Η Βουλγαρική κατοχή στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο

Οι περισσότεροι, αναφερόμενοι στην περίοδο 1941-1944 την χαρακτηρίζουν ως την περίοδο της Γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα, ωστόσο αυτός δεν είναι ακριβής χαρακτηρισμός.

Οι ζώνες κατοχής στον Β’ Παγκόσμιο

Η Ελλάδα μετά τη συνθηκολόγηση διαμοιράστηκε στις δυνάμεις του Άξονα – και πιο συγκεκριμένα μεταξύ της Γερμανίας, της Ιταλίας και της Βουλγαρίας. Ειδικότερα, η Γερμανία διατήρησε τον έλεγχο των στρατηγικών σημείων της χώρας (Έβρος, Νησιά Ανατολικού Αιγαίου, Κρήτη και Κεντρική Μακεδονία) και των μεγάλων αστικών κέντρων -της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης-, ενώ η Ιταλία διατήρησε στον έλεγχό της το μεγαλύτερο μέρος της υπόλοιπης χώρας, πλην της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης. Η περιοχή αυτή παραχωρήθηκε στη Βουλγαρία ως αντάλλαγμα στην ένταξή της στη συμμαχία του Άξονα μετά την υπογραφή του Συμφώνου την 1η Μαρτίου 1941. 

Το ιστορικό υπόβαθρο και η πολεμική παρουσία της Βουλγαρίας στην περιοχή

Η Βουλγαρία, ήδη από την ίδρυσή της, είχε ως στόχο την έξοδο στο Αιγαίο μέσω της κατάληψης της Θράκης και της Μακεδονίας (Κεντρική, Ανατολική και Θεσσαλονίκη). Η Συνθήκή του Αγίου Στεφάνου το 1878 έδινε τον έλεγχο του μεγαλύτερο τμήματος της Μακεδονίας και της Θράκης στη Βουλγαρία, αποτελώντας την απαρχή μιας σειράς μαχών για τον έλεγχο της περιοχής που φτάνει ως το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Μακεδονικός Αγώνας του 1904-1908, μπορεί να μην είχε λάβει εμπόλεμες διαστάσεις σε επίπεδο κρατών, αλλά συνέβαλε στη διαίρεση μεταξύ των δύο χωρών και στην επέκταση της δράσης Βουλγαρικών ενόπλων δυνάμεων στην περιοχή. Στη συνέχεια, οι Βαλκανικοί Πόλεμοι του 1912-13 είχαν οδηγήσει στην επέκταση της Βουλγαρίας στην περιοχή μέσω της κατάληψης της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης. Η περίοδος μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου Βαλκανικού Πολέμου (φθινόπωρο 1912-καλοκαίρι 1913) ήταν και η πρώτη περίοδος Βουλγαρικής κατοχής στην περιοχή. Θέλοντας να επεκτείνει τις κτήσεις της και σε άλλες περιοχές, η Βουλγαρία προκάλεσε την αντίδραση των γειτόνων της με τον Β’ Βαλκανικό Πόλεμο (Ιούνιος-Ιούλιος 1913). Η ήττα της Βουλγαρίας είχε ως άμεση συνέπεια την απώλεια των κερδισμένων εδαφών κατά τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο, μεταξύ των οποίων η Ανατολική Μακεδονία (σ.σ. η Δυτική Θράκη είχε παραμείνει υπό Βουλγαρικό έλεγχο).

Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, ξεσπώντας ελάχιστα χρόνια αργότερα, αποτέλεσε μία νέα ευκαιρία προστριβής και επαναχάραξης των συνόρων. Ήδη από τα πρώτα χρόνια του πολέμου η Βουλγαρία τάχθηκε στο πλευρό των κεντρικών δυνάμεων, ενώ η Ελλάδα διατήρησε ουδετερότητα. Η ουδετερότητα της Ελλάδας και η απραξία του στρατού οδήγησε στη δεύτερη χρονικά κατάληψη της Ανατολικής Μακεδονίας από τη Βουλγαρία το 1916. Η Ελλάδα εισήλθε στον πόλεμο το 1917 στο στρατόπεδο της Αντάντ, προχωρώντας στη σταδιακή ανακατάληψη της περιοχής της Ανατολικής Μακεδονίας. Η σημερινή ελληνική Δυτική Θράκη παρέμενε υπό Βουλγαρική διοίκηση από τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο, η οποία τερματίστηκε με τη Συνθήκη του Νεϊγύ το 1919. Η συγκεκριμένη συνθήκη όριζε τα νέα όρια του Βουλγαρικού κράτους (απώλεια Δυτικής Θράκης προς την Ελλάδα, διαφόρων επαρχιών προς τη Σερβία και τη Ρουμανία) καθώς και το status της Βουλγαρίας στο νέο μεταπολεμικό σκηνικό (στρατιωτικό, οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο). Παράλληλα, υπεγράφη διμερής συνθήκη μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας, προσδιορίζοντας την αμοιβαία ανταλλαγή πληθυσμών, ο οποίος προχώρησε σε μεγάλο βαθμό, αν και αρκετές χιλιάδες Σλαβόφωνων παρέμειναν στην Ελλάδα.

Οι διακρατικές σχέσεις Ελλάδας-Βουλγαρίας παγιώθηκαν σε αυτά τα πλαίσια κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου. Αν και έγιναν σημαντικά βήματα προς την ειρήνευση της περιοχής, η Βουλγαρία δεν μπορούσε να ξεχάσει την ταπεινωτική ήττα κατά τον Α’ Παγκόσμιο, και μιλούσε για κατοχή των εδαφών της από μέρους της Ελλάδας. Συνεπώς, στόχος ήταν η εκμετάλλευση οιασδήποτε ευκαιρίας για την αποκατάσταση του δικαίου. Η εξάπλωση του εθνικισμού-φασισμού και το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου άνοιγαν το δρόμο για την υλοποίηση των εθνικών Βουλγαρικών πολιτικών.

Το Σύμφωνο Βουλγαρίας-Άξονα και η «επάνοδος» στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη

Η Ελλάδα βρέθηκε στο στόχαστρο του Άξονα στον Β’ Παγκόσμιο, και η Βουλγαρία, παρά την αρχική στάση ουδετερότητας, τάχθηκε στο πλευρό του Άξονα. Η Γερμανία, στην προσπάθεια αναζήτησης διαδρόμων για την ευκολότερη κατάκτηση της Ελλάδας από τον Βορρά, στράφηκε προς τη Βουλγαρία. Προκειμένου να επιτευχθεί η συμμαχική στάση της Βουλγαρίας, η Γερμανία συμφώνησε στην παραχώρηση συγκεκριμένων εδαφών της Ελλάδας, της Γιουγκοσλαβίας και της Ρουμανίας (σημερινή Π.Γ.Δ.Μ., Ανατολική Μακεδονία, Ελληνική Θράκη, Δοβρουτσά από τη Ρουμανία, Pirot και Vranje της σημερινής Σερβίας). Η συνεργασία Άξονα-Βουλγαρίας επικυρώθηκε με την ένταξη της Βουλγαρίας στο τριμερές Σύμφωνο του Άξονα την 1η Μαρτίου 1941.

Η Βουλγαρία του Β’ Παγκοσμίου

Η συνθηκολόγηση της Ελλάδας τον Απρίλιο του 1941 ήταν η επισφράγιση της έναρξης της περιόδου τριπλής κατοχής. Προς εκπλήρωση των υποσχέσεων, η Βουλγαρία απέκτησε το δικαίωμα ανάπτυξης στρατευμάτων και διοίκησης στην περιοχή της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης. Η ζώνη Βουλγαρικού ελέγχου εκτεινόταν από τον ποταμό Στρυμόνα έως τη γραμμή Svilengrad-Αλεξανδρούπολης. Στις 20 Απριλίου 1941 τα Βουλγαρικά στρατεύματα εισήλθαν στην περιοχή, εγκαθιδρύοντας το νέο καθεστώς «απελευθέρωσης» και «ενοποίησης» υπό τον Βασιλιά Βόρις Γ’.

Το καθεστώς στην «Belomorie» (Αιγαίο)

Η ανάπτυξη των Βουλγαρικών στρατευμάτων στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη σήμανε την έναρξη μίας εποχής εκτεταμένης καταπίεσης και καταστολής του Ελληνικού στοιχείου σε όλες τις εκφάνσεις της ιδιωτικής και δημόσιας ζωής. Η Βουλγαρία προχώρησε στην αντικατάσταση της διοίκησης στην εκκλησία, τον δημόσιο τομέα και την εκπαίδευση με Βουλγάρους. Η Ελληνική κτήση διοικητικά αποτέλεσε μία ενιαία περιφέρεια – αυτή της Belomorie (Αιγαΐδα στα ελληνικά) με έδρα τη Ξάνθη. Η διαδικασία βουλγαροποίησης υλοποιήθηκε σε πολλαπλά επίπεδα.

Η Βουλγαρία προχώρησε σε σειρά αφομοιωτικών μέτρων στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη. Η νέα διοικητική περιφέρεια ανήκε σε μία ευρύτερη ζώνη Stara Zagora-Φιλιππούπολη-Belomorie ώστε να ελέγχεται καλύτερα από τη Σόφια. Οι υφιστάμενες διοικήσεις των πόλεων και των κοινοτήτων αντικαταστάθηκαν από Βουλγάρους σε όλη την περιοχή, ενώ το ίδιο συνέβη και στις διοικήσεις των δημοσίων υπηρεσιών, νοσοκομείων και του στρατού. Ως αποτέλεσμα προωθήθηκε η επιβολή του Βουλγαρικού συστήματος διοίκησης χωρίς καμία προσπάθεια προσαρμογής στα Ελληνικά δεδομένα. Η βουλγαροποίηση της διοίκησης ολοκληρώθηκε με την επιβολή της βουλγαρικής γλώσσας ως καθομιλουμένης σε οποιαδήποτε συνδιαλλαγή με το κράτος.

Δείγμα βουλγαροποίησης στην πόλη των Σερρών

Στον τομέα της εκπαίδευσης απαγορεύθηκε η λειτουργία ελληνικών σχολείων και η οποιαδήποτε ύπαρξη οργανισμού με στόχο την εκμάθηση της Ελληνικής γλώσσας. Στη θέση των ελληνικών σχολείων προωθήθηκε η ίδρυση Βουλγαρικών σχολείων για τη διδασκαλία κυρίως των Βουλγάρων εποίκων αλλά και, δευτερευόντως, των Ελλήνων για τη διάδοση της Βουλγαρικής κουλτούρας και συνείδησης. Η επιβολή της Βουλγαρικής επήλθε και στη θρησκευτική ζωή, καθ’ότι εκδιώχθησαν σταδιακά όλοι οι μητροπολίτες, αρχιερείς κι ιερείς προς τη γερμανική ζώνη. Η θεία λειτουργία τελούνταν στα Βουλγαρικά και το Βουλγαρικό εορτολόγιο, οι εκκλησιαστικές διοικήσεις ανασχηματίστηκαν ώστε να ελέγχονται από την Εξαρχεία, και Βούλγαροι ιερείς προσφωνούσαν και επικαλούνταν τον Βουλγαρικό εθνικισμό.

Αφίσα της εποχής

Η αφαίρεση και διάλυση της εκκλησιαστικής περιουσίας ήταν εκ των βασικών στοιχείων μίας πολιτικής που συνεχίστηκε και σε άλλους τομείς.

Ενδεικτικό στοιχείο είναι το πλιάτσικο σε βάρος της αγροτικής παραγωγής η οποία, στην ουσία, κατάσχονταν από τις κατοχικές αρχές. Ο φόρος στους γεωργούς ήταν δυσβάσταχτος, καθώς ήταν υποχρεωμένοι να δηλώνουν και να παραδίδουν τη σπορά στη διοίκηση. Οι συνδιαλλαγές τόσο των αγροτών, όσο και της υπόλοιπης κοινωνίας γινόταν στη βουλγαρική γλώσσα και νόμισμα, και το γεωργικό εμπόριο αποκλειστικά με Βούλγαρους. Η αγροτική παραγωγή μειώθηκε αισθητά και στέρησε την κοινωνία από σιτηρά και τροφή, οδηγώντας τους λιμούς του 1942-43. Η διανομή τροφής μέσω του σιτηρέσιου ήταν εξαιρετικά αυστηρή, μόλις 200 γραμμάρια την ημέρα για τους ενήλικες, 100 γραμμάρια για τα παιδιά, ενώ ήταν 300 γρ. για τους Βουλγάρους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της ασιτίας που αντιμετώπιζαν οι Έλληνες κάτοικοι ήταν πως δεν είχαν πρόσβαση στη γεωργική παραγωγή, το εμπόριο και το σιτηρέσιο όσοι δεν είχαν εγγραφεί ως Βούλγαροι στα μητρώα πολιτών.

Η διάκριση μεταξύ Ελλήνων, Βουλγάρων και Βουλγαρόφιλων δίχασε την κοινωνία. Όσοι πολίτες επιθυμούσαν να διατηρήσουν την Ελληνική ταυτότητα έπρεπε να αποχωρήσουν έως τον Απρίλιο του 1943 βάσει του Διατάγματος του 1942. Υπήρξαν πολίτες που αποφάσισαν να αποκτήσουν τη Βουλγαρική ταυτότητα, μετονομάζοντας το επίθετό τους στα Βουλγαρικά, αλλά η πλειονότητα της κοινωνίας δεν ακολούθησε αυτό το μέτρο. Ο εκτοπισμός των Ελλήνων, σύμφωνα με ορισμένους υπολογισμούς, πλησίασε ακόμη και τον αριθμό των 50000 (αν και άλλοι υπολογισμοί αναφέρονται σε μικρότερους αριθμούς). Σε αντιστάθμισμα πραγματοποιήθηκε ο εποικισμός της περιοχής από Βουλγάρους δημοσίους υπαλλήλους, στρατιωτικούς και ιερείς, και στη συνέχεια από απλούς πολίτες. Αυτοί είχαν τη δυνατότητα να εγκατασταθούν στις περιουσίες των εκδιωγμένων και να απαιτήσουν αγαθά από τους κυριαρχούμενους Έλληνες. Στόχος της Βουλγαρικής διοίκησης ήταν η αλλοίωση της πληθυσμιακής σύνθεσης και η δημιουργία τετελεσμένων.

Αν μη τι άλλο η οικονομία βρέθηκε σε δυσμενείς συνθήκες. Τα τραπεζικά ιδρύματα πέρασαν στον έλεγχο της Βουλγαρικής Τράπεζας στη Σόφια, όπως και οι καταθέσεις των πολιτών, οι οποίοι δεν μπορούσαν να αντλήσουν τα χρήματά τους. Οι επιχειρήσεις, προκειμένου να συνεχίσουν να λειτουργούν, έπρεπε να αλλάξουν επιγραφές, και οι ιδιοκτήτες επώνυμο – στις περιπτώσεις αυτών που αρνούνταν, η κυριότητα περνούσε στους Βούλγαρους. Σταδιακά παρεμποδίστηκε, σε πολλούς τομείς, η κυριότητα επιχειρήσεων από μη Βούλγαρους υπηκόους. Η λειτουργία βιβλιοπωλείων και τυπογραφείων απαγορεύτηκε, και οτιδήποτε εκδιδόταν είχε βουλγαρική γλώσσα. Η οικονομία επλήχθη κι από τη φορολογία σε βάρος οποιασδήποτε δραστηριότητας της δημόσιας ζωής. Ακίνητα, γαίες, επιχειρήσεις, αγαθά υπόκειντο σε δυσβάσταχτους φόρους υπέρ του Βουλγαρικού δημοσίου. Πολλοί πολίτες αδυνατούσαν να αποπληρώσουν τα χρέη τους, και βρέθηκαν αντιμέτωποι με κατασχέσεις οποιουδήποτε είδους εντός της οικίας τους (τιμαλφή, ρούχα, τρόφιμα).

Η εθνική τράπεζα στις Σέρρες στη Βουλγαρική κατοχή

Τα καταναγκαστικά μέτρα που επιβλήθησαν μέσω των διαταγμάτων της βουλγαρικής διοίκησης επεκτάθηκαν ακόμη περισσότερο σε βάρος των Εβραίων, οι οποίοι -σε ποσοστό που αγγίζει το 100%- εκδιώχθησαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης της Γερμανίας. Πέραν τούτου, αρκετοί νέοι άνδρες επιστρατεύθηκαν στα τάγματα εργασίας για την κατασκευή έργων υποδομής. Εντούτοις οι συνέπειες της Βουλγαρικής κατοχής ήταν πολύ περισσότερες στην οικονομία και την κοινωνία. Γι’αυτό το λόγο η κοινωνία προχώρησε σε αντίσταση κατά των Βουλγαρικών αρχών.

Αποκορύφωμα της αντιστασιακής δράσης αλλά και της θηριωδίας των Βουλγαρικών αντιποίνων ήταν η Εξέγερση και Σφαγή της Δράμας. Οι αντιστασιακές οργανώσεις ήδη είχαν εξαπλωθεί από το καλοκαίρι του 1941 στην περιοχή, με στόχο να υποβαθμίσουν τη βουλγαρική εξουσία. Στις 28 Σεπτεμβρίου 1941 ένοπλες οργανώσεις προχώρησαν σε συντονισμένες επιθέσεις κατά πολιτικών, οικονομικών και στρατιωτικών στόχων σε χωριά της Δράμας και του Παγγαίου. Αν και σημειώθηκαν σημαντικές επιτυχίες, η αντίδραση της Βουλγαρικής διοίκησης κατά της εξέγερσης ήταν άμεση και βίαιη. Στις 29 Σεπτεμβρίου 1941 η Βουλγαρική διοίκηση προχώρησε σε μαζικές συλλήψεις, εκτοπισμούς και φυλακίσεις σε βάρος όλων των πολιτών. Η βιαιότητα ξεπέρασε κάθε προηγούμενο και προκάλεσε μαζικό κύμα φυγής προς την υπόλοιπη Ελλάδα. Στα χωριά και την πόλη της Δράμας τα θύματα ξεπέρασαν τα 2000, βάφοντας με αίμα την εξέγερση. Αν και το αντιστασιακό κίνημα έχασε τη δυναμική του, ωστόσο κατά τόπους δράσεις και ομάδες έκαναν αισθητή την παρουσία τους, πετυχαίνοντας αξιοσήμαντους στόχους μέχρι και την απελευθέρωση.

Η Ανατολική Μακεδονία και Θράκη αντιμετώπισε μία βάναυση και αφομοιωτική κατοχή που δεν ήταν όμοια με την αντίστοιχη Γερμανική και Ιταλική. Ο Βουλγαρικός στρατός μπορεί να αποχώρησε το 1944-45 με αρκετή καθυστέρηση, ωστόσο τα συντρίμμια που άφησε πίσω του είναι αναρίθμητα. Η προσπάθεια επιβολής του Βουλγαρικού στοιχείου στην περιοχή υπολογίζεται σε εκαντοτάδες εκατομμύρια. Αν και ο πόλεμος έχει τεράστιες συνέπειες για όλους, η συγκεκριμένη περιοχή ήταν ανάμεσα στις περισσότερο πληχθείσες στα Βαλκάνια. Για τον κάθε Σερραίο, Δραμινό ή Ξανθιώτη, η Βουλγαρική κατοχή έχει χαραχθεί ανεξίτηλα στη μνήμη του.

Πηγές:

  1. Δημοτική Βιβλιοθήκη Σερρών (n.d.) Η βουλγαρική κατοχή στις Σέρρες κατά την περίοδο ΄41 – ’44. http://www.serrelib.gr/boulgarikikatohi.html
  2. Χατζηαναστασίου, Τ. (2018). Η βουλγαρική κατοχή στη Μακεδονία και τη Θράκη μετά την παραχώρηση εδαφών από τους Γερμανούς. Η δράση του αντάρτικου και τα σκληρά αντίποινα. http://www.mixanitouxronou.gr/i-voulgariki-katoxi-sti-makedonia-kai-ti-thraki-meta-tin-paraxorisi-edafon-apo-tous-germanous-i-drasi-tou-antartikou-kai-ta-sklira-antipoina/
  3. Ιστορία των Ελλήνων. (2002). Η κατοχή στην Ανατολική Μακεδονία και την Θράκη. http://edume.myds.me/00_0070_e_library/10003/1014/13_documents/t13_k06.pdf
  4. Britannica. (2017). Bulgaria in World War ii. https://www.britannica.com/place/Bulgaria/World-War-II
  5. Ελευθεροτυπία. (2011). Η εξέγερση που συκοφαντήθηκε ως προβοκάτσια. http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=314642

 

Tagged under:

Κατάγεται από τις Σέρρες. Είναι προπτυχιακός φοιτητής του τμήματος Πολιτικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για τις διπλωματικές προσομοιώσεις και τα ζητήματα σχετικά με τη διεθνή πολιτική αλλά και την οικονομία. Στην Powerpolitics αρθρογραφεί για τα ζητήματα των Βαλκανίων και στόχος του είναι να παρουσιάζει μια αντικειμενική άποψη και άγνωστες πτυχές για τα θέματα της περιοχής.

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest