Η Γαλλική Επανάσταση (1789) όπως και η Αμερικανική (1775-1783), δημιούργησαν στους λαούς την ανάγκη για αυτοδιάθεση και ανεξαρτητοποίηση, οπότε περισσότερα από τα μισά κράτη του κόσμου δημιουργήθηκαν μέσω αποσχιστικών κινημάτων. Η έννοια της αυτοδιάθεσης των λαών αποκτά πιο συγκεκριμένο περιεχόμενο, όταν ο Πρόεδρος των ΗΠΑ, Woodrow Wilson, αποφασίζει στις αρχές του εικοστού αιώνα τη συμμετοχή της χώρας του στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, με σκοπό την οικοδόμηση ενός ασφαλούς περιβάλλοντος για την ανάπτυξη της δημοκρατίας και της αρχής της αυτοδιάθεσης. Με τη δημιουργία του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών η εν λόγω αρχή μετατράπηκε σε δικαίωμα που αναγνωρίζεται από το διεθνές δίκαιο. Πιο συγκεκριμένα, στο άρθρο 1 παράγραφος 2 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών αναφέρεται ότι: [Οι σκοποί των Ηνωμένων Εθνών είναι] “Να αναπτύσσουν ανάμεσα στα έθνη φιλικές σχέσεις που θα βασίζονται στο σεβασμό της αρχής των ίσων δικαιωμάτων και της αυτοδιαθέσεως των λαών και να παίρνουν άλλα μέτρα κατάλληλα για την ενίσχυση της παγκόσμιας ειρήνης”.

Στη σύγχρονη εποχή, λοιπόν, είναι δικαίωμα των ίδιων των λαών να ορίζουν την πολιτική τους κατάσταση και να εξασφαλίζουν την εδαφική ακεραιότητα του κράτους τους. Παρόλο που σήμερα τα κράτη στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ανεξάρτητα, υπάρχουν ακόμη περιοχές με αποσχιστικά κινήματα τα οποία επιθυμούν το διαχωρισμό από τα “Κράτη – Μητέρες”. Ενώ στο παρελθόν τα αποσχιστικά κινήματα υποκινούνταν κυρίως από τους φτωχούς λαούς που αναζητούσαν ένα καλύτερο σύστημα διακυβέρνησης, σήμερα μέσω των κινημάτων αυτών εκφράζεται η επιθυμία των διαφόρων κοινωνικών ομάδων να διασπαστούν από το κράτος τους, έτσι ώστε να διασφαλίσουν καλύτερα τα συμφέροντα και την ταυτότητά τους. Μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα αποσχιστικών κινημάτων που ταλανίζουν σήμερα την Ευρώπη είναι: η περιοχή της Καταλονίας και των Βάσκων στην Ισπανία, οι Φλαμανδοί και οι Βαλλόνοι στο Βέλγιο, η περιοχή του Τιρόλου στην Ιταλία, η Βαυαρία της Γερμανίας, η Σκωτία, η Κορσική στη Γαλλία και η Κριμαϊκή Χερσόνησος στη νότια Ουκρανία. Ειδικότερα, η Καταλονία και η Σκωτία διεξήγαγαν δημοψηφίσματα το 2014 σχετικά με την ανεξαρτητοποίησή τους. Τα δημοψηφίσματα αυτά δοκίμασαν σε μεγάλο βαθμό την Ευρώπη, καθώς δημιουργήθηκαν ερωτήματα, ως προς το τι πρόκειται να ακολουθήσει κατόπιν της ανεξαρτητοποίησης των περιοχών αυτών: εάν θα υπάρξει αποδοχή της νεοσύστατης χώρας στην Ευρωπαϊκή οικογένεια και υπό ποιους όρους.

Η περίπτωση της Κριμαίας αποτελεί ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα των διαστάσεων που μπορεί να λάβει ένα αποσχιστικό κίνημα και αναδεικνύει το ρόλο που καλείται να αναλάβει η Ευρωπαϊκή Ένωση σχετικά με την πρόληψη εθνοτικών διενέξεων και την αποτελεσματική αντιμετώπιση ήδη υπαρχουσών διαφορών, οι οποίες μπορούν να αποβούν βίαιες, εμπόλεμες ή αποσχιστικές. Πιο συγκεκριμένα, από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο κατέστη σαφές ότι δεν αναγνωρίζεται η παράνομη προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία, που πραγματοποιήθηκε στις 16 Μαρτίου 2014 και η εσκεμμένη αποσταθεροποίηση της Ουκρανίας. Ειδικότερα, τα σημαντικότερα μέτρα που ακολούθησε η Ευρωπαϊκή Ένωση σχετικά με το ζήτημα της Κριμαίας, τα οποία αποφασίστηκαν από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο,  μπορούν να συνοψισθούν ως εξής:[1]

• Μάρτιος 2014: Οι ηγέτες της Ε.Ε. καταδικάζουν τις ενέργειες της Ρωσίας στην Ουκρανία και αποφασίζουν να αρχίσουν την εκπόνηση ατομικών περιοριστικών μέτρων (δέσμευση περιουσιακών στοιχείων και ταξιδιωτική απαγόρευση).
• Ιούλιος 2014: Το Συμβούλιο διευρύνει τη νομική βάση των περιοριστικών μέτρων της Ε.Ε., και εγκρίνει δέσμη στοχευμένων «οικονομικών κυρώσεων». Τα μέτρα αυτά αφορούν τις συναλλαγές με τη Ρωσία σε συγκεκριμένους οικονομικούς τομείς.
• Αύγουστος 2014: Το Συμβούλιο καταδικάζει την αυξανόµενη ροή µαχητών και όπλων από την επικράτεια της Ρωσικής Οµοσπονδίας στην ανατολική Ουκρανία, καθώς και την επίθεση ρωσικών ενόπλων δυνάµεων στο ουκρανικό έδαφος. Καλεί τη Ρωσική Οµοσπονδία να αποσύρει αµέσως όλα τα στρατιωτικά µέσα και τις δυνάµεις της από την Ουκρανία. Η Ευρωπαϊκή Ένωση επαναλαµβάνει ότι πρέπει επειγόντως να εξευρεθεί βιώσιµη πολιτική λύση που να βασίζεται στο σεβασµό της κυριαρχίας, της εδαφικής ακεραιότητας, της ενότητας και της ανεξαρτησίας της Ουκρανίας.
• Δεκέμβριος 2014: Επιβλήθηκε πλήρης απαγόρευση των επενδύσεων καθώς και της παροχής τουριστικών υπηρεσιών στην Κριμαία. Απαγορεύθηκαν, επίσης, οι εξαγωγές και άλλων βασικών προϊόντων ορισμένων τομέων, μεταξύ των οποίων ο εξοπλισμός για την αναζήτηση, έρευνα και παραγωγή πετρελαίου, φυσικού αερίου και ορυκτών πόρων.
• Φεβρουάριος 2015: Το Συμβούλιο αποφασίζει ομόφωνα να επιβάλει κυρώσεις σε περισσότερους αυτονομιστές που δραστηριοποιούνται στην ανατολική Ουκρανία και σε υποστηρικτές τους στη Ρωσία.
• Μάρτιος 2015: Οι ηγέτες αποφασίζουν να συνδέσουν το ισχύον καθεστώς κυρώσεων με την εφαρμογή των συμφωνιών του Μινσκ. Οι οικονομικές κυρώσεις θα εξακολουθήσουν να ισχύουν μέχρι το τέλος του 2015, οπότε θα πρέπει να εφαρμοσθεί και το τελευταίο σημείο του ειρηνευτικού σχεδίου: να ανακτήσει, δηλαδή, η Ουκρανία τον έλεγχο των ανατολικών συνόρων της.
• Ιούνιος 2015: Το Συμβούλιο παρατείνει τις οικονομικές κυρώσεις της Ε.Ε. μέχρι τις 31 Ιανουαρίου 2016. Οι κυρώσεις αυτές έχουν επιβληθεί λόγω του αποσταθεροποιητικού ρόλου της Ρωσίας στην ανατολική Ουκρανία. Αφορούν ορισμένες συναλλαγές με τη Ρωσία στον χρηματοπιστωτικό, ενεργειακό και αμυντικό τομέα και τα αγαθά διπλής χρήσης.
• Σεπτέμβριος 2015: Το Συμβούλιο παρέτεινε μέχρι τις 15 Μαρτίου 2016 την εφαρμογή των περιοριστικών μέτρων της Ε.Ε. για τις ενέργειες που στρέφονται κατά της κυριαρχίας, της εδαφικής ακεραιότητας και της ανεξαρτησίας της Ουκρανίας.

Γίνεται, λοιπόν, φανερό ότι με κάθε τρόπο η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντίθετη στην αυθαίρετη αυτή προσάρτηση της Κριμαίας και θεωρεί αδιαπραγμάτευτη την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας. Η αναζήτηση διπλωματικών λύσεων στην Ουκρανική Κρίση που θα μπορούσαν να επιτευχθούν μέσω συζητήσεων ανάμεσα στη Ρωσική και την Ουκρανική Κυβέρνηση, δείχνει ακριβώς τον τρόπο με τον οποίο η Ένωση αντιμετωπίζει προβλήματα που ανακύπτουν στον τομέα δραστηριοτήτων της. Καθώς η Ένωση βασίζεται στις αξίες του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας και του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δεν θα μπορούσε να γίνει ανεκτή από την πλευρά της μία τέτοια αυθαίρετη κίνηση, που έρχεται σε αντίθεση με το τι πρεσβεύουν οι αξίες αυτές. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί, πως δεν φαίνεται να αποδείχθηκαν όλες οι κυρώσεις αποτελεσματικές και για το λόγο αυτό υπάρχει ο κίνδυνος να επιδεινωθεί περαιτέρω η κατάσταση με τη Ρωσία. Η εξομάλυνση των σχέσεων στο ζήτημα αυτό είναι δυνητικά προς το συμφέρον και των δύο πλευρών και οφείλει να αποτελεί στόχο των διπλωματικών αντιπροσώπων εκατέρωθεν.

Η Ευρωπαϊκή κρίση των τελευταίων ετών συνέβαλε στις εξελίξεις αυτές, κι ενώ παλιότερα το κράτος-έθνος ήταν πηγή προστασίας και δύναμης, οι αποσχιστικές τάσεις δείχνουν πλέον ότι δεν χρειάζονται ένα μεγάλο ισχυρό κράτος αλλά, αντιθέτως, επιθυμούν να φτιάξουν από την αρχή, με τις δικές τους αρχές και επιθυμίες, ένα μικρό και αυτόνομο κράτος. Οι σύγχρονες αποσυνθέσεις των κρατών κλονίζουν ολόκληρο το Ευρωπαϊκό οικοδόμημα και συνάγουν ασύλληπτες συνέπειες για το μέλλον της κοινότητας και την αλλαγή του Ευρωπαϊκού χάρτη.

Πηγές:

1. https://www.consilium.europa.eu/el/policies/sanctions/ukraine-crisis/
2. https://www.css.ethz.ch/publications/pdfs/CSSAnalyse160-EN.pdf
3. https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2014/09/18/if-scotland-breaks-away-these-8-places-in-europe-could-be-next/