Της Ιωάννας Γουρναροπούλου & του Ηλία Παπαδόπουλου

Η χρονιά που πέρασε μονοπώλησε το ενδιαφέρον της παγκόσμιας κοινότητας, λόγω της πρωτοφανούς προσφυγικής κρίσης που ξέσπασε στην Ευρώπη. Αν και το θέμα αυτό έχει αποτελέσει αντικείμενο μελέτης για τις περισσότερες σχολές σκέψεις των διεθνών σχέσεων, εντούτοις μικρή σημασία έχει δοθεί στο πώς η σχολή του ρεαλισμού βλέπει το φαινόμενο.

Η Σχολή του Ρεαλισμού
Η σχολή του Ρεαλισμού αποτελεί την κυρίαρχη σχολή σκέψης των διεθνών σχέσεων, εστιάζοντας σε τρεις βασικούς άξονες για να αναλύσει τα διεθνή φαινόμενα (τους λεγόμενους 3Ss of realism).
Πρώτη υπόθεση για το ρεαλισμό είναι ο «κρατισμός» (statism). Σύμφωνα με αυτόν, το κράτος – ως έννοια – είναι ο βασικός δρών στη διεθνή πολιτική, και όχι οι υπό-εθνικές ομάδες όπως πχ ΜΚΟ, ομάδες πίεσης κλπ. Δεύτερη βασική υπόθεση είναι η «αυτό-βοήθεια» (self-help), εννοώντας ότι το κράτος είναι αποκλειστικά υπεύθυνο για την υπεράσπιση της υπόστασης του. Δε μπορεί, δηλαδή, να βασίσει τα ζωτικά του συμφέροντα σε κάποιο άλλο κράτος. Ειδικά στην περίπτωση της Ελλάδας, ο ρεαλισμός νοεί ως κράτος τόσο την ίδια την Ελλάδα όσο και την ΕΕ, αναλόγως του ρεύματος μέσα σε αυτόν. Ακόμα και αν η Ελλάδα έχει αποκλειστική ευθύνη υπεράσπισης και προστασίας των συνόρων της, οι λοιπές Ευρωπαϊκές χώρες έχουν, επίσης, συμφέρον από την προστασία αυτή, καθώς τα σύνορα της Ελλάδας είναι και σύνορα της ΕΕ. Η τρίτη υπόθεση του ρεαλισμού, είναι αυτή της «επιβίωσης» (survival). Σύμφωνα με αυτή, το κράτος οφείλει να προστατεύσει με κάθε τρόπο τον εαυτό του εναντίον εξωτερικών επιβουλών, οι οποίες θα εκδηλωθούν εις βάρος του.
Τέλος, να σημειωθεί ότι ο ρεαλισμός αντιλαμβάνεται το διεθνές περιβάλλον ως ανταγωνιστικό και συγκρουσιακό. Με αυτό εννοούμε πως ενώ τα κράτη επιδιώκουν να είναι ισχυρά, στόχος τους είναι να γίνεται εις βάρος άλλων – πιο αδύναμων – κρατών. Ως εκ τούτου, πίσω από κάθε διεθνή εξέλιξη βρίσκεται κάποιο κράτος το οποίο προωθεί τα συμφέροντα του.

Το προσφυγικό ζήτημα

Μέσα σε αυτούς που καταφτάνουν ως πρόσφυγες, υπάρχουν και τρομοκράτες που στην Ευρώπη θα συστήσουν τρομοκρατικούς πυρήνες.

Με την έννοια «προσφυγικό ζήτημα» αναφερόμαστε στη μαζική εισροή πληθυσμών στην Ευρωπαϊκή ήπειρο τα τελευταία δύο χρόνια. Αυτό συμβαίνει είτε ως αποτέλεσμα πολεμικών συγκρούσεων στη χώρα καταγωγής, είτε λόγω αμιγώς οικονομικού κινήτρου.
Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Φύλαξης Εξωτερικών Συνόρων (Frontex), 1.83 εκατομμύρια προσφύγων και μεταναστών εισήλθαν στην ΕΕ, μόνο το 2015. Κάτι τέτοιο δημιουργεί σειρά ζητημάτων, τα οποία χρίζουν αντιμετώπισης από την ΕΕ.
Το πιο σημαντικό εντοπίζεται στο κοινωνικό πεδίο, στο οποίο η ΕΕ πρέπει να φιλοξενήσει και να ενσωματώσει έναν τεράστιο αριθμό ανθρώπων, οι οποίοι έχουν διαφορετική κουλτούρα από την Ευρωπαϊκή σε ό,τι αφορά το σύστημα αξιών τους (πχ τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία). Επιπροσθέτως, οι πληθυσμοί αυτοί έδειξαν παραβατική συμπεριφορά (πχ γεγονότα Πρωτοχρονιάς ‘16 σε Κολωνία, γεγονότα στη «Ζούγκλα του Καλαί»), η οποία σε κάποιες περιπτώσεις κλιμακώθηκε και σε τρομοκρατία (επίθεση σε Παρίσι το Νοέμβριο του ‘15 με συμμετοχή και ενός τουλάχιστον πρόσφυγα).
Ένα άλλο ζήτημα – το οποίο απασχολεί – είναι το οικονομικό, καθώς κάθε χώρα υποδοχής πρέπει να δαπανήσει σημαντικά ποσά προκειμένου να καλύψει τις ανάγκες που προκύπτουν για τη συντήρηση ενός τόσο μεγάλου πληθυσμού. Τέτοιες ανάγκες περιλαμβάνουν το κόστος διατροφής, στέγασης, υγειονομικής περίθαλψης κ.α. Το κόστος αυτό έρχεται να προστεθεί στην ήδη υπάρχουσα δυσχερή οικονομική κατάσταση, η οποία υφίσταται από το 2010, στη Γηραιά Ήπειρο.

Η ρεαλιστική προσέγγιση του προσφυγικού
Η ρεαλιστική σχολή υπερθεματίζει το ρόλο των κρατών στις διεθνείς εξελίξεις. Έτσι και στο προσφυγικό, η ρεαλιστική σχολή προβάλει τα κρατικά συμφέροντα τα οποία κρύβονται πίσω από το προσφυγικό. Ο πρώτος κρατικός δρών, που έχει να αποκομίσει οφέλη από την εισροή αυτή, είναι το Ισλαμικό Κράτος (ΙΚ), το οποίο μπορεί να διοχετεύσει μαχητές του στην Ευρώπη και να διεξάγει πλήγματα εις βάρος της – αν η κατάσταση το επιτάσσει. Άλλοι κρατικοί δρώντες, που ευνοούνται από την εισροή αυτή τόσο οικονομικά, όσο και πρακτικά, είναι τα κράτη που υποστηρίζουν το ΙΚ. Πιο συγκεκριμένα, η Σαουδική Αραβία, το Μπαχρέιν και – βέβαια – η Τουρκία. Κύριο όφελος από αυτό θα είναι η επέκταση του κοινωνικού ερείσματος του Ισλάμ στην Ευρώπη, και – κατ’ επέκταση – η μεγαλύτερη επιρροή που θα έχουν τα ίδια κράτη σε αυτήν.

Μέλη της ακραίας ισλαμικής ΜΚΟ One Nation, παρέχουν βοήθεια σε πρόσφυγες στη Λέσβο.

Αναφορικά με τη φύλαξη των Ευρωπαϊκών συνόρων, η ρεαλιστική σχολή έχει διττή άποψη. Η πρώτη αντιμετωπίζει τα Ευρωπαϊκά σύνορα ως κοινά, και ως εκ τούτου η ευθύνη φύλαξης αυτών βαραίνει την ΕΕ συνολικά. Η άλλη άποψη, που προτάσσεται κυρίως από τους ευρωσκεπτικιστές, έγκειται στο ότι κάθε κράτος είναι αποκλειστικά υπεύθυνο για τη φύλαξη των συνόρων του, και πως κάθε παραπομπή του δικαιώματος αυτού σε υπερεθνικό δρώντα (όπως είναι η ΕΕ) συνιστά παραχώρηση εθνικής κυριαρχίας.
Ανεξάρτητα όμως από το ποιο ρεύμα του ρεαλισμού είναι κυρίαρχο (η ΕΕ ως ένα κράτος ή η ΕΕ ως συμμαχία κρατών), βασικός άξονας του ρεαλισμού είναι ότι ο κρατικός φορέας, όποιος και αν είναι αυτός, οφείλει να προστατεύει τα σύνορά του και την εθνική του υπόσταση από εξωτερικές απειλές. Με αυτό εννοούμε πως ο ρεαλισμός δεν αναγνωρίζει σε υπερεθνικούς (πχ ΟΗΕ) και υπό-εθνικούς (πχ ΜΚΟ) δρώντες την αρμοδιότητα να παράγουν δίκαιο δεσμευτικό προς τα κράτη. Κάτι τέτοιο λογίζεται ως προσπάθεια άλλων κρατών, εξωτερικών προς την ΕΕ, να εξυπηρετήσουν τα δικά τους εθνικά συμφέροντα μέσω των οργανισμών αυτών, και εις βάρος της ΕΕ.
Κυριότερος πυλώνας του ρεαλισμού, όμως, που τίθεται υπό αίρεση από το προσφυγικό, είναι αυτός της επιβίωσης του κράτους. Αυτό συντελείται μέσω μίας σειράς μηχανισμών. Ο προφανέστερος είναι η αλλοίωση του πολιτισμικού υποβάθρου της Ευρώπης, όπως την γνωρίζουμε. Η αλλοίωση αυτή μπορεί να εκδηλωθεί τόσο σε θέματα κοινωνικής οργάνωσης, όσο και σε θέματα πολιτικής και συνταγματικής τάξης. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε πως στο Ισλάμ, κύριο θρήσκευμα των προσφύγων, οι γυναίκες στερούνται βασικών δικαιωμάτων όπως αυτό της ψήφου και της εργασίας. Η μετεγκατάσταση, λοιπόν, μεγάλου αριθμού μουσουλμάνων, και η δημιουργία συμπαγών μειονοτήτων από αυτούς, σίγουρα θα φέρει μέρος των εθίμων τους στην Ευρώπη, αλλάζοντας έτσι τον χαρακτήρα της.

Συμπεράσματα

Η ειδοποιός διαφορά του ρεαλισμού σε σχέση με τα άλλα δύο μεγάλα ρεύματα σκέψης των διεθνών σχέσεων, του φιλελευθερισμού και του κονστρουκτιβισμού, είναι ότι βλέπει αυστηρά τα δεδομένα, χωρίς να επιτρέπει σε συναισθηματισμούς να παρεισφρύουν στην ανάλυση του.

Πρωτοχρονιά 2016 – Κολωνία: Γυναίκα σέρνεται βίαια από πρόσφυγες στον υπόγειο της πόλης.

Όσο τραγική, λοιπόν, και αν είναι η εικόνα ανθρώπων να βρίσκονται μεσοπέλαγα, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι πρόσφυγες είναι σε ποσοστό 58% ενήλικοι άντρες, σύμφωνα με την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες. Κάτι τέτοιο, πέρα του παραδόξου της στατιστικής (καθώς σε έναν πόλεμο τα γυναικόπαιδα είναι που εγκαταλείπουν τις εστίες τους), είναι ισχυρός δείκτης ότι ο πληθυσμός αυτός θα παρουσιάσει βία στο κοντινό μέλλον (ανέκαθεν στην Ιστορία κοινωνίες με μεγαλύτερο ποσοστό ανδρών από γυναίκες έβγαζαν βία και επεκτατικότητα).
Η τελευταία, λοιπόν, απειλή της ΕΕ αναφέρεται στο γεγονός ότι η χώρα μας μπορεί σε διάστημα τριών μηνών να βρεθεί εκτός ζώνης Σέγκεν. Από μόνο του αυτό, αφενός, αποτελεί απόδειξη πως κάθε κράτος προασπίζεται το συμφέρον του εις βάρος των αντιπάλων του και, αφετέρου, πρέπει να κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου για τη χώρα μας. Ενδεχομένως αν βλέπαμε κάποιες διεθνείς εξελίξεις μέσω του ρεαλισμού, η σημερινή μας θέση να μην ήταν και τόσο δεινή.