Ρητορική Μίσους στα Social Media (Μέρος Πρώτο)

Στην εποχή της έντονης τεχνολογικής ανάπτυξης και εξέλιξης, το διαδίκτυο αποτελεί το κύριο μέσο εισροής και εκροής πληροφοριών. Παράλληλα, το διαδίκτυο εμφανίζεται, πλέον, και ως χώρος έκφρασης σκέψεων και μεταλαμπάδευσης ιδεών και απόψεων. Η «ανωνυμία» που προσφέρει το συγκεκριμένο μέσο, η εξαιρετικά μεγάλη ταχύτητα μετάδοσης της -οποιασδήποτε- πληροφορίας σε διαφορετικούς χρόνους και τόπους, καθώς και η απήχησή του σε ποικίλες κοινωνικές ομάδες, συνηγορούν στην «παγίωσή» του. Είναι σαφές ότι τα κοινωνικά δίκτυα (Social Media) αποτελούν το κύριο πεδίο ανταλλαγής ιδεών ή καταγραφής/έκφρασης απόψεων μέσω του διαδικτύου. Πού σταματά, όμως, η ελευθερία της έκφρασης -η οποία αποτελεί θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα- και πού ξεκινά η ρητορική μίσους (hate speech);

Ξεκινώντας την ανάλυση, θα πρέπει να επιχειρηθεί μία αποσαφήνιση του όρου «ρητορική μίσους». Για την εν λόγω ορολογία δεν υπάρχει ομοφωνία ως προς τον ορισμό της. Σύμφωνα με το Συμβούλιο της Ευρώπης, η ρητορική μίσους αφορά σε «όλες τις μορφές έκφρασης που διασπείρουν, υποκινούν, προβάλλουν ή δικαιολογούν το ρατσιστικό μίσος, την ξενοφοβία, τον αντισημιτισμό ή άλλες μορφές μίσους, βασισμένες στην έλλειψη ανεκτικότητας». (Council of Europe, Committee of Ministers, Recommendation No. (97) 20). Βάσει του συγκεκριμένου ορισμού, είναι σαφής η πρόθεση του Συμβουλίου να συμπεριλάβει κάθε μορφή έκφρασης, όπως -πέρα από τον προφορικό λόγο- τον γραπτό λόγο, την παραγωγή εικόνων, βίντεο και κάθε παρόμοια διαδικτυακή δραστηριότητα. Η κύρια διαφοροποίηση αυτής της πρακτικής σε σχέση με τον «εκφοβισμό» (bullying) έγκειται στο γεγονός ότι η ρητορική μίσους στρέφεται, κυρίως, εναντίον ομάδων (όχι ατόμων), και συνδέεται άρρηκτα με τις κοινωνικές δομές και τα αρνητικά στερεότυπα.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) δεν παρουσιάζει, επίσης, σαφή ορισμό για τη συγκεκριμένη πρακτική. Ωστόσο, όταν καλείται να εκδικάσει υποθέσεις οι οποίες αμφιταλαντεύονται μεταξύ ρητορικής μίσους και του δικαιώματος στην ελευθερία της έκφρασης, ακολουθεί δύο διαφορετικές προσεγγίσεις, που πηγάζουν από την Ευρωπαϊκή Σύμβασή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ): α)την προσέγγιση του αποκλεισμού από την προστασία της σύμβασης – όπως προβλέπεται από το Άρθρο 17 για την απαγόρευση της κατάχρησης δικαιώματος, οπότε τα σχόλια που τίθενται υπό εξέταση από το Δικαστήριο τείνουν προς τη ρητορική μίσους αναιρώντας, με αυτό τον τρόπο, τις θεμελιώδεις αξίες της Σύμβασης, και β) την προσέγγιση της θέσπισης περιορισμών για την προστασία, όπως προβλέπεται από το άρθρο 10 (παράγραφος 2) της Σύμβασης. Η εν λόγω προσέγγιση υιοθετείται από το Δικαστήριο όταν η υπό εξέταση πρακτική αποτελεί μεν ρητορική μίσους, όμως δεν είναι ικανή να βάλλει τις θεμελιώδεις αξίες της Σύμβασης. Επομένως, το ΕΔΔΑ κρατά σκληρότερη στάση όταν η ρητορική μίσους είναι σφοδρή και καταλύει θεμελιώδεις αξίες της Σύμβασης, ενώ λαμβάνει προστατευτικά μέτρα για τον περιορισμό της συγκεκριμένης ρητορικής όταν βρίσκεται σε σχετικά πρώιμο στάδιο.

Εμβαθύνοντας στις εκδηλώσεις hate speech, και συγκεκριμενοποιώντας την ανάλυση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αξίζει να παρουσιαστούν οι κυριότεροι αποδέκτες τέτοιων πρακτικών/ρητορικών, καθώς επίσης οι κυριότερες εκφράσεις που χρησιμοποιούνται. Πρόσφατη μελέτη -η οποία παρουσιάστηκε στο Διεθνές Συνέδριο για το Διαδίκτυο και τα Κοινωνικά Δίκτυα- συνέλεξε στοιχεία από το Twitter και το Whisper, καταγράφοντας περίπου 512 εκατομμύρια tweets και 28 εκατομμύρια whispers (στην αγγλική γλώσσα) από τον Ιούνιο του 2014 ως τον Ιούνιο του 2015. Για να αποφευχθεί η εξαγωγή λάθος συμπερασμάτων, οι ερευνητές δημιούργησαν ένα μοτίβο, ακολουθώντας τα posts των χρηστών με βάση συγκεκριμένες λέξεις από το “Hatebase” (μια διαδικτυακή εφαρμογή, η οποία δημιουργήθηκε για τη διευκόλυνση των κυβερνήσεων, των μυστικών υπηρεσιών και των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων, ως προς την εξαγωγή δεδομένων για τις ρητορικές μίσους και τον τρόπο, ή τον τόπο εμφάνισής τους). Συλλέγοντας, λοιπόν, συγκεκριμένες λέξεις, πραγματοποίησαν διαχωρισμό των φράσεων που εμπεριείχαν μεν λέξεις «μίσους», όμως, στην πραγματικότητα, είχαν θετικό απόηχο ή δεν αποτελούσαν hate speech – ένα παράδειγμα αποτελεί η φράση: «Σιχαίνομαι να “ακολουθώ” ανθρώπους».  Κατόπιν συγκεκριμένου «φιλτραρίσματος» των δεδομένων, κατέληξαν στην εξαγωγή 21000 tweets και 7500 whispers που περιείχαν ρητορική μίσους. Εξ’ αυτών, τους κυριότερους στόχους αποτελούσαν οι διαφορετικές φυλές ανθρώπων, με τη χρήση λέξεων όπως “nigga”, “black people”, “white people”. Ακολούθως, οι στόχοι αφορούσαν στην ατομική συμπεριφορά (με λέξεις – φράσεις όπως “sensitive people”, “insecure people” κλπ), το σεξουαλικό προσανατολισμό (“gay people”, “straight people”) και την κοινωνική τάξη (“ghetto people”, “rich people”). Η εν λόγω έρευνα καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η ρητορική μίσους αποτελεί πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας των κοινωνικών δικτύων. Ίδια σημάδια ρητορικών μίσους εμφανίζονται αρκετά συχνά και σε άλλα δημοφιλή μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπως το Facebook, το Reddit και το YouTube.


Το μεγάλο πρόβλημα εντοπίζεται στη δυσκολία του διαχωρισμού για το κατά πόσο ένα κείμενο/σχόλιο/εικόνα είναι προϊόν που άπτεται του δικαιώματος της ελευθερίας της έκφρασης στο διαδίκτυο, ή αποτελεί hate speech το οποίο θίγει συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες ή, ακόμα περισσότερο, υποκινεί πράξεις βίας – που αποτελούν και την πραγματική απειλή.

Κατά καιρούς, έχουν σχεδιαστεί και υλοποιηθεί συγκεκριμένες προσπάθειες τόσο από το Συμβούλιο της Ευρώπης, όσο και από τις ίδιες τις χώρες, για τον περιορισμό του φαινομένου. Πιο συγκεκριμένα, μία από τις δράσεις με τη μεγαλύτερη απήχηση αποτελεί το “No Hate Speech Movement”, το οποίο δημιουργήθηκε και συντονίζεται από το Συμβούλιο της Ευρώπης, έχοντας εθνικούς συντονιστές σε όλες τις χώρες. Πρωταρχικό μέλημα της συγκεκριμένης καμπάνιας είναι η κινητοποίηση κυρίως των νέων ανθρώπων, τόσο για την πρόληψη όσο και για την αντιμετώπιση τέτοιων φαινομένων. Ωστόσο, απευθύνεται σε μεγάλο βαθμό στους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι εφοδιάζονται με εξειδικευμένα εργαλεία (όπως το εγχειρίδιο “Bookmarks”), τα οποία στοχεύουν να βοηθήσουν τους νέους στην εν γένει κινητοποίησή τους. Στόχος του Συμβουλίου της Ευρώπης δεν είναι ο περιορισμός της ελευθερίας της έκφρασης, ή η δημιουργία μίας διαδικτυακής «κοινωνίας αγάπης», αλλά η ενημέρωση και κατάρτιση των νεότερων, ώστε να “πάρουν την κατάσταση” στα χέρια τους.

Όσον αφορά στις ίδιες τις χώρες, πολύ πρόσφατα, η γερμανική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι εξετάζει τη θέσπιση νέων νόμων, οι οποίοι θα αναγκάζουν τις υπηρεσίες κοινωνικής δικτύωσης, και τις μηχανές αναζήτησης, να έχουν πιο ενεργό ρόλο στην αντιμετώπιση των ρητορικών μίσους. Μεταξύ άλλων, στο σχέδιο περιλαμβάνονται ειδικά εργαλεία καταγραφής καταγγελιών, και αυστηρότατα χρηματικά πρόστιμα για τις εταιρείες που δεν θα συμμορφώνονται με τις ανωτέρω οδηγίες. Στην Ελλάδα, η ρητορική μίσους αντιμετωπίστηκε νομοθετικά με τον Ν. 4285/2014 (αντιρατσιστικός νόμος, τροποποιώντας τον Ν. 927/1979), που τιμωρεί την υποκίνηση μίσους και οποιαδήποτε μορφή βίας κατά προσώπου ή ομάδας προσώπων, δημόσια, προφορικά, δια του τύπου, αλλά και μέσω του διαδικτύου. Επιπλέον, με τον Ν. 4411/2016 κυρώθηκε η Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για το έγκλημα στον Κυβερνοχώρο, και το Πρόσθετο Πρωτόκολλο σχετικά με την ποινικοποίηση πράξεων ρατσιστικής και ξενοφοβικής φύσης που διαπράττονται μέσω συστημάτων Υπολογιστών.

Στο σημείο αυτό θα πρέπει να αποσαφηνιστεί ότι, με το πέρασμα των ετών αποδείχθηκε ότι η «καταπολέμηση» τέτοιων πρακτικών δεν αποτελεί πεδίο ή ευθύνη αποκλειστικά των χωρών και των κυβερνήσεών τους, αλλά και των εταιρειών των social media. Τί μέτρα λαμβάνουν, ωστόσο, τα ίδια τα κοινωνικά δίκτυα, και ποια από αυτά βρίσκουν ουσιαστική εφαρμογή για την πρόληψη, ή και καταστολή των ρητορικών μίσους;

Το Νοέμβριο του 2016, η Google, το Facebook και το Twitter δεσμεύτηκαν να καταπολεμήσουν -μεταξύ άλλων- τη ρητορική μίσους, που προέρχεται από δημοσιεύσεις των χρηστών τους. Συγκεκριμένα, το Facebook δεσμεύτηκε «να μπλοκάρει τους χρήστες που δημοσιεύουν προσβλητικό ή απειλητικό περιεχόμενο στους λογαριασμούς τους, και να αποφεύγει διαφημίσεις που έχουν σκοπό να κατευθύνουν την κοινή γνώμη». Από την πλευρά του, το Twitter εξέδωσε δήλωση ότι θα καταργήσει λογαριασμούς  ατόμων που αναρτούν προσβλητικό περιεχόμενο, παραβιάζοντας τα ήδη υφιστάμενα μέτρα και οδηγίες του – που έχουν ως στόχο οι χρήστες, αφενός, να «σωπάσουν» (mute) κάθε τέτοιο περιεχόμενο, αφετέρου, να υποβάλλουν αναφορά κατάχρησης. Ο στόχος αυτός βασίζεται στην υφιστάμενη πολιτική του Twitter σχετικά με τη ρητορική μίσους και για κάθε άλλο προσβλητικό περιεχόμενο. Το Facebook -το οποίο αριθμεί περί το 1,6 δις χρήστες- δίνει τη δυνατότητα στα άτομα να υποβάλλουν αναφορά για προσβλητικό/ρατσιστικό, ή άλλο περιεχόμενο, σχετικά με φωτογραφίες, σχόλια, ή και ολόκληρες σελίδες. Έχουν καταγραφεί περιστατικά όπου η αξιολόγηση αυτών των αναφορών καθυστέρησε δραματικά από την ίδια τη διαχείριση του κοινωνικού δικτύου, με αποτέλεσμα το αναφερόμενο περιεχόμενο να μην διαγραφεί ποτέ. Επιπροσθέτως, σε έκθεση της κυβέρνησης της Γερμανίας -η οποία δημοσιεύτηκε στα τέλη του Σεπτεμβρίου του 2016- διαπιστώθηκε ότι οι εταιρείες τεχνολογίας δυσκολεύονται σημαντικά στην έγκαιρη και επαρκή αντίδρασή τους στις παραβιάσεις του νόμου, με το Facebook να διαγράφει το 46% των παράνομων αναρτήσεων, το YouTube το 10% και το Twitter μόλις το 1% αντίστοιχα.

Συνοψίζοντας, η ρητορική μίσους αποτελεί ένα φαινόμενο που υφίσταται στην «πραγματικότητα» του Διαδικτύου, γενικότερα, και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, ειδικότερα. Είναι σαφές ότι, παρά τις προσπάθειες των εκάστοτε κρατικών κυβερνήσεων, θα χρειαστεί αγαστή συνεργασία μεταξύ των ίδιων και των εταιρειών κοινωνικής δικτύωσης οι οποίες, ενίοτε, αφήνουν να δημιουργούνται νόρμες, υποθάλποντας με αυτό τον τρόπο, άμεσα ή έμμεσα, τέτοιες πρακτικές. Σε συνέχεια του παρόντος άρθρου, θα επιχειρηθεί η παρουσίαση και η ανάλυση μεμονωμένων περιστατικών ρητορικής μίσους σε διάφορα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθώς και περιπτώσεων, για τις οποίες έγινε προσφυγή στο δικαστήριο.

Πηγές:

  1. Office of the High Commissioner (1996) International Covenant on Civil and Political Rights. Available at: http://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/ccpr.aspx (Accessed: 16 January 2017).
  2. Μπαφίτη, Ά. (2014) Η ρητορική μίσους στο διαδίκτυο και ο ρόλος των εκπαιδευτικών: Έκθεση για σεμινάριο Pestalozzi στο πλαίσιο της καμπάνιας του Συμβουλίου της Ευρώπης. Available at: http://dide.flo.sch.gr/ssneonflo/index.php/books-links/teachers/187-pestalozzi (Accessed: 16 January 2017).
  3. European Court of Human Rights (2016) Hate speech. Available at: http://www.echr.coe.int/Documents/FS_Hate_speech_ENG.pdf (Accessed: 16 January 2017).
  4. Trending, B. (2015) What should social networks do about hate speech? Available at: http://www.bbc.com/news/blogs-trending-33288367 (Accessed: 16 January 2017).
  5. Werbach, K. (2016) Fake news, hate speech and social media abuse: What’s the solution?. Available at: http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/whats-the-solution-to-fake-news/ (Accessed: 16 January 2017).
  6. Gagliardone, I. (2015) Countering online hate speech. France: United Nations Educational Scientific and Cultural. Available at: http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002332/233231e.pdf (Accessed: 16 January 2017).
  7. Weber, A. (2009) Manual on hate speech. Strasbourg: Council of Europe Pub. Available at: https://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/hrpolicy/Publications/Hate_Speech_EN.pdf (Accessed: 16 January 2017).
  8. Silva, L., Mondal, M., Correa, D., Benevenuto, F. and Weber, I. (2016) Analyzing the targets of hate in online social media. Available at: https://arxiv.org/abs/1603.07709 (Accessed: 16 January 2017).
  9. No hate speech movement (2017) Available at: http://www.nohatespeechmovement.org/ (Accessed: 16 January 2017).

 

Έχει περάσει αρκετός χρόνος (1 έτος) από τη δημοσίευση αυτού του άρθρου. Παρακαλούμε συνεχίστε στην ανάγνωσή του έχοντας υπόψη την ημερομηνία δημοσίευσης.

Tagged under:

Απόφοιτος του Παντείου Πανεπιστημίου, από το τμήμα Διεθνών & Ευρωπαϊκών Σπουδών, με ιδιαίτερη ροπή στα ανθρώπινα δικαιώματα και την κοινωνική προσφορά. Έχει διατελέσει μέλος διαφόρων Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων, που σχετίζονται με το περιβάλλον, το παιδί και τα δικαιώματα του ανθρώπου, εκτελώντας και καθήκοντα υπεύθυνου επικοινωνίας. [email protected]

Website: http://powerpoltics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

1 Comment

  1. Pingback: Γερμανία: Αντιμετώπιση της ρητορικής μίσους μέσω προστίμων στα Social Media » Power Politics

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest