Η νατοϊκή επέμβαση στη Γιουγκοσλαβία: Επικοινωνιακή στρατηγική εναντίον πραγματικότητας

Εισαγωγή

Σύμφωνα με τη θεωρία της δημοκρατίας, τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας επιτελούν τη ζωτική λειτουργία της μετάδοσης πληροφοριών από τον έναν πόλο του πολιτικού συστήματος στον άλλον. Η θεωρία δράσης των Μ.Μ.Ε. θεμελιώνεται στην ύπαρξη ενός διπόλου: στην ταύτιση με ένα μέσο που αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα (φιλελεύθερο/πλουραλιστικό μοντέλο), αφενός, και με εκείνο που μεταποιεί την πραγματικότητα (ριζοσπαστική προσέγγιση), αφετέρου.

Η ηθική κατακραυγή της Δύσης περί των όσων συνέβησαν στον γιουγκοσλαβικό χώρο προσφέρει αποστασιοποίηση από τα πραγματικά κίνητρα δράσης της. Είναι, λοιπόν, αρκετά ενδιαφέρον να αναλυθεί αυτό το εναλλασσόμενο κράμα αδράνειας και πολωτικής παρέμβασης που επικράτησε από τη δυτική πλευρά, μελετώντας πιο συγκεκριμένα την επικοινωνιακή στρατηγική που ανέπτυξαν οι Η.Π.Α. μέσω των Μ.Μ.Ε., και επιχειρώντας μια διείσδυση πίσω από τους ευγενείς της πόθους και τα υψηλά ιδανικά. Επιπλέον, κρίνεται σκόπιμο να παρατηρηθεί η στάση που κράτησαν τα δυτικά Μ.Μ.Ε. κατά τη νατοϊκή επέμβαση στη Γιουγκοσλαβία.

Η διεύρυνση του Ν.Α.Τ.Ο. στα Βαλκάνια

Ο Οργανισμός Βορειοατλαντικού Συμφώνου (N.A.T.O.) ιδρύθηκε το 1949 με σκοπό την προστασία της Δυτικής Ευρώπης από μια ενδεχόμενη απόπειρα επίθεσης της Σοβιετικής Ένωσης. Όταν αυτός ο κίνδυνος αποφεύχθηκε με την κατάρρευση του σοσιαλιστικού μπλοκ, τέθηκε η πρόταση διεύρυνσης του Ν.Α.Τ.Ο. προς την Ανατολική και Κεντρική Ευρώπη, με κύριο αίτημα την αντιμετώπιση προκλήσεων, προκειμένου να διασφαλιστεί η διεθνής ειρήνη. Έτσι, βάσει του νέου Καταστατικού που ορίστηκε στη Συνδιάσκεψη κορυφής της Washington, ο ρόλος του N.Α.Τ.Ο. αναθεωρήθηκε, καθώς μεταβλήθηκε από έναν αμυντικό οργανισμό σε αυτόν ενός “περιφερειακού χωροφύλακα”. Όπως ρητά δηλώνει το Άρθρο 6 του Καταστατικού, “η Συμμαχία όχι μόνο διασφαλίζει την άμυνα των μελών της, αλλά και συμβάλλει στην ειρήνη και τη σταθερότητα αυτής της περιφέρειας”.

Η δράση των Η.Π.Α. πραγματοποιήθηκε σε διπλωματικό και σε στρατιωτικό επίπεδο με την επέμβαση του N.Α.Τ.Ο.

Οι Η.Π.Α. υπό την Κυβέρνηση Bush υιοθέτησαν, αρχικά, μια διστακτική στάση απέναντι στην κλιμακούμενη γιουγκοσλαβική κρίση – κυρίως λόγω της ανεξέλεγκτης τροπής και του πολιτικού ρίσκου που θα μπορούσε να συνεπάγεται μια ενδεχόμενη απόπειρα εμπλοκής. Η ουσιαστική αλλαγή της στάσης των Η.Π.Α. επήλθε με την άνοδο των Δημοκρατικών, υπό την προεδρία του Bill Clinton, ο οποίος προεκλογικά δεσμεύτηκε να αναλάβει ενεργό ρόλο στο ζήτημα των Βαλκανίων (“Ξεκινάμε την αναγέννηση των Βαλκανίων”, New York Times), προβάλλοντας μια συλλογική αντίσταση εναντίον της επιθετικότητας που κυριαρχούσε στον βοσνιακό χώρο. Έτσι, για πρώτη φορά το N.A.T.O. επέλεξε τον δρόμο της άμεσης εμπλοκής, μετασχηματίζοντας το ζήτημα της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης από περιφερειακό, σε υπερατλαντικό ζήτημα ασφαλείας. Η λύση επήλθε με τη Συμφωνία Dayton, με την οποία η Βοσνία κατέστη ένα κυρίαρχο κράτος, αποτελούμενο από δύο αυτόνομες οντότητες.

Η ηθική του βομβαρδισμού: Μονόδρομος ή κεκαλυμμένη πρόφαση

Η νατοϊκή επέμβαση στη Γιουγκοσλαβία δίχασε την παγκόσμια διανόηση, ενισχύοντας το κλίμα καχυποψίας για τον ανθρωπιστικό της προσανατολισμό, και ισχυροποιώντας τις απόψεις περί προμελετημένου πολέμου. Πιο συγκεκριμένα, αν προσπαθήσει κανείς να απομονώσει τις εξαγγελίες του N.A.T.O. περί ανθρωπιστικού παρεμβατισμού, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι διπλωματικές προσπάθειες και οι διαπραγματεύσεις είχαν ως κύριο στόχο την εξασφάλιση χρόνου για την προετοιμασία της επίθεσης κατά της Γιουγκοσλαβίας, μιας και αυτή είχε ξεκινήσει τον Ιούνιο του 1998, και ολοκληρώθηκε τον Αύγουστο του ίδιου έτους. Επιπλέον, για πρώτη φορά χρησιμοποιήθηκαν όροι όπως ανθρωπιστική επέμβαση”, “αποτροπή πολέμου”, αλλά και “παράπλευρες απώλειες”, αναφερόμενοι στις αθρόες απώλειες αμάχων – με το 30% αυτών να είναι παιδιά. Για τους Αμερικανούς η επέμβαση στη Γιουγκοσλαβία είχε στόχο να κατευνάσει τα εθνοτικά μίση, τα οποία συγκεντρώνονταν στο πρόσωπο του Milošević (Πρόεδρος της Σερβίας), αποτρέποντας μια επικείμενη ανθρωπιστική κρίση. Ωστόσο, είναι φανερό ότι η εθνική εκκαθάριση αποτέλεσε τόσο αιτία όσο και αποτέλεσμα των βομβαρδισμών, αν αναλογιστεί κανείς τον τεράστιο αριθμό θυμάτων που προκλήθηκαν από αυτή τη στρατιωτική επέμβαση. Επιπλέον, άλλο ένα στοιχείο που συντείνει στην ισχυροποίηση των απόψεων περί “μερικής αποτυχίας” του νατοϊκού σχεδίου είναι η αδυναμία αποπομπής του Milošević, καθώς ο ίδιος παρέμεινε στην εξουσία, και συσπείρωσε το σύνολο του σερβικού πληθυσμού γύρω του. Τέλος, η επιλογή πραγματοποίησης εναέριας επίθεσης και η προβολή της αεροπορικής υπεροχής του Ν.A.T.O. κατάφεραν να επισπεύσουν την ανθρώπινη τραγωδία, και να ενισχύσουν τις απόψεις περί προμελετημένου πλήγματος εναντίον του ενστίκτου επιβίωσης του σερβικού πληθυσμού.

Η κάλυψη της νατοϊκής επέμβασης από τα δυτικά Μ.M.E.: Ρητορική στρατηγική

Κατά τη διάρκεια των βομβαρδισμών, οι ενημερώσεις Τύπου στα κεντρικά γραφεία του Ν.A.T.O. στις Βρυξέλλες προσπαθούσαν να καταστήσουν σαφή την προσπάθεια του Ν.A.T.O. να αποφύγει την ύπαρξη ανθρώπινων θυμάτων, εστιάζοντας σε στρατιωτικούς στόχους, και χρησιμοποιώντας όπλα υψηλής ακριβείας. Σύμφωνα με τα δυτικά Μ.M.E., πολλές αεροπορικές επιδρομές είχαν ματαιωθεί και επέστρεψαν στις βάσεις τους, στη σκέψη ότι τίθεται σε κίνδυνο άμαχος πληθυσμός. Υπό αυτό το πρίσμα, ήταν έντονη η προσπάθεια να πεισθεί η διεθνής κοινή γνώμη για την ηθικότητα της νατοϊκής επέμβασης προκειμένου να αποφευχθεί μια ενδεχόμενη ανθρωπιστική τραγωδία – και, κυρίως, να εξασφαλιστεί η νομιμοποίηση της επίθεσης.

Σε αυτό το αέναο πλαίσιο της “αληθινής πραγματικότητας”, μέσα στο οποίο τα δυτικά Μ.M.E. υποστηρίζουν ότι ενεργούν, τα παρακάτω περιστατικά έρχονται να διαψεύσουν τον ηθικισμό και την πληθωρική ρητορεία περί προάσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων:

1. Βομβαρδισμός του τηλεοπτικού σταθμού του Βελιγραδίου

Κτίριο της σερβικής Ράδιο-Τηλεόρασης (RTS), το οποίο βομβαρδίστηκε από το N.Α.Τ.Ο.

Το Ν.Α.Τ.Ο. προχώρησε σε βομβαρδισμό της γιουγκοσλαβικής τηλεόρασης, προκαλώντας τον θάνατο δώδεκα δημοσιογράφων, τα ονόματα των οποίων η Διεθνής Επιτροπή για την Προστασία των Δημοσιογράφων αρνήθηκε να συμπεριλάβει στον ετήσιο κατάλογο φονευθέντων, διότι απεφάνθη πως πρόκειται για ένα “απλό ατύχημα”. Η επιτροπή καταδίκασε μεν τον βομβαρδισμό, ωστόσο έκρινε νόμιμο τον στόχο βάσει εξαγγελιών του N.Α.Τ.Ο. περί προπαγανδιστικής πρακτικής (“χρησιμοποιούνται ως σταθμοί αναμετάδοσης, και στηρίζουν τις δραστηριότητες του στρατού και, ως εκ τούτου, εκπροσωπούν νόμιμους στρατιωτικούς στόχους”). Ο Αμερικανός Στρατηγός Wesley Clark εξήγησε πως ο βομβαρδισμός του τηλεοπτικού σταθμού έγινε καθώς αποτελούσε μέρος του στρατιωτικού μηχανισμού, και προωθούσε τους στόχους του Milošević. Όπως τόνισε ο εκπρόσωπος Τύπου του N.A.T.O., στην αρχή των βομβαρδισμών οι αεροπορικές επιδρομές ήταν στοχευμένες στο πρόσωπο του Milošević, και σε καμία περίπτωση δεν ήθελαν να πλήξουν τον σερβικό λαό, καθιστώντας σαφές πως κάθε κίνησή τους ήταν πλήρως προσανατολισμένη προς αυτή την κατεύθυνση – δηλαδή, προς την αποφυγή παράπλευρων απωλειών (“Το N.A.T.O. καταβάλλει κάθε δυνατή προσπάθεια για να αποφευχθεί η ύπαρξη θυμάτων και παράπλευρων απωλειών, με αποκλειστική στόχευση του Προέδρου Milošević). Ωστόσο, για ακόμη μια φορά, θύμα της υπόθεσης ήταν ο άμαχος πληθυσμός. Επίσης, τίθεται το ζήτημα κατά πόσο το Ν.A.T.O. μπορεί να εξαπολύει επίθεση μέσα σε ένα θολό πολιτικό πλαίσιο περί απροσδιόριστων αποτελεσμάτων και δυνητικών πλεονεκτημάτων και, κατά συνέπεια, αν η πρακτική του N.A.T.O. συμβαδίζει με την αρχή της αναλογικότητας.

2. Milošević: ο “άλλος” Hitler

Αφίσα που απεικονίζει τον Milosevic ως τον νέο Hitler (“the new Hitler”) από διαδηλωτές συγκεντρωμένους απέναντι από τον Λευκό Οίκο τον Μάρτιο του 1999, υποστηρίζοντας τους βομβαρδισμούς του Ν.A.T.O. στη Γιουγκοσλαβία.

H προσπάθεια ταύτισης του Προέδρου της Σερβίας με τον Hitler ήταν μια συνήθης πρακτική των δυτικών Μ.M.E. Αυτομάτως σχηματίζεται στην κοινή γνώμη η εντύπωση του απόλυτου εχθρού, η οποία βρίσκει έκφραση στο πρόσωπο του Milošević, και από την άλλη η εικόνα του απόλυτου λυτρωτή και υπερασπιστή της διεθνούς ασφάλειας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, που βρίσκουν έκφραση στην εικόνα του N.A.T.O. Αποτέλεσμα των παραπάνω είναι η πλήρης δαιμονοποίηση του Σέρβου Προέδρου, καθώς ο ίδιος ταυτίζεται με τον Hitler. Κατά τη διάρκεια των βομβαρδισμών, τα άρθρα που αφορούν στον πόλεμο συνοδεύονται από μεγάλες φωτογραφίες, ενώ οι ειδήσεις και τα γεγονότα δραματοποιούνται, προκειμένου να εξάρουν τα ανθρώπινα συναισθήματα.

3. Ο βομβαρδισμός επιβατικού τρένου από το Ν.Α.Τ.Ο., που προβλήθηκε από τα δυτικά Μ.Μ.Ε. ως “απλό ατύχημα”

Βομβαρδισμός τρένου στη Σερβία από το N.Α.Τ.Ο., τον Απρίλιο του 1999

Επιβατικό τρένο που διέσχιζε μια γέφυρα σε περιοχή της Νότιας Σερβίας βομβαρδίστηκε όταν το N.Α.Τ.Ο. εξαπέλυσε πυρά εναντίον του και, ως εκ τούτου, τουλάχιστον 12 άμαχοι σκοτώθηκαν (σύμφωνα με στοιχεία του HRW). Το γεγονός αναγνωρίστηκε από την πλευρά του N.Α.Τ.Ο. ωστόσο, στη Διάσκεψη Τύπου, οι εκπρόσωποί του ισχυρίστηκαν ότι η αποστολή του πιλότου ήταν να καταστρέψει τη σιδηροδρομική γέφυρα, και όχι να προκαλέσει ανθρώπινα θύματα, χαρακτηρίζοντάς το ως ένα “ατύχημα”. Αυτό το συμβάν αποδεικνύει την απουσία λήψης των απαραίτητων προληπτικών μέτρων προκειμένου να βεβαιωθεί ότι δεν υπάρχει κυκλοφορία ανθρώπων κοντά στη γέφυρα, με βάση τα οποία θα μπορούσε να αποφευχθεί μια τέτοια κατάληξη. Επιπλέον, ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι ο πιλότος αδυνατούσε να διακρίνει την ύπαρξη του τρένου κατά μήκος της γέφυρας, δεν θα προχωρούσε στη ρίψη και δεύτερης βόμβας.

Με τη δεύτερη αυτή ρίψη παραβιάστηκε το Άρθρο 57 του Πρωτοκόλλου I της Γένοβας, το οποίο απαιτεί την αναστολή της επίθεσης σε περίπτωση που ο στόχος αποδειχθεί μη στρατιωτικός, ή όταν η επίθεση αναμένεται να προκαλέσει ανθρώπινα θύματα – εκτός και αν το Ν.Α.Τ.Ο. θεώρησε τον βομβαρδισμό της γέφυρας ως έναν στρατιωτικό στόχο – κάτι που ωστόσο δεν έχει υποστηριχτεί από την πλευρά του. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι επιβάτες ήταν κυρίως Αλβανοί πρόσφυγες – στοιχείο που έρχεται σε αντιδιαστολή με τα αμερικανικά διαγγέλματα περί προάσπισης των δικαιωμάτων του αλβανικού πληθυσμού στον κοσοβαρικό εδαφικό χώρο. Με αυτόν τον τρόπο διαμορφωνόταν στην κοινή γνώμη η εντύπωση ότι αυτή η τεχνολογική-γραφειοκρατική ορθολογικότητα του Ν.Α.Τ.Ο. απορρέει, στην πραγματικότητα, από μία λογική ηθικής παρέμβασης, και ότι η στήριξή τους όφειλε να είναι δεδομένη.

4. Βομβαρδισμός νοσοκομείου στη Σερβία: Επιλεκτική μνήμη ή ελεγχόμενη πληροφόρηση

Ανθρώπινα σώματα μέσα στα ερείπια, μετά από τον νατοϊκό βομβαρδισμό νοσοκομείου.

Σύμφωνα με τους εκπροσώπους του Ν.Α.Τ.Ο., οι βομβαρδισμοί χτύπησαν τα προβλεπόμενα σημεία που είχαν χαρακτηριστεί ως στρατιωτικοί στόχοι. Στην αρχή, αρνήθηκαν κατηγορηματικά την ύπαρξη “παράπλευρων απωλειών” στην περιοχή. Αρκετές εβδομάδες αργότερα, εν όψει μιας ακρόασης του Κογκρέσου, έγινε μια αναφορά στον ενδεχόμενο βομβαρδισμό ενός νοσοκομείου στην περιοχή της Surdulica, αποδίδοντάς τον σε λάθος του πιλότου. Ακόμη και αν το N.Α.Τ.Ο. προέβη σε βομβαρδισμό με τη σκέψη ότι το νοσοκομειακό συγκρότημα ενδέχεται να φιλοξενεί στρατιώτες, οφείλει να προβληματιστεί κανείς με την απουσία των κατάλληλων προληπτικών μέτρων για αποφυγή της σύγχυσης μεταξύ πολιτικού και στρατιωτικού στόχου. Τα δυτικά Μ.Μ.Ε. εντάσσουν αυτό το συμβάν στο ευρύτερο πλαίσιο της ανθρωπιστικής επέμβασης, παραλείποντας αναλύσεις σχετικά με τη μεταβολή του ρόλου του N.Α.Τ.Ο., την ύπαρξη θυμάτων, καθώς και την αδυναμία -ή αδιαφορία- προστασίας του άμαχου πληθυσμού.

Σε κάθε πόλεμο το πρώτο θύμα είναι πάντα η αλήθεια. Στοιχειοθετεί την ήττα του λόγου, του διαλόγου, του πολιτισμού, και ανασύρει τα πιο βάρβαρα ένστικτα του ανθρώπου. Κατά τη διάρκεια των βομβαρδισμών του N.Α.Τ.Ο. στη Γιουγκοσλαβία, η μεταδιδόμενη πληροφόρηση από τα δυτικά Μ.Μ.Ε. ήταν συστηματικά και κραυγαλέα μονόπλευρη, με αποτέλεσμα να παραβλέπεται και να αποσιωπάται η θυματοποίηση των Γιουγκοσλάβων και, ως εκ τούτου, να στρεβλώνεται η αλήθεια. Ωστόσο, μέσα σε ένα πλαίσιο αλληλοσυγκρουόμενων αναλύσεων περί της νατοϊκής επέμβασης, η πιο αδιάψευστη αλήθεια είναι οι συνέπειες των βομβαρδισμών. Έχοντας ως παράδειγμα την επέμβαση του Ν.Α.Τ.Ο. στη Γιουγκοσλαβία, γίνεται αντιληπτή η σημασία μεταβολής των Μ.Μ.Ε. από μέσα φυγής από την πραγματικότητα σε μέσα ουσιαστικής επιμόρφωσης, θέτοντας τις προϋποθέσεις για έναν γνήσιο πολιτιστικό εκδημοκρατισμό.

Πηγές:

  1. Πεσμαζόγλου, Σ. (2001). Κόσοβο: Η διττή Ύβρις. Επιτήρηση και τιμωρία. Εκδόσεις Πατάκη, pp. 87-211
  2. Ramsey, C. (2000). NATO in the Balkans. Εκδόσεις Προσκήνιο, p.p 19-84, 229-236
  3. Smith, M. (2009). The Kosovo Conflict U.S.Diplomacy and Western Public Opinion. CPD Perspectives on Public Diplomacy
  4. International Committee of the Red Cross. (1988). Basic rules of the Geneva Conventions and their Additional Protocols. ICRC publication.
  5. Fachot, M. (1999). Analysis: monitoring the media war. http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/monitoring/315232.stm
  6. Naureckas, J. (1999). Legitimate Targets? How U.S. Media Supported War Crimes in Yugoslavia. http://fair.org/extra/legitimate-targets/
  7. Taylor, R.N. (1999). Nato bombs kill 17 in sanatorium. https://www.theguardian.com/world/1999/jun/01/balkans
  8. Zunes, S. (1999). NATO’s rush to war in Yugoslavia. http://stephenzunes.org/articles/PeaceReview1999NATOsRushtoWar.pdf

Tagged under:

Είναι προπτυχιακή φοιτήτρια του τμήματος Πολιτικών Επιστημών στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και μέλος της ακαδημαϊκής ομάδας “Συναντήσεις Πολιτικής, Ιστορίας και Φιλοσοφίας”. Στην Power Politics αρθρογραφεί για ζητήματα που αφορούν τα Βαλκάνία.
[email protected]

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest