ. Η προσδοκία της δικαίωσης δεν εξαργυρώνεται με κανένα νόμισμα, είναι ανεκτίμητη. Αλητήριοι γερμανοί, ξεκληρήσατε λαούς, χάσατε τη δίκη, είστε κλέφτες, είστε εκτελεστές σωμάτων και κλέφτες ανθρώπινων ψυχών. Κάποτε, μας πηγαίνατε, ακόμη και στην ύπουλη υποχώρησή σας, στο εκτελεστικό απόσπασμα, έκαψες τα χωριά μας, βίασες τις γυναίκες μας ξεκοίλιαζες, λογχίζοντας τα παιδιά μας).
    (Σήμερα, αλητήριε γερμανέ, εκτελείς καθημερινά την ψυχή μου με ψεύτικες υποσχέσεις. Μας δολοφονείς σήμερα εδώ, γεμίζοντας την δική σου Bundes Bank με το δικό μας “χρυσό”, στραγγαλίζοντάς μας με χρέη).
    [Τα μέσα σε παρένθεση, αποτελούν υπερσημείωση του γράφοντος σε δάνειο από τον AUGUST STRINDBERG : H ΣΟΝΑΤΑ ΤΩΝ ΦΑΝΤΑΣΜΑΤΩΝ, ΜΕΤΑΦΕΡΑΣΗ: Οδυσσέας Παπαθανασίου].

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest