Sarin: Όπλο Μαζικής Καταστροφής και Ασύμμετρες Απειλές

Η περίοδος που διανύουμε ως ανθρωπότητα έχει στιγματιστεί από ένα αίσθημα αβεβαιότητας ως προς τις πιθανές απειλές, οι οποίες έχουν πλέον ξεπεράσει τη συμβατική τους μορφή, όπου οι κίνδυνοι ήταν αποκλειστικά στρατιωτικής φύσεως. Η εμφάνιση και η ανάπτυξη μη κρατικών δρώντων στο προσκήνιο, καθώς και ο συνυπολογισμός περισσότερων παραγόντων, καθιστούν τη διαδικασία πρόβλεψης και καταπολέμησης των πιθανών απειλών πολύπλοκη, ενώ η ένταξή τους σε κατηγορίες απειλής είναι αρκετά δύσκολη. Με αφορμή την πρόσφατη χρήση του χημικού αερίου «sarin» για δεύτερη φορά στη Συρία, θα αναλυθούν οι ασύμμετρες απειλές του σήμερα – τα οπλικά συστήματα που επιφέρουν μαζικές καταστροφές, οι κίνδυνοι που αυτά επιφυλάσσουν, οι προσπάθειες περιορισμού τους, αλλά και το ίδιο το αέριο sarin.

Ασύμμετρες απειλές

Μια μορφή απειλών που παρατηρείται έντονα τα τελευταία χρόνια είναι αυτή των ασύμμετρων. Ως «ασύμμετρη απειλή» μπορεί να θεωρηθεί οποιαδήποτε μέθοδος στοχεύει στις κοινωνικές και οικονομικές δομές μιας κοινωνίας, δηλαδή τα τρωτά σημεία του αντιπάλου, και όχι τις ισχυρές στρατιωτικές του δυνάμεις. Χαρακτηριστικό των απειλών αυτών αποτελεί η ασυμμετρία μεταξύ των αντιπάλων όπως, για παράδειγμα, η ανισότητα και ανομοιότητα συμφερόντων, ο αιφνιδιασμός που δέχεται ο στόχος λόγω της απρόσμενης επίθεσης, δίχως να είναι προετοιμασμένος να την αντιμετωπίσει, και, τέλος, η εκμετάλλευση των αδυναμιών του στοχοποιημένου δρώντα, χρησιμοποιώντας νέες τεχνολογίες και καινοτόμα μέσα.

Οι ασύμμετρες προσεγγίσεις προτιμώνται, λόγω του χαμηλού τους κόστους σε σχέση με τα αποτελέσματά τους, τα οποία είναι ιδιαίτερα καταστροφικά όσον αφορά τον ψυχολογικό παράγοντα του αντιπάλου, και έχουν αντίκτυπο στις κινήσεις του, περιορίζοντάς τες. Για παράδειγμα, επιθέσεις σε αεροδρόμια, δημόσια κτήρια ή χώρους αποθήκευσης καυσίμων αυτόματα επαληθεύουν τις τρωτότητες μιας κοινωνίας. Η πρόκληση τρόμου που επιτυγχάνεται είναι καταλυτικός παράγοντας στην πυροδότηση μιας εσωτερικής κοινωνικής κρίσης, η οποία -με τη σειρά της- προκαλεί αστάθεια. Στην πραγματικότητα, διχάζει το εσωτερικό μιας χώρας, δηλαδή προκαλεί ανασφάλεια και αναξιοπιστία στην κυβέρνηση.

Υπάρχει μια γενικότερη δυσκολία να καθοριστούν τα συστατικά στοιχεία των απειλών αυτών, διότι το τί αποτελεί «ασύμμετρο» μεταβάλλεται συνεχώς, καθώς η τεχνολογία εξελίσσεται, και δημιουργούνται περισσότερες επιλογές ασύμμετρης επίθεσης. Τέλος, τα ΜΜΕ είναι παράγοντας που ευνοεί τη μαζική μετάδοση πληροφοριών, με αποτέλεσμα τη μεγιστοποίηση του ψυχολογικού πλήγματος του αντιπάλου – γεγονός που τα καθιστά «συμμάχους» των ασύμμετρων απειλών.

Όπλα Μαζικής Καταστροφής (ΟΜΚ)

Τα ΟΜΚ συνιστούν μια μεγάλη πτυχή των ασύμμετρων απειλών. Η χρήση τους μπορεί να αποβεί μοιραία, με τεράστιο αριθμό σε απώλειες, τόσο ανθρώπινες όσο και υλικές. Ο όρος «Όπλο Μαζικής Καταστροφής» περιλαμβάνει πυρηνικά, βιολογικά, χημικά, ραδιολογικά και εκρηκτικά όπλα. Κατά την περίοδο του ψυχρού πολέμου, τα ΟΜΚ υπήρξαν αρωγός της σταθερότητας και της εξισορρόπησης μεταξύ των δρώντων. Ωστόσο, πλέον, είναι άκρως απειλητικά, καθώς υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να τα προμηθευτούν -ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, να τα δημιουργήσουν- ορισμένοι μη κρατικοί δρώντες που δεν περιορίζονται από το Διεθνές Δίκαιο και τις Συμβάσεις μεταξύ κρατών, οι οποίοι ενδέχεται να τα χρησιμοποιήσουν ανορθολογικά. Ακόμα και για τους μη κρατικούς δρώντες που δεν διαθέτουν υψηλό προϋπολογισμό, η κατασκευή των ΟΜΚ δεν είναι τόσο απαιτητική από άποψη κόστους. Εξαίρεση, φυσικά, αποτελούν τα πυρηνικά όπλα -των οποίων η παραγωγική διαδικασία είναι πολυπλοκότερη και περισσότερο δαπανηρή-, οπότε είναι πιο έντονη η χρήση βιολογικών ή χημικών όπλων.

Υπάρχουν ορισμένες προϋποθέσεις που θα πρέπει να πληρούνται, ώστε να προβεί ένας ή περισσότεροι δρώντες στη χρήση ΟΜΚ. Απαραίτητη είναι η ύπαρξη τεχνικών και οικονομικών δυνατοτήτων απόκτησης ή κατασκευής τους, η μη ανησυχία για πιθανά αντίποινα και, τέλος, η ετοιμότητα των δρώντων αυτών να προκαλέσουν το θάνατο σε έναν αρκετά μεγάλο αριθμό αμάχων.

Χημικά Όπλα: «Τα πυρηνικά όπλα των φτωχών»

Από όλες τις κατηγορίες των ΟΜΚ, θα μας απασχολήσει περισσότερο αυτή των χημικών όπλων. Όταν συναντάμε τον παραπάνω όρο, αναφερόμαστε στις χημικές ουσίες που χρησιμοποιούνται με απώτερο σκοπό να προκαλέσουν βλάβες στον ίδιο τον άνθρωπο ή στο περιβάλλον του, ώστε να εξοντωθεί ο αντίπαλος, και να επιτευχθεί ένας στρατηγικός στόχος. Ως χημικά όπλα χρησιμοποιούνται συνήθως εξαιρετικά τοξικές χημικές ουσίες (όπως sarin, tabun, somon, V-agents), οι οποίες είναι τόσο αποτελεσματικές, που ένα μόνο μικρογραμμάριο της ουσίας είναι αρκετό για να προκαλέσει τη διακοπή ζωτικών λειτουργιών του οργανισμού – όπως, για παράδειγμα, την αναπνοή. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι η παραγωγική διαδικασία του sarin και του tabun δεν διαφέρει κατά πολύ από αυτή των εντομοκτόνων, και με μεγάλη ευκολία δύναται να παραχθούν αυτές οι άκρως τοξικές ουσίες μέσω των τελευταίων.

Sarin

Το 1938 Γερμανοί επιστήμονες ανακάλυψαν το sarin κατά λάθος, για λογαριασμό των Ναζί, ωστόσο δεν χρησιμοποιήθηκε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το sarin δεν είναι δύσκολο να παρασκευαστεί, αλλά είναι δύσκολο για τον δημιουργό του να το παρασκευάσει χωρίς να σκοτωθεί. Για να αποφευχθεί αυτό, απαιτείται υψηλή τεχνογνωσία και κατάλληλος εξοπλισμός. Χαρακτηριστικά του: άοσμο, άγευστο, άχρωμο – δηλαδή, αδύνατο να εντοπιστεί προτού προσβάλει τον οργανισμό.

Για να μεγιστοποιηθεί η δυναμική του ως όπλο, το sarin συνήθως διασκορπίζεται σε μορφή σταγονιδίων μέσω πυραύλου στο περιβάλλον, και -με την χαρακτηριστική ευκολία που του επιτρέπει να μετατρέπεται από υγρό σε αέριο- εισέρχεται στο σώμα μέσω των ματιών και του δέρματος. Τα αποτελέσματα που μπορεί να επιφέρει είναι είτε ήπιας μορφής επιδράσεις (όπως, για παράδειγμα, ερεθισμένα μάτια, θαμπή όραση, σάλιο, εμετός), είτε θανατηφόρα (όπου παρατηρείται ακανόνιστη αναπνοή, σπασμοί και υγρά που εκκρίνονται από τους πνεύμονες). Η διάρκεια της διαδικασίας αυτής κυμαίνεται από 1 έως 10 λεπτά, ενώ, εάν το θύμα επιβιώσει τα πρώτα 20 λεπτά, υπάρχουν πιθανότητες να ζήσει.

Το sarin, στη στρατιωτική ορολογία, πολλές φορές ακούει στο όνομα «GB», και η χρήση του έχει γνωστοποιηθεί σε 4 περιπτώσεις μέχρι σήμερα. Η πρώτη του εμφάνιση ως χημικό όπλο έλαβε χώρα το 1988, στα τέλη του πολέμου μεταξύ Ιράκ και Ιράν, όπου Ιρακινές δυνάμεις το εξαπέλυσαν -μαζί με άλλα χημικά- κατά των Κούρδων, στο χωριό Halabja, στο βόρειο Ιράκ. H δεύτερη εμφάνισή του έγινε το 1995, στο Μετρό του Τόκιο, από μια παραθρησκευτική οργάνωση ονόματι «Aum Shinrikyo» – περιστατικό στο οποίο δεν σημειώθηκε μεγάλος αριθμός θυμάτων, λόγω κακής ποιότητας της ουσίας. Τέλος, η τρίτη και τέταρτη εμφάνισή του πραγματοποιήθηκαν το 2013 και 2017, αντίστοιχα, στο Συριακό εμφύλιο. Αξίζει να αναφερθεί ότι η χρήση και κατοχή του sarin έχουν απαγορευθεί από το 1993, καθώς χαρακτηρίστηκε ως μια ουσία που χρησιμεύει μόνο ως οπλικό σύστημα.

Το Sarin «ξαναχτυπά» στη Συρία

Τέσσερα χρόνια μετά την τελευταία εμφάνισή του (2013), το sarin χρησιμοποιείται εκ νέου στην περιοχή της Συρίας. Το 2013, το καθεστώς του Bashar al-Assad κατηγορήθηκε για την επίθεση σε δύο περιοχές που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο ανταρτών, όμως η Ρωσία -ως κύρια σύμμαχος του Assad- έσπευσε να προβεί σε συμφωνία με τις Η.Π.Α, προτού να υπάρξει στρατιωτική επέμβαση στην περιοχή – συμφωνία που επέβαλε την καταστροφή του χημικού οπλοστασίου της Συρίας.

Μετά την πρόσφατη επίθεση sarin, πολλές «δυτικές» χώρες -μεταξύ αυτών και Η.Π.Α., Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία- καταλόγισαν ευθύνες στον Assad, ενώ η Ρωσία και η ίδια η κυβέρνηση Assad αρνήθηκαν έντονα τις κατηγορίες αυτές, υποδεικνύοντας τους αντάρτες. Λίγες ημέρες μετά, οι Η.Π.Α. βομβάρδισαν την αεροπορική βάση της πόλης Homs, καθώς θεώρησαν ότι από αυτή απογειώθηκαν τα συριακά μαχητικά που έκαναν χρήση του αερίου. Μετά το συγκεκριμένο περιστατικό, η Ρωσία έστειλε μια φρεγάτα του στόλου της στο συριακό λιμάνι Tartus, ενώ χαρακτήρισε το βομβαρδισμό της αεροπορικής συριακής βάσης από τις Η.Π.Α. ως «παραβίαση του διεθνούς δικαίου, επίθεση κατά κυρίαρχου κράτους«. Το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών συγκλίθηκε άμεσα, ώστε να ληφθεί μια σχετική απόφαση, με τη ρωσική πλευρά να ασκεί βέτο στη διαδικασία διεξαγωγής έρευνας για τη χρήση χημικών στη Συρία. Ωστόσο, η Γαλλία υποστήριξε ότι οι τελευταίες αναλύσεις του αερίου εμφανίζουν πολλές ομοιότητες με την επίθεση του 2013, υποστηρίζοντας πως «φέρει την υπογραφή του Assad«. Με τις τελευταίες εξελίξεις, φαίνεται να επιδεινώνονται ακόμα περισσότερο οι σχέσεις Δύσης-Ρωσίας, και να διατηρείται η αστάθεια στην περιοχή.

Η περιοχή Idlib της Συρίας, στην οποία έγινε η πρόσφατη χημική επίθεση με Sarin

Η Πραγματική Απειλή

Εφόσον η χρήση των ΟΜΚ έχει μετατραπεί από μέσα αποτροπής σε όπλα πιθανής χρήσης, αδύναμοι δρώντες, που δεν ήταν σε θέση να βλάψουν τις κυβερνήσεις, πλέον βρίσκουν τρόπο να μεγιστοποιήσουν την επιρροή τους, και να τις εκφοβίσουν. Η διασπορά των ΟΜΚ αποτελεί σήμερα μία από τις σημαντικότερες απειλές για τη διεθνή ασφάλεια και ειρήνη, γι’ αυτόν το λόγο έχουν πραγματοποιηθεί διεθνείς προσπάθειες για τη μείωση και καταπολέμησή της.

Η ενίσχυση του νομικού πλαισίου για τον Έλεγχο των Εξοπλισμών είχε ξεκινήσει ήδη κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, και περιλάμβανε -μεταξύ άλλων- ζητήματα διασποράς ΟΜΚ. Συγκεκριμένα για τα πυρηνικά όπλα, η Συνθήκη για τη Μη Διασπορά Πυρηνικών Όπλων τέθηκε σε ισχύ το 1970, ενώ για τα βιολογικά όπλα εφαρμόστηκε η Σύμβαση για την Απαγόρευση και Αποθήκευση Βακτηριολογικών (Βιολογικών) Όπλων το 1975. Τέλος, για τα χημικά όπλα αποφασίστηκε το 1997, στη Διάσκεψη για τον Αφοπλισμό στη Γενεύη (η οποία προωθείται από τον Οργανισμό για την Απαγόρευση Χημικών Όπλων), η απαγόρευση της ανάπτυξης, απόκτησης, κατοχής, χρήσης και μεταφοράς χημικών όπλων, ενώ, σε περίπτωση που υπάρχουν αποθηκευμένα, επιβολή της καταστροφή τους.

Παρόλο που βρίσκονται σε ισχύ διεθνείς συμβάσεις που προσπαθούν να προνοήσουν για τη διεθνή ασφάλεια και μη διασπορά ΟΜΚ, το όλο εγχείρημα φαίνεται να είναι εν μέρει αναποτελεσματικό, για δύο λόγους: Πρώτον, εξαιτίας της μη συμμετοχής ορισμένων κρατών σε αυτές τις συμβάσεις και, δεύτερον, εξαιτίας των μη κρατικών δρώντων (όπως, για παράδειγμα, των τρομοκρατικών οργανώσεων), οι οποίοι δεν υπόκεινται στους περιορισμούς της διεθνούς κοινότητας.

Σε μια χαοτική και πολυσύνθετη σημερινή πραγματικότητα -όπου υπάρχουν απειλές που ισοπεδώνουν ολοκληρωτικά τις κοινωνίες, προκαλούν αβεβαιότητα, φόβο, αίσθηση τρωτότητας και μαζικές καταστροφές-, είναι αναγκαία μια συλλογική αντιμετώπιση της κατάστασης, σε όποιο βαθμό και εάν αυτό είναι εφικτό. Αν και κάποτε η ύπαρξη ΟΜΚ ήταν ελεγχόμενη και σταθεροποιητική, πλέον αυτή η φάση ανήκει στην ιστορία, και έχει εξελιχθεί σε μια ικανότατη απειλή που χρήζει αντιμετώπισης. Τέτοιου είδους φαινόμενα δεν αναγνωρίζουν σύνορα, και μπορούν να απειλήσουν ανά πάσα στιγμή οποιαδήποτε χώρα, δίχως προειδοποίηση. Αυτήν τη στιγμή, 9 χώρες κατέχουν πυρηνικά, ενώ εικάζεται ότι πολλές άλλες -σε συνδυασμό με μη κρατικούς δρώντες- διατηρούν άτυπα χημικά και βιολογικά όπλα. Η μαζικότητα των καταστροφών που μπορεί να προκληθεί είναι τεράστια, όπως άλλωστε έχει αποδειχθεί στο παρελθόν. Δεν μπορούμε να ανεχθούμε άλλες απειλές, και να κωλυσιεργούμε σε ζητήματα άμυνας και ασφάλειας. Η διεθνής συνεργασία σε τομείς τεχνογνωσίας, ενημέρωσης και πληροφόρησης είναι μονόδρομος για την καταπολέμηση τέτοιου είδους απειλών.

Πηγές:

  1. Τριανταφύλλου, Δ., Υφαντής, Κ. and Χατζηβασιλείου, Ε. (2008). Διεθνής Σχέσεις. Αθήνα Εκδόσεις Παπαζήσης.
  2. Κουσκουβέλης, Η. and Μπέλλου, Φ. (2008) Διεθνείς Σχέσεις Σύγχρονη Θεματολογία και Προσεγγίσεις, Εκδόσεις Παπαζήση: Αθήνα.
  3. Sample, I. (2013). Sarin: the deadly history of the nerve agent used in Syria. [online] the Guardian. Available at: https://www.theguardian.com/world/2013/sep/17/sarin-deadly-history-nerve-agent-syria-un [Accessed 7 May 2017].
  4. Amarasingam, A. (2017). A History of Sarin as a Weapon. [online] The Atlantic. Available at: https://www.theatlantic.com/international/archive/2017/04/sarin-syria-assad-chemical-nazi/522039/ [Accessed 7 May 2017].
  5. Cox, M. (2013). Sarin Gas: History of a Chemical Weapon. [online] Military.com. Available at: http://www.military.com/daily-news/2013/09/05/sarin-gas-history-of-a-chemical-weapon.html [Accessed 7 May 2017].
  6. ΚΟΡΑΚΗΣ, Γ. (n.d.). ΑΣΥΜΜΕΤΡΕΣ ΑΠΕΙΛΕΣ. OI NEEΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΠΕΙΛΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ ΜΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΝΟΠΛΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ. [online] Elesme.gr. Available at: http://www.elesme.gr/elesmegr/periodika/t13/t13_02.htm [Accessed 7 May 2017].
  7. Σταμούλης, Γ. (2015). ΑΣΥΜΜΕΤΡΕΣ ΑΠΕΙΛΕΣ – 14 χρόνια μετά την επίθεση στους Δίδυμους Πύργους. [online] Available at: http://www.eaps.gr/wp-content/uploads/2015/09/2015-09-11-APEILES.pdf [Accessed 7 May 2017].
  8. Χάλαρης, Μ. (2016). Αποτελούν τα όπλα μαζικής καταστροφής απειλή για την εσωτερική ασφάλεια της Ελλάδας και της ΕΕ;. [online] Ekyklos.gr. Available at: http://ekyklos.gr/sb/145-opla-mazikis-katastrofis.html [Accessed 7 May 2017].
  9. CNN.gr. (2017). Συρία: Εκατόμβη νεκρών από την επίθεση με τοξικό αέριο – βομβάρδισαν και το νοσοκομείο. [online] Available at: http://www.cnn.gr/news/kosmos/story/75110/syria-ekatomvi-nekron-apo-tin-epithesi-me-toxiko-aerio-vomvardisan-kai-to-nosokomeio [Accessed 7 May 2017].

Tagged under:

Φοιτητής στο τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Εστιάζει σε θέματα Διεθνών Σχέσεων, Άμυνας και Ασφάλειας, Διαχείρισης Κρίσεων, Τρομοκρατίας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Μιλάει Ελληνικά, Αγγλικά και Ισπανικά. [email protected]

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

X

Pin It on Pinterest

X
Share This